دغدغه‌های نفتی

صنعت نفت ایران پیچیدگی‌های خاص خود را دارد که قرار است طبق اهداف سند چشم‌انداز 20 ساله کشور جایگاه اول فناوری نفت و گاز در منطقه، اولین تولیدکننده محصولات پتروشیمی در منطقه از نظر ارزش، دومین تولیدکننده اوپک با قابلیت پاسخگویی 7 درصد از تقاضای بازار جهانی و سومین تولیدکننده گاز در جهان با سهم 8 تا 10 درصد از تجارت جهانی گاز و فرآورده‌های آن را از آن خود کند. بدیهی است دستیابی به این اهداف بلند با توجه به برخورداری کشور از ذخایر عمده نفت و گاز نمی‌تواند دور از ذهن باشد، اما رسیدن به آن، به مدیریت قاطع و سرمایه‌گذاری کلان نیاز دارد که با توجه به شرایط بین‌المللی رکود اقتصاد جهانی و مسائل تحریم علیه صنعت نفت ایران ممکن است رسیدن به هدف‌های تعیین شده در سند چشم‌انداز را با کندی مواجه کند. نگرانی‌های اخیر صنعتگران و مجلس از رکود برخی طرح‌های نفت و گاز یا کندی پیشرفت آنها و کناره‌گیری برخی شرکت‌ها یا استقبال نکردن بعضی کشورها از سرمایه‌گذاری‌ در صنعت نفت ایران با وجود جذابیت‌های بالا و پتانسیل این صنعت در ایران باعث شده برخی طرح‌ها در صنعت نفت و گاز با کندی اجرا مواجه شود و این مساله وزیر نفت را بر آن داشته است تا سناریویی را تهیه و به دولت ارائه کند.

هرچند جزییات این سناریو که نورالدین شهنازی زاده، معاون وزیرنفت در امور پالایش و پخش در جمع خبرنگاران برای اولین بار مطرح کرد گفته نشده است، اما یکی از اعضای کمیسیون انرژی درباره آن گفته این سناریو برای سرمایه‌گذاری در صنعت نفت در 3 مرحله تدوین شده و هنوز نهایی نشده است.

به گفته حسینی صدر، طبق این سناریو در سال اول 25 میلیارد دلار و چنانچه به نتیجه نرسید سناریوی دوم که سرمایه‌گذاری 19 میلیارد دلاری است، جایگزین خواهد شد و در مرحله سوم در صورتی که برنامه دوم نیز به هدف نرسید برنامه سرمایه‌گذاری 12 میلیارد دلاری جایگزین خواهد شد که حداقل و حداکثر سرمایه‌گذاری در این طرح ویژه مشخص شده است.

یکی از اهداف وزیر نفت در این طرح، جذب سرمایه‌های سرگردان و همچنین تدوین شرایطی برای جذب سرمایه‌های ایرانیان خارج از کشور است.

حال با این که روش‌ها و شرایط تحقق سناریوی جذب سرمایه‌های 25، 19 و 12 میلیارد دلاری تاکنون ذکر نشده است اما به نظر می‌رسد حتی وزارت نفت در طراحی برنامه‌ها و راهبرد کلان صنعت نفت برخی شرایط منطقه‌ای و بین‌المللی را در نظر گرفته که چنین طرحی را پیشنهاد کرده است، هرچند به اعتقاد کارشناسان رسیدن به اهداف، دشواری‌ها و پیچیدگی‌های خاصی دارد که برای تحقق آن ناگزیر از طی این مسیر دشوار خواهیم بود.

این طرح‌ها در حالی ارائه می‌شود که همسایگان ما و تولیدکنندگان نفت در خاورمیانه ازجمله عربستان، قطر و عراق با سرعت بالایی در حال جذب سرمایه‌ها و افزایش توان تولید خود هستند و بر این اساس رقابتی بودن برنامه‌ها ضرورت جذب سرمایه‌های خارجی را بیش از پیش تقویت می‌کند تا بتوانیم جذابیت‌های سرمایه‌گذاری در نفت و گاز کشورمان را بالا ببریم.

از این رو توسعه پارس جنوبی به عنوان کلید انرژی و پایگاه اقتصادی کشور و همچنین توسعه میدان‌های مشترک نفت و گاز از محوری‌ترین برنامه‌های صنعت نفت به شمار می‌رود که به اعتقاد برخی خط مقدم این جبهه در شرایط کنونی است و غفلت و بی‌توجهی به آن یعنی ترک جبهه به نفع رقیب که می‌تواند خطرناک باشد.

