شهر، محیط اجتماعی

در نتیجه افراد شهر کم‌کم از یکدیگر فاصله گرفتند و این آغاز حرکت از محیط عامه به محیط توده‌وار بود، چون معیارهای قدیمی سابقه خانوادگی و خویشاوندی و شغل جایی نداشت و منزلت و مرتبت اشرافی هم از میان رفته بود، افراد بناچار با فاصله و احترام متقابل با یکدیگر رفتار می‌کردند. امیال و احساسات و خواسته‌هایی که در محیط قبلی به آسانی بیان می‌شد، در محیط جدید مخفی می‌شد. در واقع در این دوره محیط شهری بیش از هر چیز دیگری مکان فعالیت‌های اقتصادی بود. از آنجا که فعالیت‌های اقتصادی جدید شناخته‌شده نبودند، بسیار پرمخاطره و غیرقابل پیش‌بینی بودند و در نتیجه زندگی شهری نیز محیطی خطرناک و ناشناخته محسوب می‌شد. به همین دلیل، برای نخستین بار زندگی خصوصی از زندگی عمومی کاملا جدا شد. تا این زمان حوزه خصوصی یعنی خانواده مکمل حوزه فرهنگی یعنی محیط شهری یا عامه بود، اما از قرن نوزدهم شکافی آشکار میان این دو محیط پدید آمد. هجوم جمعیت به شهرها، شهرها را مبدل به مکانی کرد که بیش از گنجایش خود ظرفیت داشت و تقریبا به حالت انفجاری درآمده بود. نظم جدید شهری، فردگرایی و سودگرایی و محاسبه‌گری را تشویق می‌کرد. در چنین محیطی، آپارتمان‌نشینی و فرهنگ آن به عنوان یک میکرواکولوژی شروع به گسترش کرد.

رشد سریع شهرنشینی در ایران بدون برنامه و تحت تاثیر مهاجرت بوده، به طوری که جمعیت زیاد شهری باعث گسترش بی‌رویه شهرها شده که تهران نمونه بارز آن است. از عوارض آن گسترش بی‌رویه آپارتمان‌نشینی، بدون ایجاد و گسترش فرهنگ زیستی آن و اضمحلال مناطق درونی شهر است. اگر هسته قدیمی شهر تهران را که شامل کاخ گلستان و کهن‌دژ میدان ارک، مسجد و بازار و محلات اطراف آن و دروازه‌های شهر که اثری از آن بجز یک مورد به جای نمانده در نظر بگیریم، محدوده کوچکی نسبت به وسعت تهران امروزی را تشکیل می‌دهد. شهر تهران اکنون به یک شهر غیرمتمرکز با هسته‌های گوناگون تبدیل شده است. معمولا نزدیکی مکانی میان افراد یا مجاورت با توجه به استفاده از تسهیلات موجود برای برقرار کردن روابط صمیمانه و منظم از یکدیگر متمایز و مشخص می‌شود. بدیهی است که مجاورت مکانی همواره منجر به همسایگی و آشنایی نمی‌شود. نزدیکی مکانی خود ممکن است بر 2 قسم باشد:

1- نزدیکی یا فاصله فیزیکی یا اندازه دوری و نزدیکی که با متر سنجیده می‌شود.

2- نزدیکی یا فاصله عملی که با توجه به میزان دسترسی از نقطه‌ای به نقطه دیگر اندازه‌گیری می‌شود و این دسترسی نتیجه وضع قرار گرفتن هریک از 2 نقطه در شبکه راه‌های ارتباطی و همچنین موانع مختلفی است که آن 2 نقطه را از یکدیگر جدا می‌کند.