همه چیز در انتظار شروع به کار دولت جدید

کتاب در دولت دهم چگونه ورق می‌خورد؟

در کشورهایی نظیر ایران که ثروت و امکانات مالی بخش دولتی و حکومتی با مجموع اقتصاد مردمی قابل مقایسه نیست، همه چیز در انتظار دولت است. شاید دم‌دست‌ترین و مملوس‌ترین وجه این انتظار، رکودی است که هر 3 سال یکبار به خاطر انتخابات ریاست‌جمهوری به بازار تحمیل می‌شود. یعنی از 6 ماه مانده به انتخابات تا 6 ماه پس از آن که دولت عملا استقرار یافته است نظام اقتصادی بازار در رکود و تعلیق قرار می‌گیرد و کسی نه چیزی می‌خرد و نه می‌فروشد.

کد خبر: ۲۸۰۹۵۱

دلیل این رفتار هم واضح است، زیرا شرایط بازار را از قدیم سرمایه‌دار اصلی‌ آن تعیین می‌کرد و هر کارگزار و دست‌اندرکار بازار در صورت تصمیم اشتباه، مختصر بضاعت خود را از دست می‌داده است. بویژه آن‌که مدل دولت مانند دولت نهم و دهم از نوع دولت رفاه تلقی شود و درصدد فراهم کردن حداقل‌هایی از زندگی مرفه برای افراد جامعه باشد. به عقیده عبدالرحمن عالم در بنیادهای علم سیاست، یکی از محورهای چهارگانه کار ویژه دولت رفاه گسترش آموزش و پرورش برای همه اقشار است که بر همین پایه، فعالیت‌های فرهنگی در حوزه دانایی جامعه اعم از آموزش عمومی مدرسه و بیرون از مدرسه جزو وظایف اصلی دولت و امور حاکمیتی به شمار می‌رود.

یعنی اگر دولت به مقتضای سیاست‌های دیگر، حضور خود را در بقیه عرصه‌ها کاهش داده، نمی‌تواند در زمینه آموزش، بهداشت، خدمات اجتماعی و امنیت اقتصادی حضور مستقیم نداشته باشد.

با این تفاسیر، حمایت دولت در عرصه‌های فرهنگی نه‌تنها امری مذموم نیست، بلکه لازم و ضروری است.

واقعیت موضوع مظلومیت فرهنگ که در نوشتارهای اخیر بارها بر آن پای فشردیم نشان می‌دهد سیاست‌های 8 ساله دولتی که در آغاز نیمه دوم فعالیت خود است، هنوز نتوانسته همپا با بخش‌های دیگر در زمینه‌های فرهنگی توفیق داشته باشد.

شاید دلیل اصلی این توفیق نداشتن را نیز باید در فقدان برنامه‌ای جامع در حوزه کتاب ارزیابی کرد.

آن گونه که متفکران پیشرو عرصه ارتباطات کشور در عرصه توسعه تبیین کرده‌اند کتاب در الگوی رسانه‌ای مطلوب کشور، رسانه نخست تلقی می‌شود.

دکتر فیاض، مولف کتاب «ایران آینده به سوی الگوی مردم‌شناختی برای ابرقدرتی ایران» در این زمینه معتقد است براساس پژوهش‌های آینده‌نگر فرهنگی که در ایران صورت گرفته است سرمایه‌گذاری اصلی فرهنگی کشور باید در حوزه کتاب صورت پذیرد؛ زیرا در مرحله‌ای که اجتماع ما هم‌اکنون از تاریخ و تمدن عبور می‌کند، توسعه کتاب همانقدر مهم است که رسانه‌های الکترونیک در کشورهای توسعه یافته!

دکتر فیاض ادامه می‌دهد: این در حالی است که بالا بردن سهم اینترنت در ورودی فرهنگی کشور و پایین آمدن سهم کتاب در الگوهای فرهنگی ما به قدری خطرناک است که توسعه آن برای ملل غربی مفید و موثر است.

مساله محوری و موضوع نقطه عزیمت

وقتی درباره برنامه‌ریزی موضوعی سخن می‌گوییم، همواره 2 مولفه مهم باید مورد توجه قرار گیرد.

اول این‌که برنامه درصدد نیل به کدام اهداف و آرمان‌هاست و از چه طریقی ما را به سوی آنها می‌برد؟

دوم، برنامه‌ریزی ما چگونه مساله‌هایی را که اکنون با آن درگیر هستیم حل می‌کند.

در واقع برنامه‌ریزی خوب درصدد حل مساله‌های کنونی برای رسیدن به چشم‌انداز مطلوب است.

