روایت قصه واقعی آدم‌ها

ظهر یک روز قشنگ پاییزی، اینجا ساختمان شهدای رادیو، استودیوی 26. ویژه برنامه نمایشی «صدای عبرت»کاری از گروه جامعه رادیو ایران.

وقتی وارد استودیو می‌شوم، محمد طارمی، تهیه‌کننده برنامه مشغول گوش دادن به یک موسیقی برای برنامه است. پشت اتاقک شیشه‌ای 8 بازیگر در 3‌‌قسمت جداگانه، طوری پشت صندلی‌ها و میکروفن‌ها نشسته‌اند که بتوانند راحت نقش خود را اجرا کنند.

با صدای محمود عمادپور، برنامه ضبط می‌شود. او تمام عوامل این برنامه نمایشی را با نقش‌هایش این طور معرفی می‌کند: اکبر نیک‌آئین (صدابردار)‌، محمد طارمی (تهیه‌کننده)‌، حوا الهویی (بازیگر نقش مادر بهاره)‌، محمود جعفری (بازیگر نقش پدر بهاره)‌، مرجانه گلچین (جوانی بهاره)‌، فتانه برغمدی سبزواری (کودکی بهاره)‌، ویدا شهشهانی (نقش مینا)‌، محمود عمادپور (نقش سعید)‌، علی گوهری (نقش مسعود)، مهدی صباغی (پدر مسعود)‌ و کاظم برغمدی سبزواری (کارگردان برنامه نمایشی صدای عبرت)‌.

پس از آن، مرجانه گلچین در نقش جوانی بهاره صحبت می‌کند: «مطمئنم خیلی‌ها آرزو دارن الان به جای من باشن؛ ولی اگه از خودم بپرسید، می‌گم آرزو دارم به جای هر کسی باشم، غیر از خودم. بین دوستان و آشناها و فامیل‌ها، وقتی اسم من میاد وسط، می‌گن بهاره رو می‌شناسی؟ بعد یه سوت می‌کشن و می‌گن همونی که پولش از پارو بالا می‌ره...»

بازیگران هر کدام به ترتیب نقشی که دارند، صحبت می‌کنند. طارمی برایم توضیح می‌دهد: «نمایشی که در حال ضبط شدن است، سراب نام دارد که در 5 قسمت تهیه می‌شود.»

در برگیری تمامی آسیب‌های اجتماعی

در فرصتی که پیش می‌آید، کاظم برغمدی سبزواری کارگردان برنامه صدای عبرت می‌گوید که این برنامه از سال 74 72 روی آنتن رفته است.

او از سال58 کار هنری خود را با نمایش‌های صحنه در زمینه‌های نویسندگی، بازیگری و بعدها کارگردانی شروع کرده و نمایش «ترناس جان» او در سال 65، برنده جایزه اول کارگردانی در جشنواره فجر شده است از سال 70 با برنامه «زنان نامدار جهان» که در گروه خانواده شبکه سراسری رادیو پخش می‌شد، به عنوان نویسنده وارد رادیو شده است. قصه‌های شب در شبکه‌های مختلف‌، مجموعه «زنان در قرآن( »که از رادیو قرآن پخش می‌شد)‌، مجموعه‌های سمک عیار، فرج بعد از شدت، قابوسنامه، قصه‌های شاهنامه، زنان قهرمان و آثار متنوع دیگر از شبکه‌های مختلف رادیو، از دیگر آثار رادیویی این کارگردان برنامه‌های نمایشی است.

وقتی از برغمدی درخصوص ویژگی برنامه‌های صدای عبرت می‌پرسم، می‌گوید: مهم‌ترین ویژگی این است که تمام آسیب‌های اجتماعی را در بر می‌گیرد و می‌تواند پاسخ مناسبی برای همه نوع طیف و شنونده داشته باشد و چون از عنصر نمایش استفاده می‌کند، تاثیرگذاری آن روی مخاطب بیشتر است.

او درباره نظرسنجی‌های انجام شده درباره برنامه می‌گوید: «ارزیابی توسط خود شبکه انجام می‌شود و آمار نشان می‌دهد برنامه صدای عبرت طی این سال‌ها از برنامه‌های پرمخاطب رادیو ایران بوده است. در گذشته که برنامه به طور زنده پخش می‌شد، مردم هم از طریق تماس تلفنی با برنامه و هم از طریق نامه ارتباط بیشتری با برنامه داشتند و داستان‌های واقعی بیشتری هم به دست ما می‌رسید. ولی در حال حاضر هم می‌توانند از طریق صندوق پستی که در انتهای هنر نمایش اعلام می‌شود، با برنامه مکاتبه داشته باشند.»

