نقش زنان در مشارکت سیاسی

مجلس، نهاد مادر

مهم‌ترین نهادی که می‌تواند به عنوان نهاد مادر، فراهم‌کننده حضور جدی زنان در عرصه‌های سیاسی و مدیریتی کلان باشد مجلس است که به عنوان یک نهاد کاملا مردمی، اما سیاسی، امکان مشارکتی زنان در اداره کشور را به صورتی عینی به رخ می‌کشد و این مساله‌ای است که در سال‌های اخیر بیش از پیش موجب تغییر زاویه نگاه‌ها به این نهاد و به قولی تمرکز بر آن برای افزایش سرمایه‌گذاری زنان و یافتن روزنه‌ای به منظور اثبات وجودی خودشان شده است.

اما اگر به ابعاد عظیم چنین مسوولیتی بر دوش زنان نماینده به شکلی موشکافانه نگاه کنیم متوجه می‌شویم نه‌تنها این نمایندگان جامعه زنان نتوانسته‌اند مسوولیت خود را برای افزایش این سهم ایفا کنند بلکه تا حد زیادی نیز در خصوص آن دچار رکود شده و با وجود افزایش روز‌افزون تغییر نگرش‌ها به عملکرد زنان نماینده در مجلس، آنان نتوانسته‌اند در این ابعاد کمک شایانی به جامعه زنان کشور کنند.

وقتی برای اولین بار پس از انقلاب یکی از روسای جمهور به هر دلیل و هدفی سه وزیر زن برای کابینه معرفی می‌کند و فرصتی بی‌نظیر برای زنان در جهت برداشتن گامی بلند برای در اختیار گرفتن پست‌های رده اول مدیریتی کشور فراهم می‌شود، جای خالی حضور ملموس زنان در صحن علنی و روبه‌روی نگاه کنجکاو مردم بشدت آزاردهنده به نظر می‌رسد و این پرسش را مطرح می‌کند که چرا زنان مجلس حتی یک نطق در دفاع از وزرای پیشنهادی بویژه وزرای زن ارائه نمی‌‌کنند تا به مسوولیت خود عمل کنند.

این نوع نگاه نه صرفا در قالب یک دغدغه، بلکه بسیار فراتر از آن و در قالب سوالی جدی، ذهن بسیاری از آحاد جامعه را به خود مشغول کرده که چرا در میان نطق‌های رای اعتماد اخیر برای وزرای کابینه دهم که به صورتی ویژه و با ابتکار سازمان صدا و سیما مستقیم از تلویزیون پخش می‌شد، هیچ‌یک از نمایندگان زن، حضوری فعال در شکل تذکر، نطق، دفاع، مخالفت یا موافقت در مجلس نداشتند و واقعا سهم زنان در مجلس فراتر از یک فراکسیون که تاثیر چندانی بر مناسبات مجلس ندارد، چیست؟

نکته جالب توجه عدم باور زنان به حضور مثمر ثمر و قدرت ایفای نقش‌های اول در مجلس به جای نقش‌های دست آخر و در حد ایجاد ائتلاف برای ارائه نظرات است، در حالی که زنان، قدرت ارائه طرح‌هایی بسیار فراتر از مسائل حاشیه‌ای را دارند و این در شرایطی است که بسیاری از زنان نماینده با این‌که از برخی همکاران مرد خود مدارک تحصیلی بالاتری داشته و به نوعی از تخصص خوبی برخوردارند، انتظارات جامعه را از این بابت برنتافته و از عملکرد خود در مجلس احساس رضایت می‌کنند.

