گونه‌های زیستی دریای مازندران در معرض نابودی

تنوع زیستی دریای مازندران شامل 854 گونه جانوری و بیش از 500 گونه گیاهی است که برخی از آنها در نوع خود بی‌نظیرند. نمونه بارز آن ماهیان خاویاری است که 6 گونه آن در این دریا یافت می‌شوند. این نوع ماهیان از نظر جمعیت بالغ بر 85 درصد ذخایر اقیانوس‌ها را شامل می‌شود و 95 درصد مصرف جهانی خاویار را تامین می‌کند. دریای مازندران از نظر تنوع زیستی دارای 114 گونه، 63 زیرگونه و 140 نژاد از کمیاب‌ترین‌ ماهیان جهان است و 57 درصد صادرات خاویار جهان متعلق به ایران است.

اما خطراتی نیز دریای مازندران را تهدید می‌کند که اگر با جدیت برای مقابله با این خطرات کاری انجام نشود، می‌تواند خسارت‌های جبران‌ناپذیری به بار بیاورد. براساس تحقیقات سازمان‌های محیط زیستی به علت آلودگی دریای مازندران نسل 400 نوع موجود زنده بیولوژیک در خطر است، همچنین در سمپوزیوم بین‌المللی ماهیان خاویاری که در رامسر تشکیل شد، وجود فلزات مسموم‌کننده بر روی بدن، جگر، طحال و گوشت ماهیان خزر تایید شد.

دلایل آلودگی

کارشناسان دلایل متعددی را برای ایجاد این آلودگی‌ها عنوان کرده‌اند که اکتشافات، حفر چاه‌ها و لوله‌کشی‌ها و بهره‌برداری از نفت و گاز و تخلیه مواد نفتی‌ کشتی‌ها و نفتکش‌های کشورهای نفت‌خیز حاشیه خزر به عنوان عامل تعیین‌کننده و درجه یک آلودگی دریای مازندران اعلام می‌شود. یکی دیگر از عوامل مهم آلودگی دریای مازندران نابودی جنگل و تالاب‌ها و زیستگاه‌های دائمی یا موقت انواع پرندگان آبزی و دیگر حیوانات، فرسایش خاک بر اثر جنگل‌تراشی و غارت جنگل هم به منظور فروش چوب و هم ساختن جاده، هتل و مجتمع‌های مسکونی است که منجر به رسوب‌گذاری‌های ناشی از سرازیر شدن پی‌درپی و بدون کنترل سیلاب‌ها و بالا آمدن سطح آب دریا می‌شود. به‌ اعتقاد برخی از کارشناسان و صیادان، ورود انواع آلاینده‌های صنعتی، سموم کشاورزی و فاضلاب‌های خانگی علاوه بر مشکلات زیست محیطی، بر کیفیت و جمعیت ذخایر دریای مازندران اثر منفی گذاشته است. آنان معتقدند تخریب سواحل، نبود سیاست واحد حفظ محیط زیست در کشورهای حاشیه دریا و وجود مهاجم دریایی به نام شانه‌داران نیز دریای مازندران را با بحران شدید زیست محیطی مواجه کرده است. این عده از روند روبه انقراض نسل ماهیان خاویاری دریای مازندران نیز ابراز نگرانی می کنند. براساس اطلاعات منابع موجود، هدایت سالانه ‌بیش از یک میلیارد مترمکعب فاضلاب خطرناک از رودخانه‌ها به دریای مازندران باعث کاهش شدید اکسیژن آب و در نتیجه تلف شدن بسیاری از آبزیان شده است. رئیس اتحادیه ماهی‌فروشان شهرستان چالوس در این زمینه اظهار کرد: آلودگی دریای مازندران کیفیت گوشت ماهیان این دریا را کاهش داده است.صفرکیا افزود: ورود انواع آلاینده‌های صنعتی و خانگی از طریق رودخانه‌ها به این دریا، حیات ماهیان را به خطر انداخته است.

آلودگی بیش از استاندارد جهانی

مدیرکل دفتر زیست دریایی سازمان حفاظت محیط زیست نیز معتقد است آلودگی دریای مازندران بر اثر ورود پسماندهای صنعتی، سموم کشاورزی و فرآورده‌های نفتی، بیش از استانداردهای جهانی است. محمدباقر نبوی افزود: در حال حاضر بیشترین آلودگی‌ها از ناحیه کشورهای حاشیه شمالی وارد دریای مازندران می‌شود و آلاینده‌های شیمیایی و نفتی بیشترین نقش را در آلودگی این دریا دارد.

