صدای گوینده به رادیو هویت می‌دهد

رادیو در گذشته، قدر داشته‌هایش را بیشتر می‌دانست و الان این طور نیست. برخی از مدیران و مسوولان رادیو فکر می‌کنند گویندگی یک نوع حرف زدن است و نمی‌دانند زبان رادیو و زبان معیار، زبان و لهجه‌ای است که بعد از رادیو به وجود آمده و دارای قوانین خاصی است که این قوانین در ذات خود زبان است و عده کمی به این مساله اشراف دارند. از نظر زبان‌شناسی، بچه‌ها تا پیش از دبستان، با هسته اصلی زبان آشنا می‌شوند که این در ناخودآگاه افراد وجود دارد و از آن تا پایان عمر استفاده می‌کنند و در طول سالیان، تنها تعداد واژگان در ذهن آنها بیشتر می‌شود. پس کسی که می‌خواهد به طور حرفه‌ای از زبان استفاده کند مثل گوینده باید اطلاعاتش را از سطح ناخودآگاه به سمت خودآگاه سوق دهد، چون کوچک‌ترین تغییر آوایی موجب تغییر معنا می‌شود.

با این توصیف، انتظار شنونده از گوینده چیست؟

تصور کنید در یک برنامه رادیویی، یک استاد مبرز دانشگاه، به عنوان کارشناس دعوت می‌شود که به طور مثال استاد ادبیات هم هست... این استاد ممکن است لهجه یا نقص تلفظ داشته باشد؛ در هر دو حالت شنونده هیچ اعتراضی نمی‌کند؛ اما اگر درصد کمی از هرکدام از این اشکالات را یک گوینده داشته باشد، شنونده بلافاصله واکنش نشان می‌دهد و اعتراض می‌کند ... .

چرا؟

به دلیل‌ این‌که تمام توانایی استادان دانشگاه‌ها در انتقال نوشتاری است در حالی که رادیو تمام اطلاعاتش را از طریق گفتار به شنونده منتقل می‌کند که این انتقال توسط گوینده صورت می‌گیرد و او باید با تبحر مطالب را به زبان بیاورد. صدای گوینده، صدای رسمی رادیو است و شنونده می‌خواهد از این صدای رسمی، صحبت کردن را یاد بگیرد که این موضوع در ناخودآگاه، جنبه آموزشی دارد و بسیاری از این مساله بی‌اطلاعند. چون اغلب افراد گمان می‌کنند زبان فقط شامل دستگاه‌های دستورزبان و واژگان است، در حالی که زبان، دستگاه سومی به نام تلفظ هم دارد.

بارها از شما در برنامه «زبان فرهنگ» که از شبکه جهانی صدای آشنا پخش می‌شود، شنیده‌ام که تاکید زیادی روی زبان معیار و بیان معیار دارید. آیا این دو با هم تفاوتی دارد؟

خیر، هر دو یکی است. وقتی می‌گوییم زبان، در حقیقت دو نمود گفتاری و نوشتاری مدنظر قرار می‌گیرد. پس زمانی که می‌گوییم زبان معیار هر دو مورد و وقتی می‌گوییم بیان معیار، بیان و گفتار مدنظر ماست.

شما می‌دانید که امروز هر قشری به شیوه خاصی حرفی‌ می‌زند که اتفاقا در جامعه خیلی رایج شده است. این نوع گویش‌ها یا این شیوه‌های حرف زدن، در برنامه‌های رادیویی چه جایگاه و کاربردی می‌تواند داشته باشد؟

ما یک زبان رادیو داریم که از دهان گوینده می‌شنویم و باید قاعده‌مند باشد، در واقع همان زبان یا بیان معیار. اما رادیو می‌تواند از شخصیت‌های مختلف، یا از کارشناسان و استادان و حتی از مردم در برنامه‌هایش استفاده کند؛ یا حتی در یک نمایشنامه، تیپ‌های مختلفی را قرار دهد که هر یک معرف یک قشری از جامعه باشد‌ که در کل همگی آنها می‌توانند زبان و لهجه و بیان خاص خود را داشته باشند و حرف بزنند. در بعضی‌ برنامه‌ها هم می‌شود تیپ‌های طنز و کمدی ارائه شود. متاسفانه چند سال است که واژه‌های مخفی یا به اصطلاح زبان مخفی، به صورت واژه‌نامه چاپ شده که این بزرگ‌ترین خیانت به زبان فارسی بوده است. این زبان و این نوع گفتار در این شکل و نمود، همیشه در جامعه وجود داشته اما هرگز وارد حوزه رسمی و نوشتاری نشده بود. بیان این واژه‌ها از دهان یک تیپ هیچ اشکالی ندارد، ولی اشتباه رادیو این بوده که اجازه داد این واژه‌ها وارد زبان رسمی گویندگان شود و اضافه بر آن لحن نامناسبی هم همراه آن شد. زبان رسمی،‌ همیشه مورد نیاز مردم جامعه است، چون مردم به واسطه آن آموزش می‌بینند؛ ولی سودجویی و کم اطلاعی باعث شد این اتفاق در رادیو بیفتد. با این حال افراد فرهیخته و باسواد هرگز این کار را نمی‌کنند چون می‌دانند به فرهنگ جامعه لطمه وارد می‌شود.