شاخص سیاسی زنانه

طیبه صفایی، نماینده تهران در دوره هشتم مجلس شورای اسلامی که ریاست فراکسیون بانوان مجلس هشتم را نیز دارد در گفتگو با جام‌جم در واکنش به این‌که نماینده‌های زن در ادوار مجلس نتوانسته‌اند سهم خودشان را برای اعتلای جایگاه مدیریتی و مشارکت سیاسی زنان بپردازند و همچنان نقشی انفعالی دارند، می‌گوید: خانم شانی دارد و شاخص ما مثل آقایان بودن نیست. جامعه ما برخورد‌ها و منش‌های ویژه خاص خود را می‌طلبد و خانمی که هیاهو به راه بیندازد و سر و صدا کند یا بیشتر تمایل داشته باشد که جلوی دوربین قرار بگیرد، شاید در بعد آن مسائل و شاخصه‌های فرهنگی ما روش مناسبی را انتخاب نکرده باشد.وقتی از خانم صفایی به عنوان یکی از نمایندگان زن مجلس هشتم که دارای دکتری مدیریت آموزشی است در خصوص این که پس کجا باید بانوان در صحنه مشارکتی نهادهای سیاسی با چهره‌ای قوی‌تر و قابل قبول‌تر ظاهر شوند، می‌پرسیم بیان می‌کند: نهایتا ما در کمیسیون‌هایمان موثر هستیم و در فراکسیون هم به همین شکل والبته با توجه به موانعی که وجود دارد به حد و مرز ایده‌آل دست پیدا نکرده‌ایم.

زنان و مجلس هشتم

در مجلس هشتم از 8 نماینده زن، یک نفر دانشجوی دکتری و 4 نفر فوق‌لیسانس و 2 نفر دارای دکترای تخصصی و یک نفر پزشک وجود دارد که نگاهی به تخصص‌های این بانوان نشان می‌دهد از سطح علمی بالایی در مدارک دانشگاهی برخوردارند و از این بابت باید بیش از سهم حضور پررنگ در سطح کمیسیون‌ها از آنها انتظار داشت، زیرا حضور زنان در مجلس نه‌تنها از بعد تخصصی و تاثیر‌گذاری بلکه از بعد تبلیغاتی به منظور جلب آرای جامعه و آماده‌سازی فضای فرهنگی که هنوز در آن قبول حضور پررنگ زنان در مناصب اول غیرقابل هضم است، از اهمیت چشمگیری برخوردار است.

صفایی در پاسخ به این انتقاد قابل تامل معتقد است: چالش‌ها و موانع زیادی از دیرباز در مورد حضور بانوان در صحنه‌های اول اجتماعی و مشارکت‌های سیاسی وجود داشته است و علی‌رغم این که قانونگذار شرایطی مساوی را برای حضور آقایان و بانوان در همه عرصه‌ها از جمله شوراها، مجلس و ... گذاشته، اما به اعتقاد من موانع فرهنگی باعث می‌شوند جامعه در رای دادن، آقایان را اولی‌تر دیده و به سمت حضور قوی‌تر مردان حرکت کند. در سال‌های اخیر در انتخابات شوراها و مجلس کاندیداهای زن زیادی وجود داشته‌اند، ولی در زمان انتخاب موفق نبوده و ورودی کمتری به این نهاد‌های مهم سیاسی اجتماعی از میان جامعه بانوان داشته‌ایم، در حالی که مبنای انتخاب در جامعه باید شایسته‌سالاری باشد. طیبه صفایی درخصوص اعتقاد به حضور زنان در مشاغل سیاسی و افزایش مشارکت آنها نیز می‌گوید: ما معتقدیم دیانت ما عین سیاست ما و سیاست ما عین دیانت ما است و رهبر معظم انقلاب نیز در سیاست‌های ابلاغی برنامه پنجم توسعه بر حضور زنان در تمامی عرصه‌ها در جهت استیفای حقوق شرعی آنها تاکید کرده‌اند که به نوعی این حضور می‌تواند در تمامی عرصه‌ها باشد و بنابراین بحث حضور در سیاست و قانونگذاری‌ها هم به همین شکل است.

