اجازه! این زنگ، ورزش داریم؟

حالا جنب و جوش بچه‌ها بیشتر شده، 32 دانش‌آموز پرانرژی مثل سربازان تحت فرمان، به معلم زل زده‌اند تا با یک اشاره به حیاط بریزند، گویا آماده انفجار هستند. اما خانم معلم 50 ساله کمی کسل و دمغ به نظر می‌رسد، ساعت قبل را علوم درس داده و زنگ بعد نوبت دیکته است. کمی مردد به بچه‌ها نگاه می‌کند، دست‌آخر با یک جمله کلاس را برسر بچه‌ها آوار می‌کند. «بچه‌ها علوم عقبیم، کتاب‌ها رو میز ...»کلاس یکدفعه می‌ترکد. از هر گوشه صدایی بلند می‌شود: «خانم تو رو خدا ...! اجازه شما قول دادید، بابا این چه وضعیه ...» و معلم با بی‌حوصلگی می‌گوید: «خیلی‌ خب، اگه بچه‌های خوبی باشید، 20 دقیقه آخر می‌ریم حیاط ...»!

براساس دستورالعمل «ساماندهی و مدیریت نیروی انسانی در آموزش و پرورش» که توسط علیرضا علی‌احمدی، وزیر پیشین به سازمان‌های آموزش و پرورش استان‌ها ابلاغ شد، معلمان پایه‌های مختلف ابتدایی از این پس به عنوان مربی ورزش و هنر فعالیت می‌کنند. طبق این دستورالعمل معلمان هر پایه باید آموزش‌هایی درخصوص درس هنر و ورزش از سوی آموزش و پرورش ببینند و خودشان مربی هر دو درس باشند.

علی‌اصغر یزدانی، معاون پرورشی و تربیت‌بدنی وزارت آموزش و پرورش در این باره می‌گوید: «زنگ ورزش در مقطع ابتدایی توسط معلمان ابتدایی که دوره‌های ضمن خدمت را گذرانده‌اند، تدریس می‌شود.» اجرای این دستورالعمل از نگاه برخی کارشناسان و حتی نمایندگان مجلس به معنی حذف زنگ ورزش در دوره ابتدایی است، چون از دیدگاه آنان «ورزش» همواره مظلوم واقع شده و طبق تجربه سال‌های سال در مدارس، زنگ ورزش جای خود را به دیگر دروس داده یا حتی به جست و خیزهای بی‌هدف دانش‌آموزان در حیاط مدرسه منتهی شده است.

علی کریمی فیروزجانی رئیس کمیته آموزش و پرورش مجلس دلیل حذف زنگ ورزش را نبود مربی متخصص تربیت‌بدنی در مدارس می‌داند. به عقیده او اگر به همین صورت پیش برود، سلامت جامعه با تهدید جدی روبه‌رو خواهد شد. کریمی با انتقاد از حذف زنگ ورزش از مقطع ابتدایی می‌گوید: از آنجا که امکان اختصاص یک مربی متخصص تربیت‌بدنی در تمام مدارس وجود ندارد، معتقدم باید برای چند مدرسه با هم یک مربی متخصص تربیت‌بدنی اختصاص داده شود تا دانش‌آموزان حداقل‌های درست ورزش کردن را بیاموزند.

آنچه کمیسیون آموزش و تحقیقات مجلس نیز بارها نسبت به آن انتقاد کرده تنها اختصاص زنگی به عنوان ورزش نیست؛ چرا که براساس گزارش‌ این کمیسیون وقتی 80 درصد دانش‌آموزان دارای مشکلات ساختاری و ناهنجاری‌های قامتی‌اند، این امر نشان می‌دهد که بد ورزش کردن نه به عنوان تنها عامل بلکه نقش مهمی در بروز این اختلالات فیزیکی داشته است. بنابر این مشکل، آموزش و پرورش می‌کوشد از امسال تا سال 90 با همکاری اداره کل تربیت‌بدنی هر استان،‌ آموزگاران پایه‌های ابتدایی را آموزش دهد. اما این که آموزش ضمن خدمت چند هفته‌ای می‌تواند از یک معلم که نه علاقه‌ای به ورزش دارد و نه در سن و سالی است که خود ورزش کند و از همه مهم‌تر مجبور است در کنار ریاضی، علوم، دینی و ... ورزش را هم آموزش دهد، مفید باشد، به نظر می‌رسد خود معلمان باید پاسخگو باشند.