برغمدی درباره قصه‌هایی که در این برنامه استفاده می‌شود می‌گوید: «سعی می‌کنیم بیشتر از قصه‌های واقعی استفاده کنیم و همان طور که ذکر شد، برنامه تمام موضوعات اجتماعی و آسیب‌های آن از قبیل اعتیاد، ازدواج، طلاق، مشکلات جوانان و نوجوانان، دختران فراری و... را دربرمی‌گیرد.»

برغمدی ادامه می‌دهد: «این برنامه را با قصه‌ای پیرامون معضل اعتیاد در خانواده آغاز کردیم که نه تنها مورد توجه شنوندگان برنامه قرار گرفت، بلکه ستاد مبارزه با مواد مخدر ریاست جمهوری نیز از عوامل برنامه تقدیر کرد.»

افکت، عاملی تعیین‌کننده در نمایش‌های رادیویی

محمد طارمی، تهیه‌کننده برنامه صدای عبرت، با اشاره به ساختار این برنامه نمایشی که از نوع (الف)‌ است، می‌گوید: «همه کارهای این برنامه اعم از دعوت از هنرپیشه برای اجرا و ضبط برنامه در استودیو در خود رادیو ایران انجام می‌شود. این برنامه هر هفته روی یک موضوع خاص کار می‌کند. بعضی از نمایش‌ها تک‌قسمتی و بعضی چند قسمتی است که به صورت سریال پخش می‌شود و معمولا 4 یا 5 قسمت است. موضوعاتی مثل اعتیاد، مشکلات خانواده‌ها و روابط بین زن و شوهر از مهم‌ترین محورهای ساخت این برنامه نمایشی هستند.»

طارمی درباره نقش تهیه‌کننده در برنامه‌های نمایشی می‌گوید: «تهیه‌کننده معمولا در برنامه نمایشی سعی می‌کند با استفاده از موسیقی مناسب، بخش‌های مختلف نمایش را با هم یکی کند. یعنی در یک بخش از داستان، ممکن است اتفاقی رخ داده و جنبه‌های منفی در آن نمود پیدا کرده باشد، اما در قسمت دیگر شادی و ازدواج مطرح می‌شود. بنابراین موسیقی‌ای که در آن بخش‌ها استفاده می‌شود، متفاوت است.»

طارمی یکی دیگر از ویژگی‌های برنامه‌های نمایشی را تعلیق می‌داند و می‌گوید: «در یک برنامه نمایشی، بخش‌هایی داریم که اتفاقات تعلیقی در آن روی می‌دهد. شنونده نمی‌‌داند آن اتفاق خوب است یا بد و نمایش قرار است به سرانجام برسد یا نه. آنجا از موسیقی تعلیقی استفاده می‌کنیم. اضطراب، دلهره و تشویش را با این نوع موسیقی نشان می‌دهیم. در و اقع موسیقی پلی بین قسمت‌های مختلف نمایش می‌زند.»

طارمی ادامه می‌دهد: «جدا از موسیقی، افکت از عوامل تعیین‌کننده در نمایش‌های رادیویی است که فضای نمایشی را ترسیم می‌کند. این فضا می‌تواند یک محیط اداری باشد یا داخل یک خیابان، یک کارگاه کفاشی یا یک کارخانه بزرگ و هر فضایی که آن نمایش در آن اجرا می‌شود.»

این تهیه‌کننده قدیمی برنامه‌های نمایشی رادیو ایران، به تفاوت نمایش رادیویی با تله‌تئاتر اشاره می‌کند و می‌گوید: «البته تفاوت نمایش رادیویی با تله‌تئاتر یا تله‌فیلم در این است که تعبیر فضا، توسط خود مخاطب صورت می‌گیرد. فضای ترسیمی نمایش، برای هر فرد شکل خودش را دارد. برای نمونه تصور کنید که در یک کارخانه بزرگ 2 نفر باهم صحبت می‌کنند و آنجا قدم می‌زنند. این که کارخانه چه کارخانه‌ای است، چه ابعاد و فضایی دارد، هر کس برای خودش یک تعبیری دارد.»

