سازها نت مقاومت کوک می‌کنند

مجید انتظامی با آثاری چون سمفونی انقلاب و ایثار که در 2 سال اخیر اجرا کرده، نشان داده است بخوبی می‌تواند در عین پدید آوردن یک اثر فاخر، در جذب مخاطب هم موفق باشد. در همین 4 شبی که ارکستر سمفونیک تهران، سوئیت سمفونی مقاومت را اجرا کرده، تالار وحدت شاهد استقبال خوب مخاطبان بوده است.

چنین برنامه‌هایی می‌تواند چراغ موسیقی را روشن نگاه داشته و ارتباط خوبی بین مدیران فرهنگی و مخاطبان با این هنر ناب برقرار کند.

بسیاری از آثار موسیقی کلاسیک جهان که تا امروز ماندگار مانده‌اند و هنوز از سوی ارکسترهای بزرگ اجرا می‌شوند، در ابتدا از سوی کلیساها، شخصیت‌های مذهبی یا پادشاهان و حاکمان اروپایی قرون گذشته به هنرمندانی چون موتزارت، هندل، بتهوون و... سفارش داده و ساخته شده‌اند. از این رو اگر در ایران هم از چند سال پیش این تجربه ساختن سفارشی آثار موسیقی رواج پیدا کرده است، نه تنها اقدامی منفی نیست، بلکه می‌تواند افق‌های تازه‌ای را در برابر این هنر ناب بگشاید. البته در این میان باید دقت و وسواس به خرج داد تا چنین حرکتی به سوی ساده‌انگاری و سری‌سازی گرایش پیدا نکند و از منظور اصلی‌اش که ایجاد فضای مناسب‌تر برای موسیقی و جذب مخاطب بیشتر است، منحرف نشود.

مجید انتظامی یکی از آهنگسازانی است که در این مسیر حرکت کرده و با صرف وقت و تمام توان هنری و علمی‌اش، آثاری را به سفارش وزارت فرهنگ و هنر ارشاد اسلامی و بنیاد شهید پدید آورده است. تازه‌ترین کار این رهبر ارکستر، سوئیت سمفونی مقاومت نام دارد که این روزها به مناسبت هفته دفاع مقدس در حال اجراست. در گفتگو با آهنگساز این اثر و تعدادی از دیگر هنرمندان آن، قبل از هر چیز به سراغ مفهوم مقاومت و چگونگی تجلی آن در موسیقی رفتیم.

مفهوم مقاومت

مجید انتظامی درباره برداشت خود از مقاومت می‌گوید: وقتی 2 سال پیش سفارش این کار به من داده شد، اولین چیزی که به آن رسیدم این بود که نباید این مفهوم را در گستره محدود عملیات نظامی و دفاعی محصور کنم. در واقع مقاومت، خصلتی انسانی است که در تمامی عرصه‌های زندگی تجلی پیدا می‌کند و به حیات او معنا می‌بخشد.سازنده سمفونی انقلاب ادامه می‌دهد: آنچه باعث می‌شود که آدمی دست به مقاومت و مبارزه بزند، عشق است که به زندگی او امید و هدف می‌دهد؛ عشق به میهن، عشق به پدر، مادر، فرزند و دیگر بستگان، عشق به عقیده و عشق به هر چیز مقدس و پاک.

وی با تاکید بر این‌که کوشیده است در بخش‌های گوناگون سمفونی مقاومت، این عشق تجلی پیدا کند، می‌افزاید‌: در اثر قبلی من هم (ایثار)، باز هم این عشق است که موج می‌زند، چرا که در طول تاریخ این احساس همیشه موتور محرک انسان برای مقاومت در برابر مشکلات و مصائب زندگی بوده است.

سیدمحمد عبدالحسینی هم که یکی از خوانندگان سمفونی مقاومت است، نظری شبیه به انتظامی دارد و در این راستا می‌گوید: مفهوم مقاومت از کوچک‌ترین مسائل زندگی شروع و به عرصه‌های بزرگ‌تر چون دفاع از میهن و دین و عقیده کشیده می‌شود.

