سلا‌سل؛ قلعه بی زنجیر

یادگار باستانی

شوشتر به لحاظ موقعیت طبیعی‌اش همواره در طول تاریخ زندگی بشر مسکونی بوده همچنین وجود کوه‌های صعب‌العبور به عنوان حفاظ طبیعی و امتداد رشته کوه زاگرس در شمال این شهر محل و ماوای مناسبی جهت اسکان انسان پیش از تاریخ بوده است. محل‌های سکونت بی‌شماری در کوه‌های منطقه و دامنه‌های آن وجود دارد که این واقعیت، بررسی‌های باستان‌شناسی این محل‌ها و محوطه‌های باستانی را برای کشف و معرفی آثار تاریخی می‌طلبد.در حمله مغول به منطقه، آسیب‌ها و خسارات جبران‌ناپذیری به شوشتر وارد آمد اما با وجود تخریب‌هایی که در طول تاریخ بر پیکر این شهر باستانی وارد آمد هرگز اهالی شوشتر از عمران و آبادانی و ساختن بناها و حصارهای غیرقابل نفوذ دست برنداشته‌اند. نگاهی به بافت قدیم شوشتر همه چیز را به اثبات می‌رساند.وقتی که وارد بافت قدیم شوشتر می‌شویم همه چیز گویای صلابت، عظمت و بزرگی است. دیوارهای سنگی آنچنان عظمتی را به بیننده القا می‌کنند که نفس‌ها در سینه‌ها کم می‌آورند.

در بررسی حصار و دیوار دفاعی شهر به این مورد مهم بایستی توجه کرد: قلعه شوشتر (سلاسل) هرمزان ساسانی هنگام تصرف شهر در آن مستقر شد زیرا عظمت برج و بارو و خندق این قلعه به حدی بود که لشکر اسلام قادر به تصرف این قلعه نبود و سرانجام با همکاری محلی‌ها و پس از اتمام آذوقه ساکنان قلعه، هرمزان خود را تسلیم سپاه اسلام کرد. عظمت و تصرف‌ناپذیری این قلعه تا دوره قاجاریه نیز آن را مقر حاکم‌نشین ساخته بوده است.

در عصر پهلوی به دلیل از بین رفتن قدرت‌های محلی و منطقه‌ای و وادار کردن آنها به اطاعت از حکومت مرکزی امنیت در منطقه و شهر باعث گردید که اهالی دیگر ترسی از هجوم غارتگران نداشته باشند و در نتیجه شهر رو به توسعه و عمران نهاد تا جایی که بنیان حصار شهر نیز در معرض خطر قرار گرفت و بخش اعظم آن در گسترش شهرنشینی از بین رفت.

متاسفانه در چند دهه اخیر به دلیل شرایط اقتصادی و سیاسی (دفاع مقدس حتی) شوشتر از مرکزیت خارج شده اما می‌توان اذعان کرد که شوشتر می‌تواند به عنوان یک قطب فرهنگی، اقتصادی مجددا به گردونه حیات ناب خودش بازگردد.

تصوف ملوکانه

جالب آن که مدیر میراث فرهنگی شوشتر در مهرماه گفت: هنوز هستند ادارات و مسوولانی که این قلعه تاریخی را تصرف کرده و آن را ترک نمی‌کنند.

محمد‌حسین ارسطوزاده اظهار کرد: با وجود اعلام مهلت، هنوز برخی ادارات سرسختانه از تخلیه این مکان سر باز می‌زنند. وی افزود: در این جلسه کمیته امداد امام خمینی(ره) تعهد کرد که این قضیه را با اداره کل مطرح و برای تخلیه این مکان، مقدمات را فراهم کند، ولی هنوز در این باره اقدامی عملی انجام نشده است.

مدیر اداره میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری شوشتر درباره برخی از ادارات تصرف‌کننده عرصه قلعه سلاسل شوشتر گفت: برخی از ادارات مانند دخانیات تمایلی به تخلیه این مکان ندارند و برای خود در این عرصه تاریخی حق و حقوق قائل‌اند. از سال‌ها قبل ادارات غله، کمیته امداد امام خمینی(ره) و دخانیات از این قلعه تاریخی به عنوان انبار و حتی محل اداره استفاده می‌کنند!

یادمان باشد که هرمزان، حاکم ایرانی در مقابل اعراب به مدت یک سال در قلعه سلاسل شوشتر مقاومت کرد ولی سرانجام شخصی راه مخفی نفوذ به قلعه را به کشور‌گشایان عرب نشان داد و...

چندین حیاط، اسلحه‌خانه، سربازخانه، حمام، عمارت حاکم، نانوایی و آسیاب از بخش‌‌‌های سلاسل بود.

سنگ صبور

این قلعه تاریخی بارها مورد بی‌مهری مسوولان مختلف قرار گرفته در دهه 40 رئیس اداره دارایی شوشتر عمارت‌ها و ساختمان‌های درون قلعه را ویران کرد و از مصالح قلعه برای ساخت اداره دارایی بهره برد. از قلعه سلاسل در حال حاضر چیزی جز ویرانه باقی نمانده است.

شوادان قدیمی آن که کوره‌های ارتباطی (کوره یا کور = راه‌های زیرزمینی مانند تونل)‌ متعددی با بناهای شاخص شهر (بقعه بر ابن‌مالک و ...) دارد کاملا مسدود شده است. در اوایل انقلاب ورودی شوادان قلعه و تمام تونل‌ها و راه‌های مخفی آن توسط نیروهای امنیتی شهر با این توجیه بسته شد که باید از تبدیل شدن این اماکن به محیط‌های غیراخلاقی جلوگیری شود!

سرآخر این که به عقیده دلسوزان و دوستداران میراث فرهنگی شوشتر: «قلعه سلاسل اینک! وضعیت مشخصی ندارد و آینده این قلعه تاریخی در پرده‌ای از ابهام قرار دارد و در حال حاضر هیچ گونه اقدامی برای احیا و مرمت قلعه سلاسل که از قلعه‌های تاریخی شوشتر است، صورت نگرفته و فقط یک گروه پژوهشی از طرف انجمن دوستداران میراث فرهنگی در حال پژوهش و مطالعه باستان‌شناسی در این قلعه است.»

اگرچه اخیرا کمیته امداد، اداره غله و اداره دخانیات این مکان را تخلیه کردند، اما ویرانگری‌هایشان را چگونه باید مرمت کرد؟!

شوشتری‌ها دوست دارند که در این قلعه، موزه مردم‌شناسی، کتابخانه تاریخی و پایگاه شوشترشناسی راه‌اندازی شود.