هفت رنگش می‌شود هفتاد رنگ!

ما مردم خاطره‌های مشترکیم. هنوز آفتاب از رمق نیفتاده که بوی نان تازه در خانه می‌پیچد. کسی یک جزء قرآن را با ترتیل می‌خواند. صدایی، یک روز روزه‌داری را در ذهنمان مرور می‌کند. آوازی، زمزمه دعاهای بی‌تابمان می‌شود. تا اذان راهی نیست...

در خاطرات مشترک ما، اختلافی بین نسل‌ها نیست. ما سال‌هاست که با خاطره‌های مشترکمان روزه می‌گیریم و افطار می‌کنیم. خاطره‌های مشترک ما چیزی بیشتر از پرچم سه رنگ و زبان مشترک است. خاطرات ما رو به یک قبله و کنار یک سفره شکل می‌گیرند. دعاهایمان را یک رنگ می‌کنیم و حرفمان را یکی. هر سحر و هر غروب، خاطرات ما بوی نان و پنیر، بوی خرما و گردو و بوی ربنا و دعای سحر می‌دهند. دوست داریم سفره‌مان با حضور مهمان پربرکت شود و در پذیرایی از مهمان سنگ تمام می‌گذاریم. ماه رمضان، فرصت شریک شدن در ثواب روزه دیگران است، اما وای از زمانی که افراط دامن جماعت روزه‌دار را بگیرد.

افطاری دادن سنت است، درست همان طور که ولیمه دادن و عقیقه کردن و خلاصه هر مراسم مذهبی و سنتی دیگری که با دور هم غذا خوردن ارتباطی دارد. برای ایرانی‌ها، این طور سنت‌ها جدی‌تر از سنت‌های دیگرند. ایرانی‌ها دور هم بودن را دوست دارند و از هر فرصتی برای کنار هم بودن استفاده می‌کنند. در آیین ایرانی، مهمان حبیب خداست و پا که به خانه می‌گذارد، به هر بهانه‌ای سفره‌ای مقابلش پهن می‌کنند و خم و راست می‌شوند و از این‌که او از سفره‌شان لقمه‌ای بردارد، احساس لذت و رضایت می‌کنند.

درباره افطاری دادن این احساس در ایرانی‌ها چند برابر است. در روایت‌ها درباره ثواب افطاری دادن به روزه‌داران توصیه‌های فراوانی شده است. در روایات چنان به افطاری دادن سفارش شده که از روزه مستحبی اهمیت‌ بیشتری دارد. در روایتی از امام موسی بن جعفر(ع) آمده است که: «افطاری دادن به برادر روزه‌دار، از روزه‌داری بافضیلت‌تر است.» یعنی هرچند افطاری دادن هرگز جای روزه واجب را نمی‌گیرد، اما گاهی ثواب افطاری بیشتر است.

امام صادق(ع) هم درباره ثواب افطاری‌دادن فرموده است: «کسی که مؤمنی را افطاری دهد، کفاره یک سال گناه او شمرده می‌شود و کسی که 2 مؤمن را افطاری دهد، بر خداوند است که او را وارد بهشت‌ کند.»

به خاطر همین است که با شروع ماه رمضان، خانواده‌ها در افطاری دادن از هم سبقت می‌گیرند و بازار مهمانی‌های خانوادگی و اداری حسابی گرم است. در تعالیم اسلامی، یکی از حکمت‌های روزه، شریک شدن در سختی‌های زندگی کسانی است که در اداره زندگی‌شان بخصوص ضروری‌ترین چیز یعنی تامین غذا با دشواری روبه‌رو هستند، افطاری دادن هم با در نظر گرفتن همین قشر از اجتماع توصیه شده است.

با شروع ماه رمضان آن چیزی که بیشتر از هر چیز به نظر می‌رسد، رواج سنت افطاری دادن به اقوام است، در حالی که روزه به عنوان یک عبادت واجب بر جنبه‌های انسان‌ساز فردی و جمعی گوناگونی در جامعه تاکید دارد. روزه می‌خواهد انسان‌هایی بسازد که در عین این‌که از نظر درونی به تقویت خودشان می‌پردازند، قناعت را تمرین می‌کنند و تلاششان این است که شرایط قشرهای مختلف اجتماع را درک کنند. اما مهمانی‌های افطار این سال‌ها، سفره‌های رنگینی هستند که رنگ‌های هر سفره از تعداد انگشتان 2 دست هم بیشتر است.