خانم همتی با 12 سال سابقه می‌گوید: نیازی نیست خودمان ورزشکار باشیم، از بچه‌ها می‌خواهیم نرمش‌های خاصی را انجام بدهند. مهم این است که در ساعت ورزش، آنها تحرک داشته باشند.

خانم ریاضی با 5 سال سابقه می‌گوید: این که من ورزشکار باشم یا نباشم مهم نیست؛ ما در مدرسه اصلا وسایل و امکانات ورزشی نداریم. نمی‌دانم منظورتان از تمرین با بچه‌ها، دویدن و فوتبال بازی کردن است یا نرمش‌های تخصصی. به نظر من اگر معلم ورزش این کار را بکند بهتر است. دست کم فرصت می‌کنیم ساعت ورزش استراحت کنیم و بچه‌ها هم از بازی لذت ببرند.

آقای قاآنی 16 سال سابقه معلمی در مقطع ابتدایی دارد، طرح را بسیار خوب ارزیابی می‌کند به این شرط که به حقوق و مزایای معلمان اضافه شود. می‌گوید: اگر قرار باشد ما هم ورزشکار باشیم، هم هنرمند تا هم ورزش درس بدهیم و هم هنر، باید حقوق معلم ورزش و هنر را هم به ما بدهند چون ما دیگر فقط معلم نیستیم، همه فن حریفیم!

سرانه ورزش مدارس

مدیرکل تربیت‌بدنی وزارت آموزش و پرورش خبر داد، سرانه مصوب ورزش در مدارس تنها 3000 تومان است. البته این مبلغ برحسب توانمندی مدیران مدارس از 500 تا 2500 تومان متغیر است.

به عبارت بهتر، قرار نیست سرانه 3000 تومانی شامل حال تمام مدارس شود و به شانس داشتن یا نداشتن مدیر قابل و توانمند بستگی دارد. هرچند منوچهر بهمنی هیچ تعریفی از مدیر توانمند ندارد، اما در حال حاضر نیز نابرابری امکانات و تجهیزات ورزشی در مدارس، یکی از عوامل محروم ماندن بخشی از دانش‌آموزان از امکانات اولیه ورزشی است.

سرانه فضای ورزشی در مدارس

گفته می‌شود، سرانه فضای ورزشی دانش‌آموزان باید حدود یک متر برای هر دانش‌آموز باشد، اما مدارس کشور نه‌تنها به لحاظ سرانه ورزشی اختلافات زیادی دارند، بلکه به لحاظ دسترسی به این فضا نیز متفاوتند.

این اختلاف در شهرستان‌های کوچک نمود بیشتری می‌یابد. در حال حاضر، به طور متوسط سرانه فضا برای ورزش هر دانش‌آموز در مدرسه چیزی حدود 32 سانتی‌متر است. رئیس تربیت‌بدنی سازمان آموزش و پرورش شهرستان‌های تهران در این باره می‌گوید: مدارس شهرستان‌های استان تهران با کمبود فضای ورزشی روبه‌رو هستند. به گفته او، قرار بود که فضای ورزشی تا پایان 4 سال گذشته به یک متر مربع برسد ولی این امر صورت نگرفته است. غلامرضا حسینی‌کیا پیشنهاد می‌کند: مسوولان سالن‌های ورزشی بیشتری بسازند تا تمام دانش‌آموزان بتوانند زیر سقف ورزش کنند.