مدیرعامل شرکت ملی گاز در حالی با اطمینان و اعتماد از بهره‌برداری 6 فاز پارس جنوبی و 9 میدان مستقل گازی تا 4 سال آینده سخن گفته است که در حال حاضر بسیاری از طرح‌های گازی که عمده‌ترین آن در همان پارس جنوبی است،‌ در انتظار تامین مالی قرار دارد و حتی فازهای 16 و 15 که قرارگاه خاتم‌الانبیاء توسعه آنها را به عهده دارد پس از ماه‌ها چانه‌زنی و پیگیری فقط توانسته است 2 میلیارد دلار اعتبار لازم را کسب کند.

ما نیز مانند مدیرعامل شرکت ملی گاز خوشبین به تولید 900‌میلیون مترمکعب گاز در روز طی برنامه پنجم توسعه هستیم به شرط آن که بستر‌های اقتصادی و مدیریتی آن فراهم شود.

در حالی که هم‌اکنون مصرف گاز در زمستان نه‌چندان سرد روزهای اخیر نسبت به تولید پیشی گرفته است، اقدامات جدی کمتری در کنترل مدیریت مصرف صورت می‌گیرد تا بتواند مدیران و برنامه‌ریزان صنعت نفت و گاز را برای رسیدن به اهداف طراحی شده برنامه پنجم توسعه یاری کند.

به هر روی اکنون درآمدهای ملی حاصل از صادرات نفت و گاز نزدیک به 20 درصد تولید ناخالص ملی کشور را به خود اختصاص داده که نقش قابل توجهی در تامین بودجه فعالیت‌های جاری و سرمایه‌گذاری دارد.

این در حالی است که تقریبا 50 درصد درآمد دولت در بودجه عمومی و 75 درصد درآمدهای ارزی در تراز پرداخت از محل صادرات نفت خام حاصل می‌شود و اهمیت این موضوع آنقدر زیاد است که ارتباط مستقیم بر سرمایه‌گذاری در این صنعت و توجه به بازارهای جهانی نفت دارد و از این رو تولید مستمر و پایدار در نفت، کلیدی‌ترین هدف محسوب می‌شود که نیاز به برنامه‌ریزی و سرمایه‌گذاری دارد و اختلال در این زمینه آثار سویی بر اقتصاد ملی خواهد داشت.

تولید صیانتی، ازدیاد توان برداشت از مخازن نفتی، به کارگیری فناوری نوین و افزایش بازده برنامه‌های اکتشاف، حفاری، استخراج و تولید می‌تواند نزدیک به 150 میلیارد دلار به ثروت کشور بیفزاید که هر یک از این موضوعات بویژه تولید صیانتی، خود مقوله‌ای جداگانه‌ است که برنامه‌ها و هدف‌گذاری‌های کلان می‌طلبد. تیم کارشناسی فنی مهندسی و مدیریتی و منابع مالی، هم‌اکنون در این زمینه فعالیت دارد که باید ارزیابی این تیم را به بعد موکول کرد.

در حال حاضر نیمی از مخازن نفتی ایران و حتی جهان در نیمه دوم عمر قرار دارند و به اصطلاح دوران کهولت و پیری خود را طی می‌کنند، لذا برای بازیابی نشاط و توان تولید میدان‌های نفتی باید هدف‌گذاری‌های تکنولوژیکی، فنی مهندسی و مالی انجام داد. صنعت نفت ایران طی سال‌های اخیر در این زمینه موفقیت چندانی به دست نیاورده است. برای مثال یکی از روش‌های بازیابی این نشاط در میدان‌های نفتی تزریق گاز و آب است که در زمینه تزریق گاز به دلیل مشکلات تولید و انتقال آن (بجز خط انتقال آغاجاری که بتازگی بهره‌برداری شد) و تامین نیاز مصرف داخل، امکان بازیابی مخازن که به آن تولید صیانتی گفته می‌شود تقریبا سلب شده است.

هر چند توان فنی مهندسی متخصصان داخلی در 30 سال شکوفایی صنعت نفت پس از انقلاب بر هیچ کس پوشیده نیست، اما علاوه بر تامین منابع مالی و سرمایه‌گذاری در صنعت نفت و گاز ضرورتی به نام تدوین راهبرد توسعه فناوری نیز وجود دارد تا جایگزین مکانیسم‌های سنتی شود و این راهبرد باید در کنار مشخص کردن اولویت‌های فناوری روشی را برای ایجاد ارزش افزوده از نوآوری‌ها طراحی کند.