رئیس فراکسیون زنان مجلس هشتم، انتقادها بر حضور ضعیف زنان مجلس در برهه‌هایی مثل رای اعتماد به وزرا، بودجه یا لایحه هدفمند‌سازی و مواردی از این قبیل را به طور جدی رد می‌کند و گناه کم‌رنگ بودن زنان را به گردن شیطنت‌های رسانه‌ای می‌اندازد: اگر بخواهیم واضح‌تر در خصوص حضور بانوان در کابینه بگوییم، در سطح جامعه مسائلی داشته‌ایم که هنوز که هنوز است اطلاع‌رسانی‌ها و شیطنت‌های گسترده‌ای را از سوی رسانه‌ها و افرادی که تا دیروز شانی برای علما قائل نبودند، شاهد هستیم که در حال حاضر بر این اندیشه دامن می‌زنند که بانوان نمی‌توانند وزیر و استاندار شوند و در این مورد به واقع حاشیه‌سازی می‌کنند.

از خانم صفایی پرسیدم که به نظر شما در حال حاضر زنان نماینده با رویکرد فعلی توانسته‌اند سهم فرهنگ‌سازی برای افزایش مشارکت سیاسی بانوان را در جامعه بپردازند، در حالی که در این مدت چه در مجلس هشتم و چه در مجالس قبلی زنان مجلس نه در تعداد و نه در تاثیر‌گذاری حرف چندانی در خانه ملت نداشته‌اند؟ وی در این باره اعتقادات جالبی دارد: رفتار‌های خانم‌ها در مجلس با رفتار آقایان باید متفاوت‌تر باشد. ما بر این نکته قائل هستیم و این برایمان مهم است؛ البته گاهی به نظر می‌رسد عمدی برای حضور نداشتن زنان در رسانه‌ها بویژه رسانه ملی و حذفی برخورد کردن با آنها وجود داشته باشد که باعث ایجاد دلزدگی در جامعه می‌شود. فراکسیون زنان مجلس برعکس تصور شما به صورتی فعال تشکیل جلسه می‌دهد و در تلاش است مسائل مختلفی را که بانوان با آنها در ارتباط هستند، مورد توجه قرار داده و با مسوولان نیز درباره آنها رایزنی کند.

شارع مقدس و فعالیت زنان

در آیات و روایات اسلامی اگرچه بزرگ‌ترین و مهم‌ترین وظیفه زنان سلامت خانواده خوانده شده است، اما این به معنای نفی دیگر وظایف و نقش‌های اجتماعی و حتی سیاسی برای بانوان نیست. شارع مقدس، زن ‌را در قبال حوادث جامعه بی‌تفاوت قرار نداده است و توصیه‌های کتاب و سنت در این زمینه، مرد و زن را شامل می‌شود. یکی از مهم‌ترین شواهد قرآنی بر جواز حضور زن در اجتماع و مشارکت سیاسی وی آیات سوره مبارکه نمل درخصوص ملکه سباست؛ زنی که حاکم سرزمین خود بود و در اعمال حاکمیت، از مشورت با بزرگان و سران مملکتی کوتاهی نمی‌کرد. آیه 12 سوره مبارکه ممتحنه شاهد دیگری بر جواز حضور زن در جامعه است.

حضرت امام(ره) به عنوان معمار کبیر انقلاب اسلامی ایران بر این باور بودند که زن باید دارای حقوق مساوی با مرد باشد.اما دراین میان به دلیل عدم جدیت برای فرهنگ‌سازی در جهت مشارکت سیاسی زنان در تراز‌های اول مدیریتی کشور و از سوی دیگر عدم باور زنان برای ایجاد این فرهنگ و شاید به نوعی نفوذ روحیه عدم رقابت با مردان برای نشان دادن توانایی‌ها برای ساختن کشور، مشارکت سیاسی زنان را در سطح بسیار پایینی قرار داده است تا جایی که اکنون از حدود 285 نماینده مجلس هشتم سهم زنان 8 نفر، در دولت سهم زنان یک وزیر و سهم معاونتی آنها یک نفر بوده، در حالی که بیش از 97 درصد از پست‌های مدیریتی کشور در اختیار آقایان است.

