نگاهی به مسابقات تلویزیونی

مـسـابـقات تلویزیونی، معمولا براساس اطلاعات عمومی، طراحی می‌شوند. غالب چنین برنامه‌هایی که در تلویزیون کشورمان هم روی آنتن می‌روند، این ویژگی را دارند. مثل دوراهی، باغ کتاب، مار و پله و نظایر آنها در کنار آن، رویکرد سرگرمی ــ تفریحی اغلب مسابقات تلویزیونی، موجب شده تا اکثر مردم که محتوا را فقط در تولیدات مستند و یا نمایشی جدی، جستجو می‌کنند. این برنامه‌ها را فاقد هرگونه ارزش‌گذاری از این جهت، قلمداد نمایند. یکی از دلایل اصلی این موضوع، شاید در این است که تلویزیون ما نتوانسته به حوزه و بخش‌هایی از مسابقات که محتوای عمیق‌‌تری دارند، به گونه‌ای وسیع و جذاب بپردازد.

مسابقات تلویزیونی، در همه جوامع اشکال و جلوه‌های گوناگونی دارند، هم از جهت موضوع و رویکرد محتوایی و نیز مخاطبان آن. در کشورمان از همان آغاز فعالیت تلویزیون پس از پیروزی انقلاب اسلامی، این موقعیت را می‌بینیم. از دهه نخست که بگذریم و مسابقاتی که در آن دوران در سطحی محدود، ضبطی و استودیویی و بیشتر با هدف تعمیق فرهنگ عمومی و برای مخاطبان عام، صورت می‌گرفت، در سال‌های بعد با تنوعی روبه‌رو می‌شویم که مخاطبان وسیع‌تری را با خود همراه می‌کنند. اجرای مسابقاتی که بیشتر با قدرت جسمانی سر و کار دارند و مفرح و شادترند، خانوادگی، علمی و تخصصی و یا از طریق تلفن و پیامک و پخش آنها به صورت مستقیم، از زمره اتفاقاتی است که در این دوران شاهدش بوده و هستیم.

به مسابقات تلویزیونی که هم‌اینک اجرا می‌شوند و در مقابل دیدمان قرار دارند. از زوایای گوناگونی می‌توان نگریست. نخست باید بدانیم عامل اصلی‌ای که به این‌گونه مسابقات جذابیت می‌بخشد ساختار و طراحی موضوعی آنهاست. به عنوان مثال، مسابقات تلویزیونی در مواردی، بیشتر میل به شادی دارند و در این میان هدف اصلی، حضور در مسابقه است و نه کسب پیروزی، در صورتی که در بعضی دیگر، جنبه غالب و برتری بر حریف پررنگ‌تر است. به نظر می‌آید غالب مسابقات تلویزیونی که روی آنتن شبکه‌های سیما می‌روند، شیوه نخست را دنبال می‌کنند، در این برنامه‌ها که معمولا به مخاطب کودک و نوجوان و یا عام توجه دارند، سبک اجرای مجری به گونه‌ای است که در مقاطع و مراحل قابل توجهی، با طرح نکته و یا اشاره‌ای، تلاش می‌کند فرد شرکت‌کننده، بتواند پاسخ سوال را بدهد و حرکت و اقدام درخواست شده را به انجام برساند.

غالب مسابقات، در چارچوب دانش و اطلاعات عمومی صورت می‌گیرند از سویی دیگر، جامعه سلیقه و نیازهای متفاوتی دارد و از این‌رو است که خواستار است به نیازهای آنها، از طریق این ساختار تلویزیونی پاسخ داده شود.

اگر بخواهیم، از نظر کلی به این مقوله بنگریم، تلویزیون در طول حیاتش همه گونه‌های مختلف ساخت مسابقات تلویزیونی را برای مخاطب عام و خاص و یا موضوعات علمی، سیاسی، دینی و ورزشی و نظایر آنها، تجربه کرده است. معضلی که معمولا در این میان به چشم می‌آید، افراط و تفریط در این حوزه و گونه‌هاست.

مـسـابـقاتی که در حیطه اطلاعات عمومی قرار می‌گیرند، از جهت سوال و پرسش‌هایی که مطرح می‌کنند، معمولا یکنواخت و فاقد تاثیرگذاری‌های جذاب و کاربردی‌اند. علت این کاستی، به طراحی پرسش‌هایی برمی‌گردد که به روز نیستند و غالبا به مضامینی می‌پردازند که ارتباطی با نیاز و اولویت‌های اصلی جامعه، پیدا نمی‌کنند.