با این وصف گستردگی نفت در مسائل اقتصادی و سیاسی باعث شده واقعیتی غیرقابل انکار در کشورهای تولیدکننده نفت به نام وابستگی شدید به این کالای استراتژیک ایجاد شود و متاسفانه در برخی موارد وابستگی شدید مانع ایجاد زیرساخت‌های لازم برای رسیدن به ارزش افزوده ناشی از این صنعت شده است و در رسیدن به چنین هدف بزرگی در این صنعت لازم است به صنعت پتروشیمی توجه لازم صورت گیرد، هر چند در سند چشم‌انداز و برنامه پنجم توسعه دستیابی کشور مقام اول پیش‌بینی شده، اما باید زمینه‌های بروز و ظهور کسب این مقام از هم‌اکنون پی‌ریزی شود که شاید در طرح ویژه وزیرنفت این مساله گنجانده شده باشد، زیرا رشد صنایع داخلی ناشی از رشد پتروشیمی و تامین انرژی این صنایع خواهد بود که بیانگر اهمیت بسیار بالای انرژی در فرآیند توسعه‌ای کشور است.

براین اساس، سرمایه‌گذاری در نیروگاه‌های گازی تولید برق و استفاده از گاز و نفتا به عنوان خوراک طرح‌های پتروشیمی از نمونه‌های به‌کارگیری این منابع در فرآیند توسعه در کشورهای دارای منابع انرژی است.

حال که کل بودجه‌ عمرانی کشور کمتر از معادل یارانه‌ای است که دولت برای کالاها بویژه سوخت متحمل می‌شود باید منتظر کندی توسعه در این بخش نیز باشیم، هر چند دود کردن منابع غیرقابل بازگشت و حتی درآمد حاصل از این منابع خدادادی در وسایل نقلیه بی‌اعتنایی به نسل‌های آینده و سلب حق بهره‌مندی آنان از این نعمت خدادادی است.

نگاهی به سرمایه جذب شده در 4 سال اول برنامه چهارم توسعه در دولت نهم در صنعت نفت به میزان 9/66 میلیارد دلار، بیانگر ظرفیت بالقوه بالای صنعت نفت ایران است که بر هیچ کس پوشیده نیست و از این روست که وقتی شرکت شل 2 سال پیش به دلیل نگرانی سیاسی ناشی از تحریم‌های آمریکا علیه ایران از برخی طرح‌های نفتی ایران کنار رفت، مدیر این شرکت از قابلیت‌های بالای صنعت نفت ایران سخن گفته بود ، هر چند خود همین مدیر در همان شرایط یک بار با هواپیمای اختصاصی به ایران آمد و علاقه‌مندی شرکت خود را با حضور در پارس جنوبی اعلام کرد، اما فشارهای آمریکا و تبعیت‌پذیری از سیاست‌های این کشور مانع نشد تا این غول نفتی مانند دیگر شرکت‌ها همچون توتال از ایران خارج شوند و البته با داغ حسرت گونه‌ بر دل...

موضوع تحریم باعث شده توانایی‌ها، استعدادها و تخصص داخلی جدی‌تر دیده شود و با اتکا به همین توان تخصصی که روزی یک مهندس و کارگر ایرانی در نفت فعالیت نداشت امروز پیچیده‌ترین طرح‌ها با اتکا به توان داخلی اجرا می‌شود و البته شرکت‌ها و کشورهایی هستند که فارغ از سیاست‌های آمریکا و فشارهای تحریم حاضر به سرمایه‌گذاری و فعالیت در ایران هستند و براین اساس است که حجت‌الله غنیمی‌فرد، معاون سرمایه‌گذاری شرکت ملی نفت چندی پیش گفته بود تاکنون هیچ یک از قراردادها و سرمایه‌گذاری‌ها در این مسیر با کاهش روبه‌رو نبوده است و سیاست‌های اتخاذ شده توسط کشورهای غربی، بخصوص آمریکا هرگز نتوانسته درخصوص انعقاد قراردادهای ایران با دیگر کشورها تاثیرگذار باشد و در این زمینه کشور را با مشکل مواجه کند.

وی همچنین گفته است سیاست ما درمورد کشورهایی که از آمریکا حرف‌شنوی داشته باشند بدین‌گونه است که با تغییر رویه و جابه‌جایی منابع مورد نیاز خود از طریق کشورهایی که تاثیرپذیر از آمریکا نیستند، تامین می‌کنیم که البته عمده این کشورها آسیایی هستند و تاکنون توانسته‌ایم تا حد زیادی از منافع کشور مراقبت و منابع مورد نیاز را از نظر تدابیر ارزشی کشور تامین کنیم.

به هر حال امیدواریم با شیوه‌هایی که وزارت نفت طراحی کرده بتواند با جذب سرمایه‌، شکوفایی، بالندگی و توسعه به صنعت نفت هدیه کند.

زیبا اسماعیلی