در این باره مرتضی رئیسی رئیس سازمان نوسازی مدارس نیز معتقد است: برای تامین نیازهای تربیت‌بدنی و پرورشی دختران، احداث سالن‌های چندمنظوره از مهم‌ترین نیازهای مدارس دخترانه است.

به گفته او، این مدارس باید مشمول طرح محرم‌سازی شوند.

این اظهارات در حالی مطرح می‌شود که نه مدارس پسرانه و نه دخترانه هیچ‌یک به استانداردهای لازم فضای ورزشی دست نیافته‌اند و در این مدت 10 درصد مدارس دخترانه شامل طرح محرم‌سازی یا همان شاداب‌سازی شده‌اند.

م. کریمیان، معلم ورزش یک دبیرستان دخترانه در تهران می‌گوید: «مدارس متاسفانه به ابزار و وسایل ورزشی هم دسترسی کمی دارند. تمام وسایل ورزشی مدرسه ما یک تور والیبال، یک حلقه بدون تور بسکتبال، 12 توپ و چند طناب است. اما وضعیت مدارس دخترانه تاسف‌بارتر است، متاسفانه دختران به دلیل اشراف حیاط مدرسه با مانتو و شلوار و مقنعه و بدون لباس ورزشی مناسب می‌دوند و بارها زمین‌خوردن و پارگی لباسشان، معلم را وادار می‌کند قید دو و تمرین‌های سرعتی را بزند.»

18 هزار معلم برای 14 میلیون دانش‌آموز

شاید یکی از مهم‌ترین دلایل دستورالعمل وزارت آموزش و پرورش مبنی بر به کارگیری معلمان هرپایه به عنوان مربی ورزش، مساله کمبود معلم ورزش در مدارس باشد که گفته می‌شود این وزارتخانه تنها 18 هزار مربی برای بیش از 14 میلیون دانش‌آموز دارد و از آنجا که این وزارتخانه همواره با کمبود اعتبارات روبه‌روست، نمی‌توان انتظار داشت که در کوتاه‌مدت به جذب نیروهای متخصص در ورزش مدارس بپردازد.

از سوی دیگر گفته می‌شود 15 درصد مربیان ورزشی که در مدارس فعالند، تخصص ورزشی برای تمرین دادن به دانش‌آموزان در سنین مختلف را ندارند و صرفا به دلایل عضویت در تیم‌های ورزشی جذب آموزش و پرورش شده‌اند، با تمام اینها آموزش و پرورش 12 هزار مربی ورزش کم دارد، این را معاون امور اجرایی تربیت‌بدنی در آموزش و پرورش گفته و اضافه کرده است: برای توزیع عادلانه یا همان یکسان‌سازی تجهیزات و امکانات به بیش از 30 میلیارد تومان اعتبار نیاز است.

چندی پیش خبرگزاری‌ فارس به نقل از یک مربی ورزش منطقه 6 تهران خبر داد که در بسیاری از مدارس اگر اصرار مربی ورزشی نباشد یا مدیر به ورزش بهایی ندهد، بودجه درنظر گرفته شده برای ورزش در امور دیگر هزینه می‌شود. این امر نشان می‌دهد که هنوز اولیای مدارس زنگ ورزش را جدی نمی‌گیرند یا مدارس آنقدر با مشکلات مختلفی دست به گریبانند که مجبور می‌شوند، بودجه ورزش را قربانی کنند.

