آموختن زبان‌های باستانی، وحدت زبانی می‌آفریند

دوره میانه به چه دوره‌ای اطلاق می‌شود و منظور از زبان‌فارسی میانه چیست؟

دوره میانه از سقوط هخامنشیان یعنی سال 331 پیش از میلاد مسیح آغاز می‌شود و به سال 867 میلادی برابر با سال 254 هجری یعنی سالی که یعقوب لیث صفار زبان‌فارسی را زبان رسمی‌ ایران کرد، پایان می‌پذیرد. فارسی میانه یا پهلوی به زبان رسمی ‌ایران در دوره سامانیان اطلاق می‌شود و دنباله فارسی باستان است.

این زبان چقدر به زبان کنونی ما نزدیک است؟

پس از گذشت بیش از 2000 سال، تغییرات و شباهت‌های زیادی در این زبان‌ها وجود دارد که بسیار شیرین است. برای مثال در برخی واژه‌ها فقط جابه‌جایی صامت‌ها یا مصوت‌ها وجود دارد، مثل کلمه دانا که در آن دوره داناگ تلفظ می‌شده.

آیا زبان‌فارسی میانه از نظر بیان دارای لهجه است؟

بله، لهجه‌ای شیرین و خوش‌آهنگ دارد. گاهی دانشجویان طرز بیان فارسی میانه را به لهجه‌های هندی، افغانی یا تاجیکی تشبیه می‌کنند. اصولا وقتی زبان در نقش مهمان به یک منطقه وارد می‌شود، ثابت و بی‌تغییر می‌ماند، اما در کشور میزبان مدام در حال تغییر است. بنابراین زبان‌فارسی که متعلق به کشور ماست در دوره‌های مختلف دستخوش تغییر شده، اما در کشورهایی مثل افغانستان یا ازبکستان نسبتا بی‌تغییر و ثابت مانده است.

این تغییرپذیری زبان یک ضعف به شمار می‌رود یا مزیت؟

نمی‌شود این را گفت، چون تغییر در زبان اجتناب ناپذیر است. برای مثال زبان‌فارسی امروز ما تا حدود زیادی به زبان عربی آمیخته شده ولی جالب اینجاست که زبان عربی در گفتار ما به فارسی نزدیک شده یعنی یک عرب زبان باید این زبان را بیاموزد تا خوب بفهمد. اینها ویژگی‌های یک زبان زنده و پویاست.

آموختن یک زبان باستانی چه نقشی می‌تواند در زندگی فردی که در قرن 21 و عصر فضا زندگی می‌کند، داشته باشد؟

آموختن این زبان‌ها پیوند جوان ایرانی امروز را با گذشته فرهنگی خود محکم می‌کند. تا جوان ما نتواند فرهنگ پربار خود را بهتر بشناسد احتمال این‌که شیفته فرهنگ بیگانه شود، بسیار زیاد است. شیفتگی به آموختن زبان‌های باستانی یک نوع رسیدن به وحدت زبانی است. باید بدانیم ریشه زبان‌های اروپایی در این سو است ضمن این‌که خواندن زبان‌های ایرانی توانایی زبان ما را در ساختن واژه‌های جدیدی که ناخواسته وارد زندگی ما می‌شوند افزایش می‌دهد. البته این نکته قابل توجه است که مردم ما به دلیل انسی که به زبانشان پیدا کرده‌اند، همیشه کلمات متناسبی را با واژه‌های تازه وارد و نامانوس خارجی ابداع می‌کنند در حالی که کارشناسان از عهده انجام آن کمتر برمی‌آیند.

می‌توانید در این زمینه یک مثال بزنید؟

مثلا کلمه مولینکس را در نظر بگیرید. مردم ما این دستگاه را یک دو سه نامگذاری کرده‌اند. این اسم دربردارنده کارایی و سرعت دستگاه مورد نظر است و کاملا در بین جامعه جا افتاده. حال فرض کنید کارشناسان بخواهند برای این دستگاه یک نام انتخاب کنند. مدت‌ها باید فکر کنند و واژه را ریشه‌یابی کنند در حالی که مردم براحتی نامی‌ را که منظورشان را برساند برای آن انتخاب کرده‌اند.

آیا لهجه‌ها وگویش‌های مختلف کشور هم از این زبان مشتق شده‌اند؟

فارسی میانه یا پهلوی مادر زبان‌های دیلم و مازندران، خراسان، گیلان، خوزستان، آذربایجان، اراک و پارس، کردستان و بلوچستان، لرستان و بختیاری، کرمان و یزد است.

فارسی میانه چون خون در رگ‌های گویش‌های ایرانی جاری است، اما متاسفانه برخی از این زبان‌ها به دلیل افزایش تاثیر رسانه‌ها در حال نابودی‌اند. خانواده‌های شهری زبان مادری خود را با این تفکر که صحبت با این زبان‌ها نوعی عقب‌ماندگی یا بی‌کلاسی است به فرزندانشان نمی‌آموزند در حالی که این مساله باید فرهنگ‌سازی شود و مردم بدانند چه گنجی را دراختیار دارند و با آن زندگی کنند.

برای حفظ این زبان‌ها چه باید کرد؟

برای جلوگیری از فراموشی، این زبان‌ها باید فرزانگان کشور را به خواندن زبان‌های ایرانی دعوت کرد. در حقیقت با یک دیدگاه صحیح به این نکته که این زبان مادر زبان‌فارسی امروز است باید به آن نگریست، آموختن این زبان در واقع پیوند شاخه به اصل است. ما باید ظرفیت پذیرش دانشجو در این رشته را بالا ببریم و در رشته‌های زبان و ادبیات فارسی و انگلیسی این زبان‌ها به عنوان یک واحد درسی شناخته شود. ایرانیان یکتاپرست با میل و رغبت دین مبین اسلام را پذیرفته‌اند و در حد توان در اعتلای فرهنگ و هنر ایران اسلامی ‌کوشیده‌اند و می‌کوشند، چنانچه در طول سال‌ها و قرن‌ها نغمه‌های شادی بخش زبان خود را حفظ کرده‌اند. اگر بدانیم زمانی از محدوده جغرافیایی هند تا اروپا به زبان‌هایی صحبت می‌کردند که نیاز به مترجم نداشتند، به جهان بی‌مرز و بی‌کرانه‌ای می‌رسیم که در آن از جنگ و ستیز خبری نیست. جالب است به این نکته اشاره کنم که حتی اگر یک دانشجوی زبان انگلیسی بخواهد زبان مادری خود را خوب یاد بگیرد، باید از کتیبه‌های فارسی باستان چیزهایی بیاموزد.

برگزاری این دوره‌های آموزشی درموزه اسناد و نسخ خطی کرج تا چه اندازه می‌تواند به حفظ زبان‌های باستانی کشور کمک کند؟

این کلاس‌ها می‌تواند نقش بسیار موثری در یادگیری این ریشه‌های زبانی داشته باشد ضمن این‌که سعی ما این است که لهجه‌های اصیل کرجی را به صورت یک فرهنگ لغت درآوریم تا از نابودی این لهجه جلوگیری کنیم.