ماه آب دارد

روز جمعه 17 مهر ماه، مردم بسیاری از شهرهای نیمکره غربی منتظر شبی هیجان‌انگیز بودند. قرار بود در آن شب بخش مهمی‌ از یکی از ماموریت‌های مهم فضایی به انجام برسد و ماه شاهد بمباران سطح خود از سوی کاوشگرهای ناسا باشد و پیش‌بینی می‌شد در اثر این برخورد موادی ازسطح ماه تا چندین کیلومتر به هوا برخواهد خاست و باعث خواهد شد چشمان غیرمسلح یا تلسکوپ‌های کوچک آماتوری بتواند این برخورد تاریخی را مستقیما رصد و مشاهده کند. به همین دلیل در پارک‌ها، ‌مراکز ترویج علم، ‌رصدخانه‌ها و دیگر مراکز علمی ‌گروه‌های علاقه‌مند جمع شدند تا بتوانند شاهد این رویداد تاریخی باشند. برخورد مطابق زمان اعلام شده صورت گرفت. در زمان معین بخش اول برخوردکننده با ناحیه‌ای در نزدیکی قطب جنوب ماه به درون یک گودال برخورد کرد و ثانیه‌هایی بعد در حالی‌که ذرات حاصل از برخورد اول به هوا برخاسته بود، محفظه اکتشافی دوم با عبور از میان آنها و ثبت داده‌ها، ‌اطلاعات گردآوری شده را به زمین فرستاد و خود در انتهای مسیرش به همان نقطه برخورد کرد. با وجود موفقیت این برخورد، ‌جمعیت مشتاقی که در کنار تلسکوپ‌های خود جمع شده بودند، ناامید به خانه‌های خود بازگشتند، زیرا نه‌تنها درخششی را که قرار بود در چهره ماه ایجاد شود از چشم این علاقه‌مندان آماتور پنهان ماند که تلسکوپ‌های بزرگ‌تر نیز چیزی راثبت کردند که بسیار کمتر از آنچه بود که انتظارش را داشتند. همین مسائل باعث شد تا شایعاتی مبنی بر شکست ماموریت دهان به دهان بچرخد، اما در نهایت نتایج بررسی‌های اولیه روی نمونه‌هایی که در اثر برخورد اول به هوا برخاسته بود، منتشر شد و خبر چنان بزرگ بود که همگان کم‌فروغی برخورد را فراموش کردند. ماه آب دارد و آن‌هم نه به مقدار کم، بلکه حجم انبوهی از آب در ماه وجود دارد.

ایده وجود آب در ماه ایده جدیدی نیست. در زمان‌های دور و هنگامی که درک درستی نسبت به ماهیت این قمر خاکستری اطراف زمین وجود نداشت، بسیاری بخش‌های تیره‌ای را که بر سطح ماه دیده می‌شد، دریاهایی بر ماه فرض می‌کردند. البته این نتیجه‌گیری تنها به دلیل اختلاف رنگ این نواحی با دیگر بخش‌های ماه بود و هنوز هم رد و اثر آن را می‌توان به شکل نام‌های این نواحی مشاهده کرد. این بخش‌ها به نام دریاهای مختلف نامگذاری شده است،‌ دریای آرامش،‌ دریای توفان‌ها و... اما زمانی که بررسی‌های تلسکوپی ماه آغاز شد، مشخص شد این دشت‌های تیره نه اقیانوس‌های پوشیده از آب که مناطقی جوان‌تر از سطح ماه هستند؛ نواحی‌ای که در زمان کودکی ماه شاهد برخوردهای مرگبار شهابسنگی بوده‌اند. برخوردهایی که آنقدر قدرت داشته‌اند که پوسته نازک ماه را شکسته و مواد مذاب زیر پوسته را بر سطح روان کرده‌اند. این مواد مذاب آثار برخوردهای کوچک‌تر را پاک کرده و سطح نسبتا همواری را به وجود آورده بودند. بررسی‌های اولیه نشان داد ماه سرزمینی مرده و بی‌حاصل و خشک و مرگ‌آفرین است. نبود جو روی این قمر، ‌اختلاف دمای کشنده میان شب و روز قمر و نبود منابع آشکار آب باعث شد تا بسیاری این قمر را از نظر اهمیت به فراموشی بسپارند.

ماموریت‌های اکتشافی آپولو اگرچه گام بزرگی در زمینه شناخت بهتر ماه برداشت و نقطه عطفی در بررسی قمر شگفت‌انگیز زمین محسوب می‌شد، اما چهره‌ای از این قمر را در معرض نگاه مردم قرار داد که بخش مرده این قمر بود.

