رویای عثمانی

او که با نارضایتی شاهد درهم پیچیدن طومار امپراتوری عثمانی توسط قدرت‌های فاتح اروپایی پس از جنگ اول جهانی با داعیه «جنگی برای پایان جنگ» بود، معتقد است آنان در مقابل «صلحی برای پایان صلح» به وجود آوردند.

او به عنوان افسری انگلیسی طی دهه‌های پس از آن شاهد سوءعملکرد مستعمره‌داران، کودتا، انقلاب‌ها و اشاعه خشونت‌های افراط‌گرایان بوده است. تهاجم ائتلاف تحت رهبری ایالات‌متحده به عراق در سال 2003 را شاید بتوان آخرین تلاش تنها ابرقدرت باقیمانده دنیا با ادعای اعاده ثبات به منطقه پرالتهاب و حساس خاورمیانه تلقی کرد.

با این حال این جنگ درست در نقطه مقابل نوعی خلا‡ء‌ قدرت در منطقه به وجود آورد و عراق را در وضعیت ضعیفی قرار دارد که نه‌تنها دیگر قادر به ایجاد توازن در برابر همسایگانش نیست که حتی تمامی جهان را با خطر بی‌ثباتی تهدید می‌‌کند.

ترکیه به عنوان میراث‌خوار امپراطوری عثمانی هر آنچه در توان داشت، انجام داد تا از این جنگ بیرون بماند و حتی با درخواست آمریکایی‌ها برای عبور نیروهای نظامی این کشور از قلمرو ترکیه برای حمله به عراق مخالفت کرد. با این حال با فرونشستن ناآرامی‌های خشونت‌بار اکنون به نظر می‌رسد برنده اصلی این جنگ در سطح منطقه ترک‌ها هستند.

در حوزه‌های اقتصادی ترکیه دوشادوش ایران به عنوان بزرگ‌ترین شریک تجاری عراق حرکت می‌کند بی‌آن که شرکت‌های آمریکایی قادر به رقابت در بازار عراق باشند و تا آنجا که به گسترش نفوذ منطقه‌ای بازمی‌گردد آنکارا بیشترین سود را از جنگ عراق برد.

رجب طیب اردوغان، نخست‌وزیر ترکیه درست در حالی که تلاش دارد کشورش موضعی مستقل در منطقه‌ای که از دیرباز تحت تسلط آمریکایی‌ها بوده، ایفا کند به دنبال یکپارچه‌ کردن قدرت و نفوذ منطقه‌ای این کشور است.

او در حالی این هفته راهی واشنگتن، پایتخت ایالات‌متحده شد و با باراک اوباما، رئیس‌جمهور این کشور دیدار کرد که تنها چند هفته پیش در سفر به تهران در کنار محمود احمدی‌نژاد، رئیس‌جمهور ایران که دشمن آمریکا تلقی می‌شود، ایستاد و او را «دوستی خوب» خطاب و از برنامه هسته‌ای صلح‌آمیز ایران دفاع کرد.

این تنها نمونه‌ای از رفتارهای ترکیه در حوزه دیپلماسی است که دوستان دیرینه ترکیه در ناتو را رنجانده است. یکی از عمده‌ترین دغدغه‌های این دوستان به تیرگی گرائیدن روابط ترکیه و اسرائیل به عنوان متحد نزدیک آنکارا در گذشته به دلیل تهاجم ثانویه ارتش صهیونیستی به غزه است.

اردوغان چندی قبل در اعتراض به این تهاجم نشست اقتصاد جهانی را ترک گفت و همین اواخر توافقنامه قدیمی با ارتش اسرائیل که به خلبانان نیروی هوایی این رژیم اجازه می‌داد پروازهایی آموزشی در قلمرو ترکیه انجام دهند را لغو کرد.

در همین حین نخست‌وزیر ترکیه به دفعات حمایت خود را از عمر البشیر، رئیس‌جمهور سودان اعلام کرده و تاکید دارد: «بشیر نمی‌تواند در نسل‌کشی دارفور دست داشته باشد، چون مسلمانی معتقد است.»

فیلیپ گوردون، مشاور کاخ‌سفید در امور ترکیه و مسوول میز ترکیه در وزارت امور خارجه آمریکا معتقد است «در حال حاضر موارد اختلاف بین آنکارا و واشنگتن به مراتب بیشتر از مواردی است که دو طرف در موردشان اتفا‌ق‌نظر دارند.»

آنچه بیش از همه موجبات نگرانی واشنگتن را فراهم می‌آورد این که رفتار جدید آنکارا بیش از آن که به دلیل پیگیری عملی منافع ملی ترکیه باشد از نوعی همگرایی ایدئولوژیک با اسلامگرایان منطقه نشات گرفته است.

هر چند اردوغان همیشه پیوستگی سیاست و دین را رد کرده ، حزب عدالت و توسعه او‌ (AKP) چند بار از سوی دادگاه عالی ترکیه به عنوان عالی‌ترین مرجع قضایی این کشور به اتهام تضعیف سکولاریسم و نقض مفاد قانون اساسی دال بر جدایی دین از سیاست تحت پیگرد قرار گرفته است.

صرف‌نظر از مواضع رسمی آنکارا این واقعیت که گرایش ترکیه به اروپا طی 5 سال گذشته به شکل غیرقابل انکاری کاهش یافته و خصومت با نهادهای فراملیتی چون صندوق بین‌المللی رو به افزایش گذاشته است را نمی‌توان کتمان کرد.