سفره‌های 70 رنگ

حاجیه خانم و جاج آقا هر دو بالای 70 سال دارند و با 5 تا بچه و داماد و عروس و نوه‌ها که هر کدام صاحب خانه و زندگی هستند، تعدادشان بیشتر از 30 نفر است. اگر خواهر و برادر‌های خودشان را هم با بچه‌ها و دامادها و عروس‌ها حساب کنند، فامیل بزرگی هستند که سالی چند بار دور هم جمع می‌شوند و مهم‌ترین بهانه این دور هم جمع شدن غیر از عروسی و خدای نکرده عزا، مراسم افطاری است. حاج آقا و حاج خانم در فامیل از همه بزرگ‌ترند و افطاری دادن‌ها از آنها شروع می‌شود و هیچ‌کس را هم نمی‌توانند از فهرست حذف کنند. قبلا که حاج خانم جوان‌تر بود و سالم‌تر، مهمانی‌های افطار را کم‌کم و در طول ماه رمضان برگزار می‌کرد، اما حالا که دیگر جسمش یاری نمی‌کند، مهمانی را یکجا برگزار می‌کند: «2 سال است که افطاری‌ها را بیرون خانه می‌گیریم. این باعث شده که دوست و آشناها و همسایه‌ها هم به جمع اضافه شوند و در نتیجه 100 نفری هستیم. ما بزرگ‌تریم و همه از ما توقع دارند. برای افطاری غیر از خرده‌ریزهای رایج مثل نان و پنیر و شله‌زرد، آش و سوپ و دو نوع غذا هم سفارش می‌دهیم که با هزینه جا، چیزی حدود 2 میلیون تومان می‌شود.» این رقم البته برای حاج آقا رقم زیادی نیست، چون او مغازه فرش‌فروشی دارد و این رقم را می‌گذارد به حساب ثواب صله‌رحم و افطاری. اما برای جوان‌ترهای خانواده که وظیفه خودشان می‌بینند این مهمانی را جبران کنند، رقم سنگینی است.

خیلی از آنهایی که می‌خواهند سنگ تمام بگذارند، سفره‌های خانگی به چشمشان نمی‌آید و این سال‌ها که در رستوران‌های مختلف وعده مخصوص افطار جای ویژه‌ای پیدا کرده، تجربه افطاری دادن بیرون خانه حسابی رواج دارد. بین رستوران‌های مختلف هم در ارائه منوی مخصوص افطار رقابت هست. بعضی جاها با چای و نان و پنیر افطاری را برگزار می‌کنند و بقیه کار را با غذاهای مرسوم خودشان تمام می‌کنند، بعضی جاها هم مجموعه متنوعی دارند. آقای «ب»، به خاطر ویژگی‌های شغلش که یک کار تجاری است، هر روز با تعداد زیادی از آدم‌ها قرار ملاقات دارد که در ماه رمضان خیلی از این قرارها به موقع افطار موکول می‌شود. او در تجربه چند ساله‌اش بیشتر جاهایی را که افطاری خوب و مخصوص می‌دهند، شناخته است: «منوی افطار از غذا جدا محاسبه می‌شود. افطاری ساده به اضافه یک سوپ یا آش حدود 6000 تومان است و بعد معمولا یک غذای اصلی با مخلفات سفارش داده می‌شود که آن هم بسته به نوع غذا متفاوت است.» افرادی که امکان پذیرایی از مهمان را در خانه ندارند، از این گزینه استفاده می‌کنند و بسته به ظرفیت رستوران مهمانان مورد نظرشان را دعوت می‌کنند، هرچند این کار تنها برای پایبندی به سنت افطاری دادن انجام نمی‌شود و رقابت حرف اول را می‌زند و البته هر سال داستان‌هایی از مهمانی افطار چهره‌های مشهور ورزشی، هنری و... به گوش می‌رسد که همه در رستوران‌های مشهور و گرانقیمت برگزار شده‌اند.