در این‌خصوص چیزی که اهمیت زیادی دارد تعیین نقطه عزیمت است یا به بیان ساده‌تر این‌که از کجا شروع کنیم؟

براساس آنچه گذشت، حوزه کتاب دارای مساله‌ها و چالش‌های عمیقی است که صرف‌نظر از مسائل اجرایی باید مورد بررسی قرار گیرد و مشخص شود.

تعیین این مسائل می‌تواند خود به خود نقطه شروع و راهکارهای حل آن را نیز مشخص کند.

کتاب و جایگاه آن در دولت جدید

بی‌جا نیست اگر اشاره کنیم چالش اصلی دولت کنونی در حوزه فرهنگ و هنر مساله کتاب است، زیرا مساله‌ای فراگیر‌تر از کتاب در همه حوزه‌های مرتبط فرهنگی وجود ندارد.

بازار کتاب تامین‌کننده اصلی مخاطب همه ابعاد فرهنگی ‌ هنری جامعه و تغذیه‌کننده اجتماع و تامین‌کننده اصلی موتور محرکه جامعه فرهنگیان ایران است.

از سویی هیچ‌یک از انواع هنری و فرهنگی نیست که مرتبط با مسائل کتاب نبوده و نبض بازار کتاب برای ادامه حیات آن مهم نباشد.

شاید از این نظر بتوانیم احیای بازار نشر در حوزه مخاطب، محتوا و توزیع را بارزترین احتیاج دنیای کتاب بدانیم.

امیرحسین زادگان، مدیرعامل نشر ققنوس در این زمینه معتقد است:

وضعیت بازار کتاب در دوره کنونی واضح است. انتظارات ناشران گرچه در بیانیه‌های رسمی از دولت جدید مطرح شده، اما به نظر می‌رسد اگر کار فوری برای نجات این بازار صورت نگیرد نابودی این بازار قطعی است.

نکته مهم در این خصوص این است که وقتی در مورد بازار نشر سخن می‌گوییم به دنبال احیای کدام‌یک از مولفه‌های نشر از آفرینش تا مطالعه می‌گردیم؟

به بیان دیگر، حوزه کتاب در کدام یک از بخش‌های خود وضعیت بغرنج و بحرانی دارد؟

برخی از این حوزه‌ها را در بیان صاحب‌نظران و دست‌اندرکاران حوزه کتاب می‌توان چنین برشمرد:

1- توزیع کتاب

بی‌تردید بزرگ‌ترین مشکل حوزه‌های کتاب در کشور ما موضوع توزیع است. گرچه به بیان محسن پرویز، معاون فرهنگی ارشاد دولت نهم، تعاونی‌های توزیع در حال تشکیل هستند و بزودی می‌توانند قسمت مهمی از دغدغه‌های تولیدکنندگان کتاب را حل کنند؛ اما آن‌گونه که مسوولان انتشارات بزرگی چون سوره مهر و امیرکبیر می‌گویند، دغدغه اصلی و گرفتاری وقتگیر و سرمایه‌بر شرکت‌های انتشاراتی اینک توزیع کتاب است.

حتی این نوع انتشارات که از لحاظ اقتصادی دست بازتری نسبت به انتشارات دیگر و خصوصی دارند مجبور شده‌اند جای سرمایه‌گذاری در بخش توزیع به خرید ملک و فروشگاه برای راه‌اندازی نظام توزیع خود اقدام کنند.

از سوی دیگر، درگیر شدن تولیدکنندگان با مقوله توزیع، بیم حرکت سرمایه‌گذاران تولید کتاب به سوی کتب بازارپسند را افزایش داده و خلق آثار بزرگ و پیش رو را دچار دغدغه و تردید می‌کند.

2- احیای نویسندگی حرفه‌ای

از منظر محتوا به جرات می‌توان گفت خلق آثار فاخر و بزرگ تاریخی در عرصه کتاب کار نویسندگانی است که دغدغه‌ای جز نویسندگی ندارند و از این نگاه نمی‌توان انتظار داشت که تا آینده‌ای نزدیک آثار فاخری در حوزه کتاب کشور توزیع شود، زیرا باز معاون فرهنگی دولت نهم بر این نکته پای می‌فشارد که تعداد نویسندگان حرفه‌ای در حوزه کتاب‌های ادبی و علوم انسانی و بسیاری از حوزه‌های غیردرسی اندک است.

این پدیده که به بیان منتقد و نویسنده‌ ادبی مانند عبدالعلی دستغیب به بینوایی نویسندگان تعبیر شده، ناشی از ناهماهنگی‌هایی است که کتاب را به متاعی کم سود و دیریاب تبدیل کرده است.

به بیان دیگر، یک دور باطل بین عدم تولید محتوای جذاب، اقبال مخاطبان و اقتصادی نشدن تالیف و نوشتن برای همیشه برقرار مانده است.

