جایی‌که رویاها جان می‌گیرند

اگرچه در تاریخ تئاتر ایران گونه‌های نمایشی بسیاری چون نمایش‌های تخت حوضی، تعزیه و... وجود داشت، اما نخستین تلاش‌ها برای اجرای تئاتر به سبک و سیاق مدرن آن از اواخر دوره قاجاریه شکل گرفت. در این دوره بود که نمایشنامه‌نویسی به معنای واقعی آن آغاز شد و اجرای تئاتر در ایران پا گرفت.

تلاش‌های اولیه به نوعی گرته‌برداری از تئاتر اروپا بود، اما از اواسط دهه 30 آرام آرام فعالان تئاتری ایران به این باور رسیدند که باید در عرصه تئاتر با تکیه بر مولفه‌های فرهنگی این سرزمین به خلق آثاری (چه در حوزه نگارش متن و چه در حوزه اجرا) دست بزنند.

همین نگاه بود که بعد‌ها به شکل‌گیری گروه‌هایی انجامید که به دنبال اجرای تئاتر ملی بودند؛ تئاتری که هویت ایرانی آن هم در نگارش متن، هم در اجرای آن حضور داشت.

این تلاش‌ها اگرچه از اواسط دهه 30 شروع شد، اما با آغاز دهه 40 شمسی به بار نشست.

درست وقتی که تالار سنگلج در ضلع غربی تالار بهشت قد برافراشت تا پناه و مامنی باشد برای فعالان این حوزه.

روز تولد

تماشاخانه سنگلج با زیربنایی به مساحت 1034 مترمربع دریکی از قدیمی‌ترین محلات تهران پا گرفت، آن هم در همسایگی یک باغ قدیمی به نام سنگلج که امروز پارک شهر نام دارد. زمین این مجموعه برای ساخت تئاتر به شهرداری تهران اهدا شده بود.

مهندس باباییان که بعد‌ها مجری و پیمانکار طرح احداث تالار وحدت هم شد کار احداث این ساختمان تئاتری را آغاز کرد تا نخستین تماشاخانه مدرن تئاتر ایران شکل بگیرد.

ساخت آن‌که به پایان رسید، این بنا به وزارت فرهنگ و هنر وقت واگذار شد.

این مجموعه تئاتری از مهرماه سال 1344 همزمان با آغاز اولین جشنواره نمایش‌های ایرانی افتتاح شد و کار خود را به طور رسمی آغاز کرد.

تماشاخانه سنگلج در زمانی که به بهره‌برداری رسید، از لحاظ امکانات اجرایی و فنی در ایران بی‌نظیر بود. علاوه برتجهیزات نور و صدا، امکانات صحنه‌ای از قبیل سن‌گردان دستی، میله‌های بالابرنده پرده و دکورش، این سالن را نسبت به سالن‌های موجود آن زمان بی‌رقیب می‌ساخت.

خاطرات خواندنی

«من از تالار سنگلج در چند دوره خاطره دارم و اگر بخواهم تاریخ این تالار را مرور کنم باید به این دوره‌ها اشاره کنم.» این جملات را داریوش مودبیان، کارگردان و بازیگر تئاتر زمانی گفت که به بهانه چهل و سومین سالگرد افتتاح این تالار نمایشی به صحنه رفت تا از تالار سنگلج و خاطراتش از این تالار سخن بگوید.

به گفته مودبیان، «این سالن سال 1344 با نام 25 شهریور افتتاح شد و پس از پیروزی انقلاب به خاطر این‌که نام قدیمی این منطقه سنگلج بود،تغییر نام یافت.»

این کارگردان ادامه داد: «در آن زمان با افتتاح این تالار یک جریان نمایشی در تئاتر آغاز شد و دوره نخست آن را باید از سال 44 تا 51 دانست که نمایش‌های ایرانی در این سالن روی صحنه می‌رفت و گروه‌های شاخص از جمله گروه هنر ملی در اینجا برنامه اجرا می‌کردند.»

سال 51 اما سال متفاوتی برای حیات این تالار و در کل تئاتر ایران است. از یک طرف مجموعه تئاتر شهر در چهارراه ولیعصر فعلی شکل می‌گیرد و از طرف دیگر کمبود متن خوب ایرانی باعث می‌شود تادوره‌ای جدیدی در حیات تالار سنگلج آغاز شود.

در واقع این دوره بنا به گفته مودبیان از سال 51 آغاز می‌شود و تا سال 1357 ادامه می‌یابد. در این دوره نمایشنامه‌های فرنگی هم امکان اجرا در این تالار را می‌یابند. اولین نمایش خارجی که در تالار سنگلج اجرا می‌شود، نمایشنامه بازرس نوشته نیکلای گوگول، نویسنده روسی است.

جالب اینجاست که تئاتر شهر هم در همین سال و با اجرای یک نمایشنامه روسی کارش را آغاز می‌کند. در تئاتر شهر «باغ آلبالو»ی چخوف به صحنه می‌رود و در سنگلج هم بازرس به کارگردانی عزت‌الله انتظامی اجرا می‌شود.

