محاکمه غیرت در خیابان مدنیت

 اما «غیرت» به چه معناست و مقصود کیمیایی از طرح مجدد آن چیست؟ فرهنگ معین یکی از معانی غیرت را چنین ذکر می‌کند: «حمیت محب است بر طلب قطع تعلق نظر محبوب از غیر، یا تعلق غیر از محبوب، و غیرت از لوازم محبت است.»

در فرهنگ دینی و سنتی ما ایرانیان، غیرت از صفات نیک اخلاقی است و در معنایی عام، تعصب نسبت به آنچه متعلق به فرد بوده و ممانعت از تعرض دیگران نسبت به آن، دانسته می‌شود.

در فرهنگ سنتی ما، قواعد و قوانینی درباره متعلقات یک فرد، اعم از خانواده =(ناموس)، مقدسات دینی، اموال و... حاکم بود و تعرض اغیار نسبت به این امور توسط خود فرد پاسخ داده می‌شد و این پاسخ لازمه غیورانه زیستن بود.

اما با ورود مدرنیته و لوازم زندگی شهری مدرن به جامعه، اجرای قانون منحصرا در محدوده وظایف و اختیارات نهاد موسوم به پلیس دانسته شد بنابراین، نهاد مدرن و مدنی پلیس، مانعی است برای اجرای آنچه پیشتر از لوازم غیرت و اخلاق متعارف جامعه ایرانی تلقی می شد بنابراین زندگی مدنی و مدرن با اخلاق عرفی و سنتی در تعارض است. این تعارض را کیمیایی سال‌ها پیش در فیلم قیصر پیش‌بینی کرد و به تصویر کشید.

قیصر، انتقام از قاتلان برادر خود را تقدیری می‌دانست که برای او رقم خورده بود و فراموشی آن را خلاف تعصب و غیرت می‌دید و جامعه و محیط پیرامون او نیز چنین انتظاری از او داشت و منتظر انتقام گرفتن او بود.

در آن بستر، مدنیت مدرن بتازگی و بتدریج در حال ورود به جامعه ایرانی بود و تعارض زندگی شهری و مدرن آن دوره با اخلاق عرفی سنتی جامعه در نهایت با کشته شدن قیصر توسط پلیس به تصویر کشیده شد.

«محاکمه در خیابان» روایتی است از همان موضوع ولی در وضعیتی جدید. در وضعیت کنونی، اخلاق سنتی و متعارف در مواجهه با قوانین مدنی عقب‌نشینی کرده، غیرت مدت‌هاست فراموش شده است و اگر نمودی هم از آن ببینیم، به قول حبیب، یک مد روز است که فردا جای خود را به مدی دیگر خواهدداد.

امثال حبیب که از این مد نمی‌افتند و هنوز غیرت را مشی دائمی خود می‌دانند، از نوادر جامعه امروزند و قوانین مدنی مدرن، همچون مانعی در مقابل غیورانه زیستن ظاهر شده‌اند.

شاید بتوان تعارض مذکور را معلول نوع ورود مدرنیته در جوامعی همچون جامعه ما دانست. زیرا هر چند بنای مدرنیته بر سرعت‌بخشی به زندگی و قانونمندی و ایجاد امنیت است، اما تجربه ثابت کرده ورود نارس آن به جوامع جهان سوم، اتفاقا در بسیاری از موارد موجب کندی و رکود می‌شود که در ترافیک اسفبار شهر تهران- مکررا در فیلم جدید کیمیایی به تصویر کشیده می‌شود- غرض از حاکمیت قواعد مدنی مدرن ممانعت از هرج و مرج و بی‌عدالتی و ناامنی است.

نهادهای مدنی تاسیس می‌شوند تا حافظ حقوق افراد و مانع ظلم و ضایع شدن حقوق آنها باشند؛ اما چنین مقصودی حاصل نشده است.

مدنیت امروز جامعه ما نه تنها حافظ امنیت سرمایه‌گذاری فردی چون نکویی = (محمدرضا فروتن) و مانع ورشکستگی او نیست بلکه دست او را برای غیرت ورزیدن به ناموسش بسته و از وی مردی ضعیف در مقابله با خیانت ساخته‌است.

امیر اما هرچند در ابتدا غیورانه می‌اندیشد، ولی درنهایت آرام و رام شده و آتش غیرتش بتدریج، پشت کندی ترافیک تهران ، فروکش و حتی «غیرت» (صفت نیک اخلاقی) خود را «حسادت» (صفت اخلاقی ناپسند) معنا می‌کند بنابراین کیمیایی در محاکمه ، ناامنی وضعیت معاصر، که مال و ناموس و خانواده فرد را به تمام معنا به مخاطره می‌افکند، به تصویر می کشد ، وضعیتی که در آن قواعد مدنی جایگزین غیرت فردی شده، ولی این قواعد، مانعی برای نگاه‌های ناپاک و متعرض «عبد» نیست. عنصر شرور، در این وضعیت - به خلاف وضعیتی که فیلم «قیصر» به تصویر می‌کشد- به حیات و مشی خود ادامه می‌دهد.

حسین شقاقی