البته اگر یکی از شاخص‌های مشارکت سیاسی زنان را در اقبال نمایندگان زن در مجلس بدانیم به ترتیب در دوره اول مجلس شورای اسلامی 4 نفر، دور دوم 4 نفر، دور سوم 4 نفر، دوره چهارم 9 نفر، دوره پنجم 14 نفر و دوره ششم 13 نفر و در دوره هفتم نیز 12 نفر به عنوان نماینده زن وارد مجلس شده‌اند.

آمار کاندیداهای زن در انتخابات مجلس

آمار تعداد کاندیداهای زن در مجلس شورای اسلامی طی دوره‌های اول تا هفتم رشد قابل توجهی داشته است. در دوره اول 90 داوطلب زن داشتیم و در دور دوم به دلیل شرایط خاص پس از انقلاب و در واقع پس از اصلاح سیاسی جامعه 32 نفر داوطلب شدند. در دوره سوم47 نفر، دوره چهارم 86 نفر، دوره پنجم 351 نفر و در دوره ششم 504 نفر و دوره هفتم 827 نفر از زنان جامعه کاندیدای انتخابات شدند.

با این‌که اصول 3 و 20 قانون اساسی به برابری حقوق زن و مرد اذعان داشته و بند 8 اصل 3 همین قانون می‌گوید: «هیچ تبعیضی بین زنان و مردان در تعیین سرنوشت سیاسی و اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی نیست» و همچنین اصل 20 «همه افراد ملت اعم از زن و مرد را در حمایت قانون یکسان دانسته و از همه حقوق انسانی، سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی با رعایت موازین اسلام برخوردار معرفی می‌کند» اما زنان برای حضور در محافل سیاسی مدیریتی کشور دائم در اقلیت مطلق و زیرذره‌بین عملکردی قرار دارند و به نوعی حتی به آنها فرصت آزمون و خطا نیز داده نمی‌شود.در حالی که تمایل زنان برای ایجاد ائتلاف و مشارکت سیاسی روز به روز گسترده‌تر می‌شود و این در آمار تاسیس حدود 25 حزب مربوط به زنان کاملا هویداست، اما اگر 2 عامل خودباوری و همچنین فرهنگ‌سازی برای مشارکت گسترده بانوان به منظور تغییر ایفای نقش‌های درجه دوم به درجه اول توسط آنها صورت نگیرد، هیچ گاه با وجود ورودی‌های گسترده به دانشگاه‌ها و ربودن سهم تحصیلات عالیه از جامعه آقایان نمی‌توان از این پتانسیل اجتماعی بسیار قابل تامل که نیمی از جمعیت جامعه ایرانی را تشکیل می‌دهند برای اعتلای ایران و محکم‌تر گام نهادن در مسیر پرفراز و نشیب توسعه استفاده کرد.زهره الهیان، نماینده مردم تهران و تنها پزشک تیم 8نفره زنان در مجلس شورای اسلامی در این باره به کارآمدی بانوان و در مقابل، استفاده نکردن از ظرفیت واقعی آنها اشاره می‌کند: متاسفانه تاکنون از توانمندی زنان‌ در عرصه‌های مختلف کشور استفاده بهینه نشده و به همین منظور در مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی طرحی در حال پژوهش است که در آن موانع حضور زنان در عرصه‌های مدیریتی کلان نظیر خبرگان رهبری، شورای نگهبان و دیگر مدیریت‌ها کالبد‌شکافی خواهد شد.وی که عضو هیات‌رئیسه کمیسیون امنیت و سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی است، می‌گوید: اگر این موانع از طریق تحقیق شناسایی و راهکارهای قانونی رفع آن مشخص شود، به طور قطع استفاده از زنان در سطح مدیریت کلان افزایش خواهد یافت.

مریم هدیه‌لو