نسل جدید نورافشانی‌ها با برچسب دوستدار محیطزیست

اهمیت این موضوع نگران‌کننده از یک سو و سابقه طولانی استفاده از این وسایل و هیجانی که به دنبال آن شکل می‌گیرد و همچنین تکیه مقامات برگزارکننده جشن‌ها، مسابقات مختلف ورزشی و فرهنگی و حتی جام جهانی و المپیک به این نوع نورافشانی‌ها، دانشمندان را بر آن داشته است تا پای مقوله فناوری‌های سبز را به این عرصه نیز باز کرده و به دنبال طراحی و تولید نسل جدیدی از وسایل آتش‌بازی و نورافشانی دوستدار محیط زیست باشند. از این رو می‌توان به جرات گفت که در مسابقات و جشن‌های چند سال آینده شاهد آتش‌بازی‌های سبز خواهیم بود.

به رغم آن که مراسم آتش‌بازی همواره به عنوان بخش جدایی‌ناپذیری از جشن‌های مختلف و متنوع در گوشه و کنار جهان به شمار می‌آید، اما این سرگرمی جذاب خود به عنوان عامل مهمی در انتشار مواد شیمیایی سمی و خطرناک در محیط زیست به حساب می‌آید. دانشمندان هشدار می‌دهند که در جریان انجام آتش‌بازی‌ها معمولا طیف گسترده‌ای از مواد سمی و خطرناک، از فلزات سنگین گرفته تا پرکلورات (که ماده‌ای سمی به حساب می‌آید) وارد محیط زیست می‌شود. براساس مقاله‌ای تحقیقاتی که به تازگی در نشریه فناوری و علوم زیست‌محیطی منتشر شده است، به دنبال هر نمایش آتش‌بازی، حجم مقادیر پرکلورات در منابع آبی مناطق اطراف بین 24 تا 1068 بار افزایش پیدا می‌کند، اما نکته نگران‌کننده‌تر دیگر این است که مدت زمان قابل توجهی طول می‌کشد تا این مواد با ته‌نشین شدن در منابع آبی، تاثیر مخرب کمتری بر سلامت افراد داشته باشند. بررسی‌ها نشان می‌دهند که حدودا بین 24 تا 80 روز زمان لازم است تا این مواد در بسترهای آبی ته‌نشین شوند تا حداقل لطمه کمتری به سلامت عمومی مردم وارد شود. از این رو دانشمندان به این باور رسیده‌اند که آتش‌بازی‌ها می‌توانند بسیار خطرناک‌تر از آن چیزی باشند که در گذشته تصور می‌شده است. در ساخت مواد مورد استفاده در آتش‌بازی‌ها از ترکیبات سرطان‌زای سولفور ذغال استفاده می‌شود. این پودر سیاه‌‌رنگ راکت‌های مخصوص آتش‌بازی را راهی آسمان کرده و مواد درون آن را در قالب پرتوهای نوری زیبایی در آسمان شب منتشر می‌کند، اما شاید کمتر کسی از همان افرادی که در جشن حاضر هستند از این نکته آگاهی داشته باشند که این فرآیند موجب انتشار انبوهی از فلزات سرطان‌زا بر روی پوست آنها شده و همچنین هوای تنفسی محیط را نیز بشدت آلوده می‌کند. در فرآیند آتش‌بازی و نورافشانی، عنصر استرونتیوم نور قرمز، مس ترکیب نوری آبی، منیزیوم، تیتانیوم و آلومینیوم نیز پرتوهای نوری درخشان و سفید تولید می‌کنند. کلوراید سدیم رنگ آتش زرد و نارنجی، اسید بوریک سبز سوخته، پتاسیم و ترکیبات روبیدیوم ارغوانی و لیتیوم در حال سوختن نیز به تولید رنگ قرمز درخشان و زیبایی منجر می‌شود، اما نگران‌کننده‌تر این است که رنگ سبز درخشان به وسیله باریوم رادیواکتیویته تولید می‌شود که بشدت خطرناک و سرطان‌زا به حساب می‌آید.

دیوید چاوز از آزمایشگاه ملی لس‌آلاموس آمریکا با بیانی توام با هشدار می‌گوید: زمانی که این مواد شیمیایی بتدریج پایین آمده و در رودخانه‌ها، دریاچه‌ها و روی شانه و موهای مردم نشست می‌کنند، چه اتفاقی روی می‌دهد؟ هر کسی که در زیر این مواد قرار دارد به عنوان هدف ناخواسته آنها در معرض شدیدترین خطرات قرار دارد. مهم این است که حضور این حجم قابل توجه از این مواد و ترکیبات در محیط شهری طبیعی نیست.