به گفته وی، ماندگاری آلاینده‌ها به دلیل بسته بودن دریای مازندران زیاد است و این عامل در تشدید آلودگی‌ها بسیار موثر است. مدیرکل دفتر زیست دریایی سازمان حفاظت محیط زیست تاکید کرد: گرچه آلودگی دریای مازندران با تغییرات فصلی و جزر و مد تغییر و تعدیل می‌یابد اما به طور حتم کاهش آلودگی دریای مازندران، نیازمند اقدامات اساسی و همکاری واحدهای صنعتی مستقر در کشورهای منطقه است.

تهدید جدید دریای مازندران

رئیس پژوهشکده اکولوژی دریای مازندران هم با اشاره به بروز پدیده شکوفایی جلبکی در دریای مازندران گفت: این پدیده نخستین بار از سوی آذربایجان تا محدوده نوشهر مشاهده شده است. رضا پورغلام در دهمین کارگروه اقتصادی تولیدی استان مازندران با بیان این که این پدیده در اثر افزایش مواد مغذی از جمله نیتروژن و فسفر در آب و افزایش فیتوپلانکتون‌ها در میلی‌لیتر و عدم ارتباط دریای مازندران با آب‌های آزاد ایجاد می‌شود، افزود: پدیده شکوفایی جلبکی اثرات زیانباری از جمله کاهش اکسیژن آب و مرگ آبزیان، ایجاد سرطان کبد در انسان و اثرات نامطلوب روی پوست خواهد داشت. پورغلام ، با اشاره به ورود سالانه 122 هزار تن مواد نفتی به دریای مازندران اظهار کرد: 5 درصد آلودگی دومین دریاچه بزرگ جهان، از طریق ایران و 80 درصد نیز از طریق کشور روسیه صورت می‌گیرد.اما مدیرکل حفاظت محیط زیست استان مازندران معتقد است که با حل مشکل حقوقی دریای مازندران معضل زیست محیطی در این بخش برطرف می‌شود. رسول علی اشرفی‌پور گفت: بحث جهانی بودن دریای مازندران امری انکارناپذیر است و برای این موضوع کنوانسیون محیط زیست به صورت منطقه‌ای تعریف شده است.

به گفته وی، به دلیل شیب بستر دریا که از شمال به جنوب است بیشترین ضررها به حاشیه جنوبی دریای مازندران وارد شده و اثر سوئی در منابع بیولوژیک ایجاد کرده است. اشرفی‌پور افزود: بیشترین ماهی‌های استخوانی در منطقه ما وجود دارد که بالاترین آسیب‌ها به این بخش وارد می‌شود.

وی با بیان این‌که سالانه یک میلیارد مترمکعب حجم فاضلاب‌های استان است، گفت: زه‌آب‌های کشاورزی که وارد آب دریا می‌شود، تاثیر زیادی بر افزایش جلبک‌های دریای مازندران دارد. مدیرکل حفاظت محیط زیست مازندران یادآور شد: در کنار زهکشی اراضی کشاورزی باید فعالیت کارشناسانه صورت گیرد تا سیستم تصفیه فاضلاب و زه‌آب بخش کشاورزی در مازندران از برنامه‌های بخش جهاد کشاورزی باشد.

رئیس سازمان جهاد کشاورزی مازندران نیز اعتقاد دارد آلودگی‌های زیست محیطی دریای مازندران زنگ خطری برای استان مازندران است. عنایت‌الله تورنگ با بیان این‌که حدود 80 درصد آلودگی‌های دریای مازندران از کشور روسیه صورت می‌گیرد، افزود: برای دفاع از حقوق و منابع کشور در اجلاس چندجانبه با ارائه اطلاعات بهنگام می‌توان معضل آلودگی دریای مازندران را حل کرد.

به گفته وی، در چند سال اخیر روند صید ماهیان خاویاری سیر نزولی داشته که چون سهم بیشتری را در این نوع ماهی مازندران داشته است این ضرر به استان وارد شد. تورنگ با بیان این‌که مشکلات زیست محیطی دریای مازندران باید از طریق استانداری به وزارت کشور ابلاغ شود، گفت: برای جلوگیری از به منجلاب درآمدن دریای مازندران باید اقدامات فراملی صورت گیرد.