رمضان ، ماه دعا و نیایش

رسول مکرم اسلام(ص) در سخنرانی مهمی که در جمعه آخرماه شعبان در فضیلت ماه مبارک رمضان ایراد کردند، پس از بیان برخی ویژگی‌های خاص این ماه فرمودند: «دعائکم فیه مستجات فاسئلوا الله ربکم بنیات صادقه و قلوب طاهره»، یعنی در این ماه دعای شما مورد اجابت قرار می‌گیرد پس با نیت‌هایی راستین و دل‌هایی پاک از پروردگارتان درخواست کنید.» (خطبه شعبانیه)‌

حال که دعا در این ماه مقرون به اجابت است بهتر است با دعا و آداب آن بیشتر آشنا شویم و نیایش خود را به اجابت الهی نزدیک‌تر کنیم. در اهمیت دعا همین بس که قرآن کریم آن را مایه توجه خداوند به بندگان معرفی می‌کند. در سوره مبارکه فرقان می‌خوانیم [ای رسول ما] بگو اگر دعای شما نبود پروردگار من اعتنا و توجهی به شما نمی‌کرد.» (فرقان، 77)‌

و همچنین در آیه‌ای دیگر با فعل امر ما را به دعا کردن دستور می‌دهد: «مرا بخوانید تا شما را اجابت کنم.»

در لابه‌لای خیل کثیر روایات ائمه معصومین (ع) نیز به طور فراوان روایاتی در اهمیت دعا و نیایش به چشم می‌خورد که نظر کوتاه برخی از آنان بیشتر ما را با اهمیت مناجات آشنا می‌کند.

1- امیرالمومنین علی(ع): «زیاد دعا کن تا از گزند شیطان محفوظ مانی.» (بحار، ج 78، ص 9)‌

2- رسول گرامی اسلام(ص): «ترک دعا گناه است.» (میزان‌الحکمه، ج 4، ص 14)‌

3- ضمن چند روایت از پیامبر اکرم(ص) از دعا به مغز عبادت، سلاح مؤمن، ستون دین، نور آسمان‌ها و زمین و گرامی‌ترین چیز نزد خداوند تعبیر شده است. (همان)‌

4- حضرت امام علی(ع): «دعا کلید رستگاری و چراغ موفقیت است.» (تبیه‌الخواطر، ج 2، 154)‌

5- میسر ابن عبدالعزیز نقل می‌کند امام صادق(ع) به من فرمودند: «ای میسر دعا کن و مگو کار از کار گذشته است[ و آنچه مقدّر شده همان می‌شود]، همانا نزد خداوند عزوجل مقام و منزلتی است که جز با درخواست و دعا به دست نمی‌آید.» (الکافی)‌

اگر بخواهیم به نقل روایاتی که در اهمیت دعا ذکر شده بپردازیم نوشتارمان به درازا می‌کشد و شاید از حوصله مخاطبان و خوانندگان محترم نیز به دور باشد. لذا به همین مقدار اکتفا کرده و به بررسی آداب دعا می‌پردازیم.

آداب دعا و کیفیت و طریقه درست مناجات کردن از مباحث مهمی است که در آموزه‌های دینی ما به آن توجه ویژه شده و با عنایت به اهمیتی که دعا و نیایش در فرهنگ اسلام دارد علما و بزرگان دین آدابی را برای این مهم ذکر کرده‌اند که برخی از آنان به قبل از دعا، برخی همراه دعا و برخی به پس از آن بر می‌گردد. بعضی از آداب دعا ظاهری و برخی باطنی، قلبی یا اعتقادی است.

به عنوان مثال در آداب ظاهری دعا کردن می‌توان به موارد ذیل اشاره کرد:

طهارت، استعمال بوی خوش، رو به قبله بودن، صدقه، بدون عجله دعا کردن، اصرار و پافشاری در دعا، نام بردن حاجت، تعمیم دادن دعا برای دیگران، آمین گفتن، اظهار خشوع، گریه در نیایش، اعتراف به گناهان، دعا را با صلوات شروع و ختم کردن و مدح و ثنای الهی قبل از درخواست حاجات.