اما خیلی‌ها به همین شیوه صحبت می‌کنند...

هر سنی و هر قشری، برای خود زبان و گویش خاصی دارد که هیچ وقت واژه‌های آن از بین نمی‌رود. اما اگر هریک از افراد، به محض ورود به جامعه و یک محیط اجتماعی و فرهنگی، دیگر از آن زبان خاص قشر و سن خود استفاده نمی‌کنند و به صورت رسمی‌تر با اطرافیان خود حرف می‌زنند. پس وجود این زبان غیرقابل انکار است، اما نباید وارد حوزه رسمی فرهنگی اجتماع شود.

از شروط اصلی موفقیت یک گوینده رادیو بگویید.

زیباترین هنر کلامی را شاعران خلق می‌کنند که برای خلق این زیبایی استعداد نهانی و لطف خداوندی نیاز است که اگر تحصیل و یادگیری علم بیشتر صورت بگیرد، آن استعداد و ذوق پرورش می‌یابد و به کمال می‌رسد.

هر آفرینش هنری، به این دلیل به وجود می‌آید که دیگران آن را ببینند و بشنوند و لذت ببرند که این به کسب دانش و علم احتیاج دارد. زمانی که اکتساب علم صورت می‌گیرد، گسترش و رشد آن نیز اهمیت پیدا می‌کند...

در این حال دو مسیر پیش روست: راه گفتار و راه نوشتار و البته هر دو به صورت رسمی و قاعده‌مند. انتقال نوشتار بر عهده استادان است و انتقال گفتار بر عهده گویندگان. پس یک گوینده باید در حد یک استاد دانشگاه درک و دریافتش را بالا ببرد و هر روز آن را افزایش دهد. گوینده به صرف این که فقط حرف بزند که نمی‌تواند گوینده شود. مثل کسی که فقط چیزی را پشت‌نویسی می‌کند و نمی‌تواند به خودش بگوید: «نویسنده.» منتها نکته‌ای که خیلی مهم است استعداد و توانایی یک گوینده است که در نمود گفتاری بروز پیدا می‌کند و یک استاد در نمود نوشتاری می‌تواند داشته‌هایش را بروز دهد. در نهایت مطلب مهم اکتساب علم و دانش توسط هر دو است: هم استاد و هم گوینده.

گفتار هم مثل نوشتار قواعد و قانون دارد؟

بله. درست است که نمود گفتاری سابقه کوتاه شصت هفتاد ساله دارد و از زمانی که قواعد و قوانینش شناخته شده، بیست سی سال می‌گذرد، ولی مثل نمود نوشتاری که سابقه هزار ساله دارد، دارای دستور و قواعد است.

مکانیزم صدا و شیوه‌های صداسازی چگونه صورت می‌گیرد؟

صداسازی یک کار کارگاهی و عملی است که طی تمرین‌های متعدد و مختلف صورت می‌گیرد. در اغلب مواقع بیشتر عضلات ما در حال انقباض است و ورزش کردن این امکان را می‌دهد که عضلات را از این حالت دربیاوریم و آنها را به آرامش برسانیم. با این حساب نصف بیشتر تارهای صوتی ما در حال انقباض است. پس با تمرین‌ها و فنونی که وجود دارد، می‌توان این تارها را فعال کرد. وقتی تارهای صوتی فعال می‌شوند، سه حفره طنین‌انداز گلوگاه، دهان‌ و بینی باز می‌شوند که باعث می‌شود «صدا» گردش و طنین خوش‌آهنگ پیدا ‌کند و البته که این یک کار کارگاهی است.

وضعیت آموزش گویندگان رادیو چگونه است؟

امروز، آموزش خریدار کمی دارد. شاید تصور عده‌ای این است که می‌شود با دوستی و رابطه زودتر به مقصد رسید، اما آموزش به زحمت، تفکر و کسب مهارت و البته زمان نیاز دارد. امیدوارم مسوولان ما به این نکته توجه کنند که زبان، قاعده‌مند است و حرف زدن معمولی نیست.

پایه و اساس فن بیان و گویندگی، ارتباط‌های کلامی و گفتاری است و زبان و کلام هر سرزمین، تابع فرهنگ، تمدن، آداب و رسوم آن مملکت است. شرط اصلی موفقیت در گویندگی انجام تمرین‌های لازم، آگاهی از فنون بیان، داشتن تفکر، تمرکز فکر و انضباط فکری و عملی است.

نسترن داداشی