شاید تنها راه‌حل این مشکل نیز تغییر رویکرد اشتباه دولت‌های پیشین در زمینه سیاست‌های حمایتی در حوزه نشر باشد.

خلق آثار فاخر و بزرگ تاریخی در عرصه کتاب کار نویسندگانی است که دغدغه‌ای جز نویسندگی ندارند و نمی‌توان انتظار داشت که تا آینده‌ای نزدیک آثار فاخری در حوزه کتاب کشور توزیع شود

سیاست‌های حمایتی برای توسعه مطالعه در چند دهه اخیر بر تسهیل خرید کتاب به جای جذاب کردن محتوای آن متمرکز بوده است.

به بیان دیگر، دولت چه به صورت یارانه کاغذ برای ارزان نگه‌داشتن کتاب اقدام کند و چه به صورت توزیع گسترده بن‌ کتاب و کارت خرید آن، به دلیل محدودیت منابع و اعتبارات و رشد فزاینده احتیاجات نمی‌تواند تحول اساسی در این حوزه را رقم بزند.

فروش 70 چاپ از کتاب «دا» خانم حسینی در 2‌سال اخیر نشان می‌دهد در صورت حل مشکل محتوا و تبلیغات، حتی کتب‌گرانقیمت هم با استقبال مردم روبه‌رو می‌شوند.

این در حالی است که کتاب‌های ضعیف و بی‌محتوا حتی اگر رایگان هم توزیع شوند بی‌توفیق خواهند بود.

این همه میسر نیست جز رویکردی که به احیای نویسندگی حرفه‌‌ای و خلق کتاب‌های ارزشمند منجر شود.

3- حذف تصدیگری‌های غیرضروری

آنچنان که دکتر حسینی وزیر جدید فرهنگ و ارشاد اسلامی در مصاحبه با «جام‌جم» نیز بدان اشاره کردند تصدیگری ارشاد یکی از موانع مهم برای توسعه فعالیت‌های این وزارتخانه است.

یعنی اگر قرار باشد هدف رئیس‌جمهور در مورد چند برابر شدن چتر فرهنگی کشور و حضور گسترده ایران در اتفاقات فرهنگی جهان که در مراسم معارفه وزیر ارشاد بر آن پای فشردند با این بودجه و پرسنل و حدود وظایف به انجام رسد، به تردیدهای جدی برمی‌خوریم، مگر این که تحول اساسی در رویکردها و وظایف و حرکت وزارت ارشاد صورت پذیرد.

یکی از این تحولات، خروج وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی از اصطکاک فزاینده‌ای است که به خاطر ورود به برخی عرصه‌های قابل واگذاری با روند توسعه‌ای دارد. در حوزه کتاب، برخی از این حوزه‌ها به شرح ذیل است:

حوزه ممیزی کتاب

گرچه به عقیده محسن پرویز، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی با احترام به انتقادهای اهالی فرهنگ، اواخر دولت نهم تغییرات اساسی در اداره کتاب این وزارتخانه به وجود آورد؛ اما برخی نویسندگان معتقدند یکی از بایسته‌های رونق بازار کتاب و تسهیل تولید آن، روان شدن ترافیک نظام بازسنجی کتاب است.

بعلاوه برخی دیگر از نویسندگان مانند مزینانی معتقدند وزارت ارشاد باید از سختگیری‌های بیجا احتراز و به بیان عبدالعلی دستغیب، مهربانانه‌تر برخورد کند.

بی‌‌تردید این تغییر رویه، چه در حوزه زمان و چه در حوزه انصاف تنها با واگذاری این مسوولیت به تشکل‌های صنفی معتمد امکان‌پذیر است.

این تشکل‌ها می‌توانند با مشورت ضابطان وزارت ارشاد و پیگیری روندی اقناعی به تعامل با نویسندگان برای حل نواقص احتمالی و شفاف‌سازی قواعد ارزیابی حرفه‌ای نظام نشر در کمترین زمان ممکن بپردازند تا به بیان آرمان آرین: «نوشته نویسنده که تنها متاع و سرمایه اوست، مدت‌ها بی‌دلیل حبس نشود.»

حوزه نمایشگاه‌ها و جشنواره‌های ادبی و کتاب

بی‌تردید یکی از حواشی اصلی فعالیت‌های وزارت ارشاد در حوزه کتاب و ادبیات برگزاری نمایشگاه و جشنواره است.

مثلا خسرو آقایاری، نویسنده در جایی اظهارنظر کرده بود که مجموعه سیاستگذاری‌های وزارت ارشاد بویژه جشنواره‌های بی‌حاصل به وضعیت کتاب کمکی نکرده و به بیان مریم برادران،‌ انزوای نویسندگان بزرگ را نیز در پی داشته است.

