آدم‌های زمینی و خنده‌های فضایی

خلاقیت و نوآوری وی را با توجه به مضمون تازه‌اش نمی‌توان نادیده گرفت، اما همیشه این مخاطبان یا کیفیت کار نیست که موجب ندیده شدن یک اثر یا دست‌کم تاثیر‌گذاری محدود آن می‌شود. اینجاست که سر و کله عوامل فرامتنی همچون آدم‌هایی فضایی داستان پیدا می‌شود و خارج از متن اصلی، آن را تحت‌الشعاع خود قرار می‌دهد. از این بابت، رامبد جوان را باید کارگردان کم‌شانسی دانست که سریالش در بدترین زمان ممکن به دلیل مخاطب‌پذیری روی آنتن رفت. از یک‌سو، مسائل انتخابات و حوادث پس از آن در فضای عمومی جامعه آنقدر پررنگ و قدرتمند بود که وقت و حوصله لازم را برای تماشای یک اثر طنز باقی نمی‌گذاشت و از سوی دیگر، با فرا رسیدن ماه رمضان در پخش این مجموعه، وقفه‌ای افتاد که می‌توانست در کاهش مخاطبان آن تاثیر بگذارد. این تجربه ثابت کرد زمان پخش یک اثر هنری به عنوان یک عامل فرامتنی پنهان اما فراگیر چقدر می‌تواند در چگونگی نمایش و دریافت یک اثر تاثیر داشته باشد.

«مسافران» سعی کرده است نه به لحاظ ساختاری اما از منظر محتوایی و مضامین مطرح شده از مجموعه‌های مشابه خود فاصله بگیرد و با وارد کردن کاراکترهایی مثل آدم‌های فضایی، دامنه انتقادهای اجتماعی و طنازانه خود را از سطح جامعه و افرادی خاص به کل بشریت و موجودی به نام انسان گسترش دهد. البته این آدم‌های زمینی به دلیل تعلق به یک سرزمین و تاریخ خاص، دارای ویژگی‌های فرهنگی خاصی هستند که موجب می‌شود فضای نقادانه سریال به عرصه عمومی فرهنگ خودی محدود شود و در واقع انتقادهایی را همواره در قالب طنز در مجموعه‌های مشابه می‌دیدیم، از جایگاه و منظری بالاتر نظاره کند. اساسا ورود این آدم‌های فضایی به زمین، خود نقدی ظریفانه است که عملکرد سوء انسان درباره طبیعت را نشانه گرفته است. این‌که این موجودات عجیب به دلیل سوراخ شدن لایه ازن بر اثر بلایی که انسان بر سر طبیعت آورده است، توانسته‌اند وارد زمین شوند. در مسافران زندگی اجتماعی و رفتارهای آدمی از نگاه موجودات آسمانی مورد نقد قرار می‌گیرد که دارای سویه‌های کمیک فراوانی است. اساسا عدم شناخت دنیای انسان‌ها از سوی این موجودات فضایی خود وضعیت متضادی را خلق می‌کند که مستعد طنز است، در همین ارتباط می‌توان به نوع حرف زدن آنها و مناسبات حسی عاطفی و نگرشی که به مسائل انسانی دارند هم اشاره کرد که علاوه بر پتانسیل طنزی که در خود دارد، می‌تواند مایه شگفتی و تامل مخاطب هم شود. شاید این موجودات را بتوان نوعی فرافکنی وجدان آدمی نیز قلمداد کرد که در قالب موجوداتی عجیب، بر خود انسان عارض شده‌اند. گاهی آدمی آنقدر از فطرت انسانی خود فاصله می‌گیرد که وجدان و من واقعی خودش هم برایش غریب و ناشناس به نظر می‌رسد. شاید بسیاری از رفتارها و کنش‌های انسانی که در مسافران در بوته نقد قرار می‌گیرد، در حالت عادی چندان عجیب یا کمیک نباشد، اما وقتی از چشم موجودی دیگر که از این ساختار دور است، خنده‌دار و مضحک به نظر برسد.

مثلا غیب کردن و دروغ گفتن یا ریاکاری و دودوزه‌بازی که آدم فضایی‌ها در انسان می‌بینند، برای آنها صرفا مایه تعجب باشد؛ اما این تعجب آنها خود مایه طنز و خندیدن برای موجودات زمینی است. شاید چنین تحلیلی برای مجموعه طنزی مثل مسافران عجیب به نظر برسد و خواننده گمان بد کند که نگارنده یک سریال سطحی را در حد یک اثر فلسفی ارتقا داده است؛ اما باور کنید گاهی همین نگاه ساده و به ظاهر مضحک به رفتارها و اتفاقات پیرامون ما در عین سادگی آنقدر پیچیده و معماگونه هستند که باید آنها را با مفاهیم فلسفی و جامعه‌شناختی تجزیه و تحلیل کرد. درست است مسافران در ظاهر یک مجموعه فانتزی خانوادگی است، اما وقتی از نگاه آدم‌های فضایی به آن می‌نگریم، احساس می‌کنیم زندگی واقعی نیز با همه جدیت و تلخی‌اش یک طنز تمام عیار است. کافی است شما به شخصیت فرخ به دقت بنگرید؛ بخوبی درخواهید یافت که این کاراکتر به اقتضای طنز داستان شاید اغراق شده به نظر برسد، اما نمونه‌های واقعی آن پیرامون ما، زیاد به چشم می‌خورد. البته این به این معنا نیست که تصویر سیاهی از موجودات زمینی ترسیم شده است که دارد خودزنی می‌کند و آبروی کره خود را می‌برد؛ به هر حال، در ساختار طنز که بستری کاریکاتوری دارد، زشت‌ها و کجی‌ها برجسته‌تر نشان داده می‌شود.

استفاده از تمهید آدم فضایی‌ها موجب شده است برخی رفتارها و گفتارها و اصطلاحات و واژه‌های جدید که در جامعه رواج یافته است، در این سریال مورد استفاده قرار بگیرد و میانمایگی ما در لبه سنت و مدرنیسم مورد نقد واقع شود. اما کماکان زبان سریال و ساختار زیربنایی که به لحاظ ترکیب اصلی طنز در مجموعه‌های 90 شبی در دهه اخیر به وجود آمده است، در این مجموعه هم حضور پررنگی دارد و به همین دلیل برخی، مسافران را تجربه‌ای تکراری و ملال‌آور می‌دانند که نه‌تنها خنده‌دار نیست، بلکه مضحک و تکراری است. با این حال به نظر می‌رسد رامبد جوان سعی کرده است از جنس سریال‌های مشابه فراتر برود و فضاهای جدیدتر را تجربه کند. جسارت او در این شرایط، دشوار و تکراری البته قابل تقدیر است. گاهی آنقدر شیوه زیست ما گریه‌دار می‌شود که تنها باید به آن خندید شاید مسافران بهانه خوبی برای این خندیدن باشد.