کمال کپرل، از محققان موسسه نظریه‌پرداز ARI در استانبول می‌گوید: هیچکس در دولت تلاشی برای مقابله با اشاعه موج ضدیت با آمریکا انجام نداده است. او می‌افزاید: دولت نمی‌تواند به این مساله اذعان کند اما سیاستگذاری در حوزه‌های داخلی و خارجی به سادگی با نادیده گرفتن غربی‌ها و ارزش‌های غرب صورت می‌گیرد.

دوری از آمریکا، ظهور در منطقه

در چنین شرایطی اصلا عجیب نیست که ترک‌ها برای این باور باشند که تصمیم‌سازان غربی دغدغه منافع ترکیه را ندارند.

واشنگتن در جریان جنگ سرد هر آنچه در توان داشت برای برقراری ثبات در منطقه و جلوگیری از قدرت گرفتن کرملین در آن انجام می‌داد و این هدف را از طریق پر و بال دادن به رژیم‌های نزدیک به خود چون شاه ایران و ژنرال‌های ترکیه که طی 4 دهه 3 بار قدرت را از غیرنظامی‌‌ها گرفتند، دنبال می‌کرد.

نتیجه فاجعه‌ای بزرگ برای آمریکا بود. واشنگتن خود را در برابر متحدانی متزلزل و غیرقابل اتکا یافت که منفور مردم‌شان بودند. در ترکیه احساسات ضدآمریکایی در سال 2003 میلادی و زمانی که دولت جورج بوش، رئیس‌جمهور پیشین آمریکا آنکارا را برای موافقت با عبور نیروهای آمریکایی از خاک ترکیه برای عملیات علیه عراق تحت فشار گذاشت به نقطه اوج خود رسید.

مخالفت پارلمان ترکیه با این خواسته موجب شد روابط واشنگتن ترکیه و آنکارا به پایین‌ترین سطح پس از پایان جنگ دوم جهانی سقوط کند. اما این مساله در عین حال نقطه آغازین توسعه اقتصادی ترکیه، افزایش نفوذ منطقه‌ای این کشور و شکل‌گیری فصل جدیدی در روابط آنکارا ‌ واشنگتن هم بود.

به‌واقع مواضع جدید ترکیه در سطح منطقه‌ای در ادامه به فرصتی برای تغییر موقعیت این کشور تبدیل شد که برای آمریکا به مراتب ارزشمندتر از استفاده از آنکارا به عنوان ابزاری سیاسی از کار درآمد. ترک‌ها می‌گویند به دنبال دستیابی به شرایطی هستند که احمد داوداوغلو، وریر امور خارجه ترکیه از آن تحت عنوان «شریکی برای حل معضلات منطقه‌ای» یاد کرده است.

اگرچه جمهوری ترکیه از ابتدای تشکیل رویای احیای قدرت منطقه‌ای عثمانی‌ها را در سر پرورانده اما پس از سال 2002 و به‌ویژه به قدرت رسیدن اردوغان و AKP بود که آنکارا از قدرت سیاسی و اقتصادی و توان نظامی کافی برای تحقق چنین رویایی برخوردار شد.

طلوع خورشید ترکیه

اقتصاد ترکیه طی دهه اخیر رشدی 100 درصدی داشته و این کشور را از بازیگری حاشیه‌ای به عامل تحرک و توسعه در سطح منطقه تبدیل کرده است.

در همین دوره بود که تمرکز مالی و تجاری به کشورهای همسایه منتقل شد. امروز ترکیه به مراتب بیش از آن که با اتحادیه‌اروپا مراودات تجاری داشته باشد با روسیه، عراق و ایران رابطه اقتصادی دارد. قرار گرفتن این کشور در شاهراه انتقال انرژی به اروپا با رقابت سه مسیر از روسیه، حوزه خزر و ایران موقعیت سیاسی آنکارا را به شکل قابل توجهی تقویت کرده است.

سال‌ها تلاش برای توسعه اقتصادی و نفوذ سیاسی آنکارا اندک اندک به بار می‌نشیند. آنکارا در آستانه دستیابی به توافقنامه‌ای تاریخی با اقلیت کرد ترکیه برای پایان دادن به شورشی قرار دارد که طی ربع قرن گذشته بیش از 35 هزار کشته بر جای گذاشت.

در مقابل ترکیه در جهت برقراری صلح با همسایگانی حرکت می‌کند که پیش‌تر از کردهای شورشی حمایت می‌کردند. یکی از دستیاران ارشد اردوغان با اشاره به این تحولات می‌گوید: آنکارا از قاعده ساده‌ای پیروی می‌کند.ما نمی‌توانیم ثروتمند باشیم وقتی در منطقه‌ای ضعیف هستیم و نمی‌توانیم امنیت داشته باشیم وقتی دور و برمان را ناآرامی و خشونت فرا گرفته است.

منافع و امتیازات سیاست جدید ترکیه بی‌شمار است. به لطف دیپلماسی عملگرا و توسعه مراودات اقتصادی در سراسر منطقه اکنون ترکیه در مسیر تحقق آنچه داوود اوغلو از آن تحت عنوان «خط مشی‌بدون تنش با همسایگان» یاد می‌کند، قرار گرفته است. این موضع تاثیرگذاری و نفوذ آنکارا در سطح منطقه‌ای را دوچندان کرده است.

آنکارا در سایه همین خط‌مشی به میانجی محبوب کشورهای منطقه تبدیل شده است. هیات‌های ترک به میانجی‌گری بین فتح و حماس و حضور در مذاکرات غیرمستقیم سوریه و رژیم‌صهیونیستی فراخوانده شده‌اند تا فصل تازه‌ای در تاریخ ترکیه رقم بخورد.

مترجم: رضا سادات / منبع: آسیا تایمز