در جریان برگزاری جشنواره بازی‌های آبی استکهلم در سال 1996، محققان به اندازه‌گیری سطوح آلاینده‌های محیطی پرداختند. البته آنها این کار را در دو مرحله انجام دادند به طوری‌که پیش از برگزاری این جشنواره و با استفاده از دستگاه‌های دقیق، سطوح آلاینده اندازه‌گیری شده و پس از پایان جشنواره نیز این کار مجددا تکرار شد. نکته مهم این بود که در جریان برگزاری این جشنواره دیدنی و مهیج، بارها و بارها مراسم آتش‌بازی و نورافشانی محل برگزاری مسابقات انجام شد. اندازه‌گیری‌های پس از پایان جشنواره نتایج نگران‌کننده‌ای را نشان می‌دادند به طوری که که سطح آرسنیک موجود در هوا 2 برابر میزان عادی به ثبت رسید. این در حالی بود که سطوح جیوه، کادمیوم، مس، روی و کرومیوم موجود در هوا و محیط اطراف تا 500 برابر میزان مجاز و معمول بود! محققان چنین تغییراتی را به عنوان یکی از خطرناک‌ترین تبعات زیست‌محیطی عنوان می‌کنند و از این‌ رو بر آن شده‌اند تا نسل جدید و کم‌خطرتری از این وسایل را روانه بازار کنند. به گفته آنها این نسل جدید همان نورافشانی و درخشندگی گذشته را داشته، اما با این تفاوت بزرگ که تاثیرات مخربی بر سلامت انسان‌ها و محیط زیست ندارند.

دانشمندان پس از بررسی‌ها و مطالعات آزمایشگاهی به این نتیجه رسیده‌اند که می‌توان به جای استفاده از ترکیبات سمی و سرطان‌زایی نظیر سولفور ذغال، استرونتیوم، مس، منیزیوم، تیتانیوم و آلومینیوم و سایر عناصری از این دست، به سراغ مواد کم‌خطرتری همچون نیتروژن رفت. گروهی از دانشمندان به تازگی نتایج تحقیقات چند سال اخیر خود را در نشریه خبرهای مهندسی و علوم شیمیایی که از سوی جامعه علوم شیمیایی آمریکا منتشر می‌شود به چاپ رسانده‌اند و در آن از امکان استفاده از فرمول غنی از نیتروژنی خبر داده‌اند که در کنار آن از مواد شیمیایی تولیدکننده پرتوهای رنگی بهره گرفته می‌شود که البته سطح به‌کارگیری آنها در مقایسه با گذشته بسیار پایین‌تر خواهد بود. نتیجه این فرآیند امیدوارکننده چیزی نیست جز کاهش چشمگیر مقادیر فلزات سنگینی که در جریان مراسم آتش‌بازی و نورافشانی راهی محیط زیست می‌شود. از آن گذشته این فناوری نوین می‌تواند اثرات مخرب آنها را به طرز قابل توجهی کاهش دهد. در این فرمول جدید محققان به جای استفاده از پرکلورات به استفاده از نیتروژن یا سایر مواد غنی‌شده از نیتروژن روی می‌آورند. استفاده از این تکنیک جدید به تولید دود کمتر منجر شده و در عین حال در مقایسه با آتش‌بازی‌های مبتنی بر استفاده از پرکلوراید، فرآیند سوخته شدن پاک‌تری خواهند داشت. با این حال هنوز در برابر عمومیت یافتن این فناوری نوین و تلاش‌های مشابه آن موانع زیادی دیده می‌شود.

محققان معتقدند که هزینه نسبتا بالای استفاده از این فناوری نوین باید هر چه زودتر به عنوان یک مانع جدی از میان برداشته شود چون به عقیده آنها حفاظت از محیط زیست باید در اولویت قرار گرفته شود. گرچه این دسته از خطرات به واسطه پنهان شدن در پس شادی‌های رایجی نظیر آتش‌بازی شاید چندان به چشم نیایند، اما محققان و طرفداران محیط زیست هشدار می‌دهند که چنین تبعاتی می‌تواند برای محیط زیست زمین در ابعاد وسیع‌تر، به مرتب نگران‌کننده‌تر باشد، چیزی که ما هنوز اطلاع دقیقی از آن در دست نداریم.

فاطمه پورمزرعه