گرچه برخی نویسندگان مانند محمد میرکیانی و علی‌الله سلیمی توسعه این جوایز را عامل موثری در توسعه و رونق ادب و کتاب ارزیابی کردند.

واقعیت این است که کسی با اصل برگزاری جشنواره و نمایشگاه مخالف نیست، ولی هزار اما‌‌و‌اگر برای نویسندگان در زمینه تصدیگری و هدف‌گذاری این وقایع به دست وزارت ارشاد وجود دارد.

از سویی تصدیگری ارشاد دغدغه‌های زیادی درباره عدالت فرهنگی و مناسبتی حرکت کردن این مجموعه به وجود آورده، در حالی که این وظیفه هم کاملا قابل واگذاری است.

رفاه و آتیه هنرمندان و نویسندگان

نویسندگان کارمند دولت نیستند، اما انتظار از مجموعه حاکمیت برای تامین آتیه آنان امری است که مورد قبول همه دلسوزان حوزه فرهنگ و هنر است.

عدالت در تامین آتیه نویسندگان نیز برای خود موضوع مهمی است. به عنوان نمونه در حالی که هوشنگ توکلی یکی از مهم‌ترین اقدامات وزارت فرهنگ و ارشاد در این سال‌ها را رسیدگی به بیماری سیمین دانشور ذکر کرده است، خواهر احمد عزیزی، شاعر انقلاب اسلامی با گلایه از بی‌توجهی ارشاد به بیماری برادرش، از وزارت بهداشت برای مساعدت به او تشکر می‌کند.

شاید مهم‌ترین دلیل بروز چنین ناهماهنگی‌هایی نبود بانک اطلاعات مدون و اعتبارات مشخص و کافی برای رسیدگی به اوضاع و احوال نویسندگان باشد، اما این مساله واجب زمانی حل خواهد شد که این وزارتخانه بتواند با تعامل گسترده با تشکل‌های حوزه نشر بانک اطلاعات و وظایف حمایتی خود را با پیوند نظام‌مند به نهادهای حمایتی تحت پوشش وزارت رفاه منتقل کند.

ورود به عرصه جدید فعالیتی

با بهره‌گیری از رهنمودهای رهبر معظم انقلاب و مروری بر سند چشم‌انداز 20 ساله کشور می‌توانیم به اهمیتی که حوزه کتاب در توسعه پیام انقلاب اسلامی در داخل و خارج کشور دارد، پی ببریم؛ بنابراین به نظر می‌رسد مجموعه وزارت ارشاد باید برای نیل به این اهداف پیگیر تدوین و ابلاغ سیاست‌های کلی نظام در زمینه کتاب و کتابخوانی باشد.

موضوع کتاب گرچه در ابتدا، حوزه اختصاصی وزارت فرهنگ کشور است، اما در حقیقت امری فرابخشی به حساب‌ می‌آید.

هم‌اکنون بسیاری از حوزه‌های فعالیتی به خاطر درگیری بیش از حد ارشاد با مسائل جزئی، پیگیری لازم نمی‌شود که ورود به آن برای دستیابی به الگوی توسعه فرهنگی ضروری است. در این مقال می‌توان تنها به فهرستی از این وظایف اشاره کرد که بحث و بررسی هر یک از آنها مجالی دیگر می‌طلبد.

فهرستی که می‌تواند پیشنهاد نامه‌ای از سوی این قلم و نویسندگان برای روزگار نو وزارت ارشاد و وزیر محترم جدید به شمار رود.

1- برنامه ملی پیوستن به کپی‌رایت بین‌المللی

2- تعیین تکلیف نهایی برای مالکیت معنوی و اقتباس هنری از کتاب

3- تدوین برنامه ملی ترجمه آثار ایرانی به زبان‌های خارجی و بهره‌گیری از آثار فاخر تولیدی جهان در ایران

4- سرمایه‌گذاری برای تسهیل تشکیل انجمن‌های صنفی، تخصصی و فراگیر مردم‌نهاد و مستقل ادبی که بتواند در بر گیرنده همه طیف‌ها و سلایق فرهنگی کشور باشد.

5- تفکیک اهداف، رویکردها و رسالت جوایز حوزه کتاب

6- تدوین بسته حمایتی صنعت نشر و توزیع

7- تدوین برنامه جامع مطالعه

8- پیگیری نظام اطلاع‌رسانی و بانک اطلاعاتی کتاب کشور

9- سیاست‌های تشویقی توسعه رسانه‌های حوزه کتاب

10- تشکیل بورس کتاب برای ساماندهی بازار نشر

11- ارائه و اجرای برنامه جامعی برای حضور موثر نویسندگان ایرانی در اتفاقات بین‌المللی و حضور نویسندگان مطرح جهان در ایران