این هنرمند فعال در حوزه آواز ایرانی توضیح می‌دهد: البته چگونگی ایستادگی در برابر مشکلات و دشمنان همیشه مهم‌تر از خود مقاومت است و این بستگی به این دارد که چه نیرویی این حس مبارزه‌جویی را در انسان زنده می‌کند. در گذشته تاریخی کشورمان و آموزه‌های دین اسلام، آنچه که همیشه باعث برانگیخته شدن این احساس شده، ایمان و عشق بوده است. اینها مفاهیمی کلیدی هستند که به نظر من در سمفونی مقاومت تجلی پیدا کرده‌اند.

برابری و برادری موسیقی و شعر

مجید انتظامی که در کارهای قبلی‌اش خیلی به سراغ کلام نرفته و از سنگینی شعر در اثرش اجتناب کرده بود، با اشاره به این‌که در سمفونی مقاومت برای نزدیکی بیشتر با مخاطب سنت‌شکنی کرده است، می‌افزاید: شاید برای شما جالب باشد در حالی که در این کار بر حجم کلام افزوده شده، اما واقعا اولین بار است که از تمامی اشعار به کار گرفته شده بسیار راضی هستم و بخوبی در موسیقی تنیده شده‌اند.

وی در توضیح این‌که چگونه به این همراهی مطلوب شعر و موسیقی رسیده است، می‌گوید: من ابتدا موسیقی را ساختم و جاهایی که قرار بود کلام آن را همراهی کند، مشخص شد که آنجا‌ها را هم با زمزمه و شبه شعرهای خودم ابتدا پر کردم و سپس از شاعران همکارم خواستم تا بر اساس آن سروده‌های خود را تنظیم کنند.

این آهنگساز با بیان این‌که برای این کار چند ماه با ساعد باقری و سپس با پرویز بیگی وقت صرف کرده است، تاکید می‌کند: تمام اشعاری که در این کار می‌شنوید، مبنایش انسان و انسانیت است و ما به دنبال آن بوده‌ایم تا در کارمان مردم را اصل قرار دهیم و در آواها و نواهایی که ساخته‌ایم، صدای آنان باشیم.

سیدمحمد عبدالحسینی نیز درباره تجربه خود در خواندن اشعار موومان چهارم سمفونی مقاومت توضیح می‌دهد: اتفاقی که در این کار افتاده این است که به دلیل سبک و سلیقه انتظامی، اشعار بر اساس عروض‌های کوتاه و پی در پی سروده شده‌اند تا با این نوع موسیقی همگام شوند؛ اتفاقی که در موسیقی سنتی کمتر رخ می‌دهد.

این خواننده با اشاره به این‌که در این کار شعر و موسیقی برادرانه و برابرانه در کنار هم قرار گرفته‌اند، می‌افزاید: انتظامی در آثارش نشان داده نمی‌خواهد در یک جاده آرام مخاطب را پیش ببرد و این از موسیقی و شعری که در سمفونی مقاومت به کار گرفته، مشخص است.

همنشینی گونه‌های پاپ، کلاسیک و سنتی

یکی از ویژگی‌های سوئیت سمفونی مقاومت، گرایش انتظامی به موسیقی سنتی و پاپ است. وی دراین‌باره می‌گوید که این رویکرد را برای ارتباط بهتر با مخاطب اتخاذ کرده است و ادامه می‌دهد: این کار یک اثر ارکسترال کلاسیک است که در آن رگه‌هایی از موسیقی ایرانی و پاپ دیده می‌شود و نمی‌توان آن را تلفیقی از این چند گونه موسیقایی دانست.

عبدالحسینی هم در این راستا عقیده دارد: این اثر در واقع ریشه‌اش کلاسیک است و شاخ و برگ آن موسیقی ایرانی و پاپ. به همین دلیل باید گفت نگاه انتظامی به بخش چهارم سمفونی مقاومت، یک نگاه ایرانی است که در قواعد کلاسیک قرار گرفته است.