سیده‌انسیه کیاموسوی، کارشناس مذهبی می‌گوید: «هدف از این مهمانی‌ها و افطاری‌ها، علاوه بر شاد کردن مومنان بخصوص فقرا، ایجاد انس و هماهنگی و اتحاد بین مسلمانان است؛ اما اگر سفره‌هایی که هنگام افطار گسترده می‌شود برای خودنمایی و چشم و همچشمی‌ باشد و بی‌توجه به درماندگان و فقرا برگزار شود، جز گناه و دوری از حقیقت ثمری ندارد.»

برکت افطار در سطل‌های زباله

ماه رمضان که شروع می‌شود، بین کارمندان پچ‌پچ راه می‌افتد که بالاخره تاریخ افطاری اداره کی است و اگر افطاری برگزار شود، چه می‌دهند. در خیلی از اداره‌ها رسم است که کارکنان آن اداره را به مراسم افطار دعوت کنند. این مراسم گاهی با حضور کارکنان همه بخش‌ها برگزار می‌شود و گاهی هم گزینشی است. رضا ج درباره تجربه‌اش از حضور در افطاری‌های اداری می‌گوید: «به هرحال کسی از این‌که در مراسم افطاری شرکت کند، بدش نمی‌آید؛ اما رسم بدی که در محل کار من هست این است که در مراسم تبعیض وجود دارد، یعنی کارمندان معمولی را با مدیران یکجا دعوت نمی‌کنند و این طور که خبر می‌رسد، افطاری‌ها هم با هم فرق می‌کند و افطاری مدیران رنگین‌تر است. این قضیه علاوه بر این‌که حس بدی در کارمندان ایجاد می‌کند، بی‌احترامی به روزه‌داران است.»

روایت‌های دیگری هم از این نوع افطاری‌ها هست. این روایت را مهدیه غفرانی می‌گوید: «افطاری جایی که من در آن کار می‌کنم، بسیار مفصل است؛ چون مجموعه بزرگی هستیم. مهمان‌ها در شب‌های مختلف دعوت می‌شوند. روی هر میز که از قبل چیده شده، مقدار زیادی لوازم افطار هست که چند برابر اشتهای مهمان‌هاست. بعد هم که غذا می‌آورند، می‌توانی بین چند نوع غذا انتخاب کنی.»

تا اینجای کار شاید چندان تعجبی نداشته باشد؛ اما نکته دردناک ماجرا موقع جمع‌آوری میزهاست: «من 2 سال است که در این مراسم شرکت می‌کنم. هر دو سال خودم شاهد بوده‌ام که چطور غذاهای دست نخورده را همراه میوه‌های سالم و بسته‌های باز نشده پنیر و کره و مربا در سطل آشغال می‌ریزند. خود من وقتی از یکی از خدمه پرسیدم چرا این کار را می‌کنید، جواب داد که به ما گفته‌اند کل باقیمانده‌ها را دور بریزیم. آخر این چه ثوابی است که به گناه اسراف آلوده می‌شود؟»

سیده‌ انسیه کیاموسوی درباره اسراف در مهمانی‌های افطار می‌گوید: «اسراف، گناه بزرگی است و در ماه رمضان بزرگ‌تر. تعالیم دینی و اصول روشن روزه‌داری بر این تاکید می‌کنند که فرد قناعت پیشه کند و دسترسی‌اش را به طور خودخواسته به خوراکی‌ها کم کند، اما اگر قرار باشد در این مهمانی‌ها خلاف ارزش‌های روزه اسراف حاکم شود، از هدف‌های انسان‌ساز روزه دور می‌شویم، بخصوص اگر این کار از طرف نهادهای عمومی و رسمی انجام شود، قبح بیشتری دارد. به جای دور ریختن غذاها باید زمینه‌ای فراهم شود که افراد نیازمندتر از این سفره‌ها بهره‌مند شوند.»