طارمی به همکاری یکی از افکتورهای خوب سازمان، آقای افشین‌مهر اشاره می‌کند که داخل استودیو افکت‌ها را می‌سازد؛ صداهایی مثل قدم زدن شخصیت‌ها، صدای در و... . برنامه‌ «صدای عبرت»، در گذشته توسط خانم عذرا وکیلی تهیه می‌شد که تقریبا یک سال است توسط محمد طارمی تهیه می‌شود.

گفتگو با بازیگران نمایش رادیویی «صدای عبرت» را از کم سن و سال‌ترین آنها شروع می‌کنم.

بازیگری باید هم‌تکنیکی باشد هم حسی

فتانه برغمدی سبزواری، متولد 1368 و دانشجوی رشته مدیریت جهانگردی و زبان و ادبیات فارسی است که از سال 1379 با همین برنامه وارد رادیو شده. او می‌گوید: «کارم را با بازی در نقش کودک شروع کردم و از آنجایی که صدایم هم نازک بود، همان‌طور ادامه دادم و یکی دو سال است نقش‌‌های نوجوانان و جوانان را بازی می‌کنم.»

برغمدی ادامه می‌دهد: «به نظر من، بازیگری باید هم‌تکنیکی باشد، هم حسی و البته بیشتر حسی. بعد از این که قواعد مربوط به بازی در رادیو را یاد می‌گیریم، مثل طرز کار با میکروفن، هماهنگ بودن با افکتور و... تکنیک‌های خاص بازیگری را هم رعایت می‌کنیم. باید بتوانیم از نظر حسی با شنونده ارتباط برقرار کنیم و این یک مقدار سخت‌تر است، چون تنها پل ارتباطی صداست. عکس صحنه و تلویزیون که احساسات را می‌توان از طریق نگاه، حرکات صورت، حرکات دست و... هم منتقل کرد.

اینجا تمام اینها در صدا خلاصه می‌شود. برای همین، من تمام تلاشم را می‌کنم که بتوانم از نظر حسی خودم را به نقش نزدیک کنم.

انضباط شاخصه مهم یک بازیگر موفق

حوا الهویی، دبیر بازنشسته آموزش و پرورش که از سال 74 وارد رادیو شده می‌گوید: «پس از آزمون بازیگری و گزینش، وارد برنامه‌های نمایشی شدم. البته آشنایی من با کارگروه نمایش و آقای مجید حمزه توسط یکی از آشنایانمان صورت گرفته. او که 10 سال است در برنامه «صدای عبرت» نقش‌های مختلف را بازی می‌کند، انضباط، مطالعه، صداقت و انسانیت را از شاخصه‌های مهم یک بازیگر موفق می‌داند و می‌گوید: «حسن اخلاق و صداقت آقای سبزواری بوده که این گروه را پا بر جا نگه داشته است.»

رسیدن سریع به نقش

محمود عمادپور یکی دیگر از بازیگران برنامه نمایشی «صدای عبرت»، متولد 1341، با مدرک تحصیلی فوق‌لیسانس کارگردانی و بازیگری تئاتر است که از سال 75 وارد رادیو شده است.

عمادپور می‌گوید: «به دلیل جنس صدای من که به اصطلاح می‌گویند شیک است، بیشتر نقش‌های دکتر، سروان و نقش‌های مثبت را به من محول می‌کنند. همچنین، به دلیل توانمندی خاصی که در صدایم وجود دارد، می‌توانم تغییراتی در صدایم به وجود بیاورم و نقش‌های منفی را هم بازی کنم.»

عمادپور ادامه می‌دهد: «معمولا نویسنده وقتی نقشی را برای بازیگر می‌نویسد، بازیگر بر اساس دیالوگ‌های متن، ویژگی‌های شخصیتی نقش را بیرون می‌‌آورد و با استفاده از روش‌های بازیگری و قابلیت‌های صدای خود، آن را اجرا می‌کند. برای رسیدن سریع به نقش، معمولا بازیگر خود را در موقعیت شخصیت نمایشی می‌گذارد و با خود می‌گوید؛ اگر من جای این شخصیت بودم، چگونه رفتار می‌کردم؟ و سرانجام با استفاده از قدرت خلاقه و روش‌های بازیگری، نقش را ارائه می‌دهد.» عمادپور ویژگی اصلی این گروه نمایشی را صمیمیت و شناخت کافی از توانمندی بازیگران در ارائه هر چه بهتر نقشها می‌داند.

زهره زمانی