نیما مسیحا هم که خود پیشتر از این تجربه خواندن در اجراهای موسیقایی پاپ کلاسیک را داشته است، می‌گوید: سمفونی مقاومت را باید یک اثر کلاسیک به شمار آورد که با استفاده از سازهایی چون گیتار، بیس و درام به موسیقی پاپ نزدیک می‌شود.

دیگر ویژگی سمفونی مقاومت که البته در کارهای قبلی این آهنگساز هم به صورتی پررنگ دیده می‌شود، تصویری بودن آن است. خود انتظامی در این باره توضیح می‌دهد: من وقتی کاری را شروع می‌کنم، برایش قصه‌ای می‌نویسم و سعی می‌کنم موسیقی را در راستای آن بیان کنم. بر همین اساس است که این آثار در ذهن شما هم تصویر می‌سازد و حس می‌کنید علاوه بر شنیدن، آن را می‌بینید.

نیما مسیحا هم با اشاره به این ویژگی آثار انتظامی می‌افزاید: این احساس تصویری بودن موسیقی، در این کار انتظامی با به‌کارگیری کلام و شعر بشدت پررنگ‌تر شده و ارتباط مخاطب با اثر را تشدید کرده است.

از آنجا که سوئیت سمفونی مقاومت ادامه سمفونی ایثار است، انتظامی امیدوار است با نوشتن و اجرای سمفونی پیروزی این 3‌گانه موسیقایی را کامل کرده و مجموعه‌ای فاخر را در ارتباط با مقاومت ملت ایران به یادگار بگذارد.

امکانات کوچک برای کارهای بزرگ

تجربه به روی صحنه رفتن آثار بزرگی چون سمفونی رسول عشق و امید از لوریس چکناواریان، سوئیت سمفونی انقلاب، ایثار و مقاومت از مجید انتظامی و دیگر نمونه‌های مشابه در تالار وحدت نشان دهنده این است که ما نه از منظر سخت افزاری مثل سالن مناسب و امکانات فنی و نه از لحاظ نرم‌افزاری همچون نوازنده و برنامه ریزی ومدیریت، به هیچ وجه آمادگی اجرای چنین برنامه‌هایی را نداریم.

در وهله اول شاید تعجب برانگیز و حسرت بار باشد در ایران ما هیچ سالن ویژه و اختصاصی موسیقی نداریم و تالار وحدت هم چون برای اپرا ساخته شده است، به هیچ وجه صدادهی مناسبی برای اجراهای ارکسترهای موسیقی را ندارد. از سوی دیگر، کوچک بودن سن این سالن باعث می‌شود ارکسترهای سمفونیک تهران و ملی ایران به دلیل تعداد زیاد نوازنده‌های آنها، دچار تنگنا برای جاگیری بر روی صحنه شوند.

برای مثال در همین اجرای سوئیت سمفونی مقاومت، از سویی تماشاگران نشسته بر صندلی‌های پایین، حدود 80 درصد نوازنده‌های حاضر بر روی صحنه را نمی‌دیدند و از طرف دیگر به دلیل تنگ بودن جای نشستن و نزدیکی صندلی نوازنده ها، عرصه بر آنان تنگ و کار سخت شده بود.

مشکل دیگر سالن وحدت، امکانات محدود فنی آن برای اجرای موسیقی است که در بخش تنظیم صدا بیشتر به چشم می‌آید. این کاستی در اجرای 2 شب گذشته سوئیت سمفونی مقاومت بارها باعث شد تا مجید انتظامی از خیر تنظیم صدا از سوی اپراتورها بگذرد و خود با ایما واشاره و گاه حتی با مخاطب قرار دادن نوازندگان به این کار بپردازد.

تجربه‌های بزرگ موسیقایی در یکی دوسال گذشته نشان داد که امکانات ما بسیار محدود و کوچک است و وقت آن رسیده تا فکری برای آن بکنیم.

مهدی یاورمنش