نیازمندان فراموش شده

در حدیثی از امام حسن عسکری(ع) آمده است‌: «خداوند روزه را واجب کرده تا آدم بی‌نیاز، طعم گرسنگی را بچشد و در نتیجه به مستمند و فقیر مهربانی کند.» اما در میان خیلی از روزه‌داران، نیازمندان فراموش شده‌اند. نمونه‌اش خانواده صدری، فامیل بزرگی هستند و از روز اول ماه رمضان، تقویم خانواده آنها از مهمانی‌های دعوت شده پر است. خانم صدری می‌گوید: «بعضی‌ها در خانواده اصلا فرصت افطاری دادن پیدا نمی‌کنند و بقیه هم از قبل نوبتشان را رزرو می‌کنند. بین خانم‌های فامیل هم رقابت سختی برپا می‌شود.» او توضیح می‌دهد که خانم‌ها بخصوص جوان‌ترها چطور هر سال فهرست غذاها را بلند‌تر می‌کنند و روش‌های تازه‌ای برای چیدن میز و سفره ابداع می‌کنند: «سبزی خوردن را باید طور خاصی تزئین کرد و باید هم چای باشد هم شیر و هم قهوه. سوپ ، آش ، فرنی و شله‌زرد. پنیر و گردو و انواع مربا. برای شام هم انواع برنج و خورش و گوشت و مرغ. بعضی از خانم‌های فامیل هر سال ظرف‌های افطار را هم عوض می‌کنند که تکراری نباشد. دستور غذاها هر سال عوض می‌شود. سوپ‌های جدید و برنج با ادویه تازه.» برگزاری این مراسم پرزرق و برق حاشیه‌هایی هم دارد و آن عبارت است از فراهم کردن انواع شیرینی‌ها با محوریت زولبیا و بامیه و گونه‌گونه میوه‌های فصل که برای مهمان‌ها قدرت حرکت باقی نمی‌گذارد! فکر می‌کنید هزینه چنین افطاری برای هر خانواده چقدر است؟ آقای صدری به نیابت از بقیه جواب می‌دهد: «هرسال با توجه به گرانی بیشتر می‌شود. سال قبل برای هر نفر 30 هزار تومان خرج شد.»

سیده‌انسیه کیاموسوی می‌گوید: «احترام گذاشتن به مهمان پسندیده است و حتی بزرگان دین و ائمه هم هر وقت می‌خواستند از مهمانی پذیرایی کنند، بهترین خوراکی‌ها را جلوی او می‌گذاشتند؛ اما این کار با تبذیر متفاوت است. ما در عین حال می‌بینیم که خود امامان ما برای افطاری ساده‌ترین غذاها را می‌خوردند و روایت مشهور از امیرالمومنین(ع) این است که او هرگز با دو نوع غذا افطار نمی‌کرد. هرچند الان توقع نداریم که کسی تا این حد مقید باشد؛ اما نباید کار به حد افراط برسد.» در مهمانی‌های باشکوه افطاری معمولا جایی برای نیازمندان نیست. کیاموسوی معتقد است: «فکر نمی‌کنم در چنین مهمانی‌هایی کسی به یاد نیازمندان بیفتد. البته مهمانی‌های خانوادگی جای خود را دارد و صله رحم به حساب می‌آید؛ اما زرق و برق و تجمل این مهمانی‌ها نباید باعث شود که هدف اصلی از برگزاری‌شان چشم و همچشمی با دیگران باشد. چشم و همچشمی آفت روابط اجتماعی است و بخصوص در مسائل مذهبی اثر بدتری دارد، چون با ماهیت معنوی آن در تضاد است.» در حالی که برگزارکنندگان مهمانی‌های باشکوه افطاری، معمولا از حال همشهریان و بستگان نیازمندشان غافل می‌شوند، برای کامل شدن این عبادت بزرگ اسلامی، از قبل تا بعد از ماه رمضان، تعالیم ویژه‌ای وجود دارد.

به گفته خانم موسوی، در حالی که اسلام تاکید می‌کند کسانی که موفق نشده‌اند روزه‌های سال قبل خود را بگیرند، کفاره آن روزه‌ها را به نیازمندان بدهند و در حالی که در روز عید فطر، اولین قدم هر مسلمان پرداخت زکات فطریه به نیازمندان است، بیش از پیش به اهمیت توجه به نیازمندان و خودداری از اسراف در طول ماه رمضان پی می‌بریم.

نعیمه دوستدار