و اما در آداب قلبی و اعتقادی دعا کردن می‌توان به موارد ذیل اشاره کرد:

ایمان به خداوند و قدرت بی‌پایانش، رجاء و امیدواری به رحمت خداوند، خوش‌گمانی به حضرت حق، انکسار قلب و دل شکستگی، ناامیدی از غیرخدا و با دل به سوی او رفتن.

هم‌اکنون و در این مجال کوتاه به شرح برخی از آداب ذکر شده می‌پردازیم تا در این ماه با نیایش زیباتری در خانه حضرت دوست را دق‌الباب کنیم.

1- از مهم‌ترین آداب دعا، امیدواری به رحمت بی‌پایان خدا و امید به اجابت اوست

روایات و آیات قرآن به ما دستور می‌دهد همواره با امید به اجابت به دعا کردن بپردازیم. رسول گرامی اسلام(ص) فرمودند: «در حالی که یقین به اجابت خدا دارید، او را بخوانید.» (وسائل‌الشیعه)‌ حضرت امام صادق(ع) نیز فرموده‌اند: «هر گاه دعا می‌کنی، گمانت این باشد که حاجتت پشت در آماده است.» (الکافی)‌ همچنین در نجواهای خداوند با حضرت موسی(ع) آمده است که خداوند به او فرمود: «ای موسی! اگر در حالت امیدواری مرابخوانی، بزودی تو را خواهم آمرزید» (عده الداعی)‌‌ پس بهتر است همواره با حال امید به رحمت خدا و اجابت او،‌ او را بخوانیم و از درگاهش ناامید نشویم.

2- عجله نکردن در دعا

از حضرت امام صادق(ع) روایت شده است که فرمود: «بنده وقتی دعا می‌کند اگر عجله نکند خداوند متعال حاجتش را خواهد داد.» (الکافی)‌ باید خود را عادت دهیم که در حال آرامش و طمأنینه و بدون عجله و با درنگ دعا کنیم.

روایت است که هر گاه بنده در نمازش عجله کند، خداوند سبحان می‌گوید: «بنده‌ام عجله به خرج داد، آیا گمان می‌کند حوایجش در دست غیر من است؟». (مستدرک‌الوسائل)‌

3- اصرار و پافشاری در دعا

رسول گرامی اسلام فرمودند: «خدا درخواست‌کننده اصرارکننده را دوست دارد.» (وسائل‌الشیعه)‌ حضرت امام باقر(ع) نیز در بیانی نورانی فرمودند: «به خدا قسم! هرگز بنده مومنی در حاجتش بر خدا اصرار نکرد مگر آن که خداوند متعال آن حاجت را برآورده کرد.» (الکافی)‌

4- دعا کردن با حالت خشوع و تضرع

راوی نقل می‌کند که شنیدم امام صادق(ع) در کنار خانه خدا و در حالت سجده چنین می‌گفت: ...« خدایا تنها تضرّع به درگاه تو موجب نجات است...» (وسائل‌الشیعه)‌ در آنچه بر حضرت موسی(ع) وحی شده آمده است: «ای موسی هنگام دعا باید ترسان، سوخته دل و بیمناک باشی... در مقابل من که ایستاده‌ای دست‌های گدایی را به قنوت بلند کن و به هنگام مناجاتت با حالتی هراسناک و قلبی بیمناک مناجات بنما.» (عده الداعی)‌ و البته در قرآن هم آمده است: «پروردگارتان را در حال تضرع و خفا بخوانید» (اعراف، 55)‌ در معنای تضرع گفته‌اند: تذلل، خود را در معرض طلب حاجت قرار دادن، با ترس نزدیک شدن و تضرع الی الله یعنی به درگاه خدا نیایش کردن و حاجت خواستن. (قاموس قرآن)‌

فریدون محمدی فام