یکی از مشخصه‌های این دوره رقابت خوب میان گروه‌های نمایشی است.

از سال 57 فعالیت‌های این سالن متوقف می‌شود و کاربرد آن محدود به اجرای نمایش‌های گروه‌های شهرستانی در جشنواره‌ها می‌گردد. دوره بعدی حیات تالار سنگلج، اما پس از پایان تعمیرات اساسی این تالار از سال 1386 آغاز می‌شود. تالار سنگلج چهره عوض می‌کند و میزبان اجراهایی می‌شود که یکی از آنها همین نمایشنامه هاملت با سالاد فصل نوشته اکبر رادی است که با کارگردانی هادی مرزبان به صحنه می‌رود.

جعفر والی، کارگردان و بازیگر تئاتر هم خاطرات جالبی از این تالار دارد. او سال گذشته پس از 32 سال دوباره روی سن این تالار رفت و در باره آن سخن گفت: «اینجا ابتدا خرابه‌ای بود که در آن زباله می‌ریختند و یک قهوه‌خانه نیز در آن وجود داشت، ولی مردی به نام باباییان این سالن را ساخت و به هنرمندان تئاتر هدیه کرد.»

والی که حالا هرشب در این تالار به صحنه می‌رود و در نمایش هاملت با سالاد فصل نقش‌آفرینی می‌کند، یکی از کارگردانان و بازیگرانی است که از آغاز شکل‌گیری جریان جدید تئاتر ایران در این تالار فعال بوده است و بازگشت دوباره‌اش به این تالار را باید به فال نیک گرفت.

حیات تازه

تلاش برای احیای تالار سنگلج از اواخر دهه 70 و اوایل دهه80 شروع شد. ابتدا قرار شد نمایش‌های برگزیده جشنواره نمایش‌هایی آیینی سنتی ایران در این تالار به روی صحنه برود تا شاید خاطرات اجرای نمایش‌های ایرانی در این تالار دوباره زنده شود. اما این اتفاق آن‌گونه که باید، رخ نداد. بنای سنگلج فرسوده شده بود و نیاز به یک بازسازی اساسی داشت.

بازسازیای که چند سال پیش بالاخره انجام شد و انصافا در خور شأن این تالار هم صورت گرفت.

تالار سنگلج حالا میزبان نمایش‌های مختلفی می‌شود که اتفاقا پر مخاطب هم هستند. از حضور سعدی افشار آخرین بازمانده نسل سیاه‌های نمایشی ایران گرفته تا اجرای متنی از اکبر رادی (که اتفاقا اولین نمایشنامه‌اش در سال 1345 توسط شاهین سرکیسیان در این تالار به روی صحنه رفت.)

تالار سنگلج در تمام این سال‌ها شاهد خاموشی روند شکل‌گیری تئاتر ایران بوده است.44 سال با تئاتر و تئاتری‌ها زندگی کرده و شاهد اشک‌ها و لبخند‌های مخاطبان بسیاری بوده است.

حالا در این روز پاییزی وقتی خوب به سکوتی که این تالار را فرا گرفته گوش می‌دهی و به صحنه خالی چشم می‌دوزی، روایت‌های بسیاری در ذهنت جان می‌گیرد و نام‌های بیشماری در خاطرت مرور می‌شود.

سنگلج تالاری است با یک دنیا خاطره.

خاستگاه تئاتر ملی

در نخستین روز‌های فعالیت تالار سنگلج گروه هنر ملی به سرپرستی عباس جوانمرد در سنگلج استقرار یافت و بعد 5 گروه دیگر به نام‌های گروه تئاتر میترا، گروه تئاتر امروز، گروه تئاتر شهر، گروه تئاتر جوان و گروه تئاتر مردم در این تالار به اجرای نمایش پرداختند.این گروه‌ها همگی وابسته به اداره هنرهای دراماتیک بودند و برنامه‌های نمایشی تماشاخانه سنگلج را با کمک مالی وزارت فرهنگ و هنر وقت تأمین می‌کردند. در واقع برای اولین بار در این تالار تئاتر با حمایت دولتی در ایران شکل گرفت و جمع کثیری از هنرمندان، بازیگران، کارگردانان و طراحان دکور به استخدام دولت در آمدند و در این مجموعه فعالیت خود را آغاز کردند.

عباس جوانمرد، جعفروالی، علی نصیریان، داوود رشیدی، عزت‌الله انتظامی، بهرام بیضایی، رکن‌الدین خسروی، محمود استادمحمد و... ازجمله کارگردان‌هایی بودند که در این تالار به اجرای تئاتر پرداختند. اجرای نمایش‌های ایرانی و نیز فعالیت گروه هنر ملی در این مجموعه باعث شد تا از تماشاخانه سنگلج به عنوان خاستگاه تئاتر ملی یاد شود.

رضا رستمی