ناهنجاری قامتی در 64 درصد دانش‌آموزان

رضا رفیعانی، سرپرست اداره کل تربیت‌بدنی آموزش و پرورش به فارس می‌گوید: براساس نتایج تحقیق سال تحصیلی 87 86 در 120 شهر کشور، درصد زیادی از دانش‌آموزان با مشکل قامتی مواجهند. براساس نتایج این پژوهش روی 688 هزار و 576 نفر، تعداد دانش‌آموزان دختر دوره راهنمایی 174 هزار و 191 نفر بوده‌اند که 69 درصد آنها، ناهنجاری قامتی دارند. در دوره متوسطه این ناهنجاری به 4/72 درصد افزایش می‌یابد. بین پسران از 173 هزار و 491 دانش‌آموز پسر دوره راهنمایی، 6/57 درصد و در متوسطه 5/58 درصد اختلالات فیزیکی و اسکلتی دارند. میانگین این اختلالات در کل دانش‌آموزان کشور حدود 64 درصد برآورد شده است.

طرح‌هایی که بی‌نتیجه، رها شد

در حالی که بسیاری از مدارس از تامین حداقل امکانات ورزشی دانش‌آموزان در ساعات ورزش ناتوانند گاه و بیگاه اخباری مبنی بر آموزش رشته‌های مختلف ورزشی در مدارس به گوش می‌رسد. 3 سال قبل، طرحی به نام طرح آشنا از سوی کارشناسان دفتر تربیت بدنی آموزش و پرورش اعلام شد که براساس آن، دانش‌آموزان دوره ابتدایی تحت آموزش شنا قرار می‌گرفتند و هدف آن،‌ آموزش نکات اولیه شنا و غوطه‌وری در آب به دانش‌آموزان ابتدایی بود.

این طرح شاید 40 هزار دانش‌آموز را تحت پوشش گرفت اما نبود امکانات و بودجه،‌ آن را به بن‌بست کشاند.

طرح دوم یا بهسا که طرح افزایش بهره‌وری ساعات درس تربیت‌بدنی با هدف استفاده بهتر از فضا و امکانات و تجهیزات مدارس است. اجرای این طرح از سال 82 آغاز شد و طی 2 سال، 180 هزار دانش‌آموز را زیر پوشش قرار داد، اما باتوجه به آنچه در این گزارش اشاره شد، بعید به نظر می‌رسد طرح بهسا نیز نتیجه مثبتی داشته باشد؛ چرا که کمبود امکانات و مربی این روزها آموزش و پرورش را واداشته تا نه‌تنها از تخصص‌گرایی در جذب نیرو بپرهیزد که به استفاده از معلمان پایه به عنوان مربی ورزش اقدام کند.

حتی طرح 3 ساعته شدن زنگ ورزش در برخی مدارس هم به دلیل کمبود 30 هزار مربی وزارت آموزش و پرورش را با تنگناهای جدیدی روبه‌رو کرده است.

آموزش و پرورش به ورزش دانش‌آموزی بی‌توجه نیست

باتوجه به تمام ضعف‌های اشاره شده در حوزه ورزش مدارس، این‌گونه به ذهن متبادر می‌شود که این وزارتخانه نسبت به ورزش دانش‌آموزی بی‌اعتناست؛ در حالی که معاونان پرورشی و مدیران تربیت‌بدنی در این وزارتخانه همواره تلاش کرده‌اند که مشکل ورزش مدارس را به گونه‌ای حل کنند؛ اما کمبود تسهیلات مالی و اعتباری و تجهیزات برنامه‌های این مدیران را بی‌اثر گذاشته است. به نظر می‌رسد بیش از مسوولان آموزش و پرورش، متصدیان تربیت‌بدنی کل کشور باید از حجم اعتبارات خود مایه بگذارند و آموزش و پرورش را در اشاعه ورزش در مدارس یاری رسانند. چرا که در بسیاری از کشورهای پیشرفته، شناسایی استعدادها در رشته‌های مختلف و ارتقای سطح ورزش حرفه‌ای در کشور از دوران مدرسه بویژه مقاطع ابتدایی و راهنمایی انجام می‌شود.به گفته یک کارشناس آموزشی دود بی‌توجهی به ورزش در مدارس، نه فقط به چشم دانش‌آموزان که به چشم ورزش قهرمانی خواهد رفت.

کتایون مصری