فضانوردان ماموریت‌های آپولو هیچ نشانه‌ای از وجود آب نیافتند و بررسی نمونه‌هایی که ایشان به زمین بازگردانده بودند نیز نشانه قابل توجهی از خود بروز نداد. ماه برای نسل قبلی ما قمری مرده و خشک به شمار می‌رفت. اما در سال‌های بعد کم‌کم ماه چهره جدیدی از خود نشان داد. همزمان با پایان ماموریت‌های اعزام و ارسال فضانوردان به ماه، دوره جدید کاوش‌های روباتیک منظومه شمسی آغاز شد. در این دوره کاروان‌هایی از روبات‌های کاوشگر به گوشه و کنار منظومه شمسی اعزام شدند و در چند سال اخیر بود که بار دیگر ماه در معرض کاوش‌های جدید قرار گرفت و اعلام شد سفر به ماه باز هم در جدول اولویت‌های اکتشافات فضایی قرار گرفته است. پیش‌نیاز چنین سفر دوباره‌ای شناخت دقیق ماه بود و به همین دلیل آژانس‌های فضایی آمریکا، ‌اروپا، ‌ژاپن و هندوستان در برنامه‌های خود کاوش‌های روباتیک ماه را در اولویت قرار دادند و یکی از مهم‌ترین اولویت‌های آنها نقشه‌برداری از منابع و جستجوی منابع احتمالی آب در این قمر استثنایی بود. اگرچه در دوره‌ای انسان گمان می‌کرد روی ماه هیچ نشانه‌ای از آب وجود ندارد، اما بررسی‌های دورسنجی و مداری نشان از آن داشت که احتمالا در قطبین ماه مقادیری آب وجود دارد. البته برخی بررسی‌های دیگر احتمال وجود آب را به زیر لایه‌های سطحی در بخش‌های گسترده‌تری از سطح ماه نیز بیان می‌کرد. نقطه اوج کشفیات مربوط به ماه در هفته گذشته و با برخورد کاوشگر ناسا به ماه اتفاق افتاد هرچند این اولین باری نبود که زمینی‌ها به بمباران جرمی ‌فضایی اقدام می‌کردند.

ایده ایجاد برخورد با اجرام فضایی برای کسب اطلاعات از درون یک جرم فضایی، جدید نیست، شاید معروف‌ترین ایده پیش از برخورد اخیر با ماه مربوط به ماموریت دیپ ایمپکت یا برخورد ژرف ‌بود که در آن برای بررسی محتوای دنباله‌داری به نام تمپل، ‌محفظه سنگینی به سوی آن شلیک شد. در اثر این برخورد مقادیر زیادی ماده درونی دنباله‌دار به بیرون پرتاب شد و دستگاه‌های دورسنجی سفینه مادر این داده‌ها را بررسی و نتیجه آن را به زمین ارسال کردند. ماه هم در چند ماه گذشته شاهد چندین برخورد بوده است. فضاپیمای کاگویای ژاپن و چانداریان هندوستان در پایان ماموریت‌های خود،‌ در مسیری از پیش تعیین شده با ماه برخورد کردند، اما اوج رویداد مربوط به کاوشگر ‌LCROSS بود.

نتایج این برخورد باعث شد تا چهره جدیدی از ماه پیش‌روی ما قرار گیرد. چهره‌ای که بسیار متفاوت با چهره‌ای از ماه بود که پدران ما می‌شناخته‌اند. اینک در اثر این برخورد 79 میلیون دلاری می‌دانیم که در گودال‌های ماه مقادیر زیادی آب وجود دارد.

اگرچه برخورد اولیه این ماموریت با ماه آن چنان که باید سر و صدا نکرد و منظره‌ای آنچنان که از پیش تصور می‌شد را در برابر دیدگان مردم قرار نداد، اما تحلیل نتایج آن همچون نورافکنی بزرگ عرصه دانش ماه‌شناسی را روشن کرد.

این بررسی‌ها نشان داد که در گودال‌های ماه نه‌تنها آب منجمد وجود دارد که مقادیر آن بسیار زیاد است. در میان ذراتی که از دهانه مورد نظر به بیرون پرتاب شده بود،‌حدود 90 لیتر آب به شکل ذرات یخ پیدا شد و چه چیزی از این هیجان‌انگیزتر می‌توانست درباره ماه کشف شود.

حالا دیگر ماه سرزمینی مرده نیست. وجود آب در ماه بسیاری از رویاهای آینده را زنده می‌کند. بسیاری خواهند توانست درباره آینده ماه خیالپردازی کنند. اینک ساخت پایگاه‌های تحقیقاتی در ماه دیگر افسانه نیست و فضانوردان آینده نگرانی کمتری برای استخراج اکسیژن،‌ آب و حتی ساخت و سازهای آینده دارند.

این کشف که همزمان با آزمایش موفق نخستین راکت آرس اعلام شد، خبر از روزهای پر هیجانی در کشف ماه می‌دهد. آرس و منظومه همراه آن قرار است جایگزین شاتل‌های فضایی برای سفر به ماه شده و از سوی دیگر انسان را به ماه ببرد و راه را برای سفر به مریخ باز کند. در این میان کشف آب در ماه نیز نویدبخش تحرکات بیشتری در اکتشافات ماه خواهد بود.

پوریا ناظمی