می‌توانیم به مسابقات تلویزیونی، نگاه جزئی‌تری داشته باشیم مسابقات از نظر موضوعی یا عام‌اند و یا خاص. آنهایی که عمومی‌اند مشخص‌اند لیکن در موارد دیگر می‌توان، از این برنامه‌ها یاد کرد، مسابقه 101، از تو می‌پرسند و یا مسابقه علمی شبکه 4 سیما. از این میان مسابقاتی که به سبک‌ از تو می‌پرسند روی آنتن می‌روند از ابعاد مختلف بحث‌برانگیزند.

این مسابقه از جهت سوژه به اندیشه‌های شهید مطهری می‌پردازد که در آثار قلمی‌اش، منعکس شده است. با وجود آن که حدود سه دهه از آراء و دیدگاه‌های آن بزرگوار می‌گذرد، طرح آنها به علت پاسخی که آن نظریات می‌توانند همچنان برای مسائل و مشکلات اعتقادی، فقهی و سیاسی جامعه امروزمان داشته باشند با هر ساختار و برنامه تلویزیونی ضروری است. در این چارچوب نمایان آن افکار را در قالب مسابقه، اگرچه مثبت قلمداد می‌شود اما ساختاری که برای آن طراحی شده (طرح سوال و پاسخ به صورت مکتوب)‌ فاقد جذابیت است. همین مشکل و معضل را می‌توان به مسابقه تلویزیونی کتابخانه به علت ساختار مشابه‌اش به از تو می‌پرسند تعمیم داد.

از جهت موضوع و تناسب با محتوا در برخی از مسابقات تلویزیونی گاه با تناقض و تضادهایی مواجه می‌‌شویم نظیر باغ کتاب. در این مسابقه با توجه به نامش انتظار این است مضمون مسابقه درباره کتاب، نویسندگان و ناشران و نظایر آنها باشد لیکن در برنامه‌هایی که روی آنتن می‌روند، در هر قسمت پس از معرفی کتابی در ابتدا سوالاتی مطرح می‌شوند که در حوزه اطلاعات عمومی قـرار مـی‌گیرند و به مسائل و نکات درباره کتاب نمی‌پردازند.

در ساختار مسابقه مجریان نقشی اساسی در ریتم و تاثیرگذاری برنامه می‌گذارند. شیوه اجرا در مسابقاتی که بیشتر جنبه سرگرمی داشته با آنها که گرایش تخصصی و علمی دارند، متفاوت است.

با آن که هر یک از مجریان ما در اجرای خویش سبکی متفاوت دارند اما این اختلافات در مسابقاتی که موضوع و مخاطبانی عام را هدف قرار داده‌اند، چندان پررنگ جلوه نمی‌کنند. در این وضعیت مجری با اجرایی آمیخته با شیوه‌ای از بازیگری و یا شوخی می‌کوشد فضای مفرح و طرب‌آوری را به وجود آورد.

اجرا در مسابقاتی که جدی‌تر و یا عملی و تخصصی‌اند تفاوت بیشتری از این جهت نشان می‌دهند که نمونه‌های آن را به اجرای افرادی مثل مرحوم نوذری و یا ممدوح در مسابقات هفته و 101 دیده و می‌بینیم.

در اجرای مسابقات تلویزیونی مجریان زن نمی‌بینیم. در برنامه‌هایی که رویکرد سرگرمی ــ تفریحی داشته‌اند زنان مجری‌ای که بوده‌اند بیشتر نقشی فرعی ایفا می‌کردند و اجرای اصلی با مجری آقا بوده است. چرایی این مساله محتاج تحلیل و بیان دلایلی است که مجال دیگری را می‌طلبد.

مسابقات تلویزیونی با توجه به نوع و جنسی که دارند از جهت ساختار معمولا مشابه‌اند، مقدمه‌چینی‌ها، معرفی و نحوه ارتباط با شرکت‌کنندگان طرح سوالات پاسخ‌های داده شده، اعلام امتیاز و میزان جوایز تقریبا از مدل یکسانی پیروی می‌کنند.

مسابقات تلویزیونی با دوری از رویکرد کلامی و مکتوب و بهره‌مندی از جلوه‌های تصویری بیشتر، موضوع و ساختار به روز و بکرتر، توجه بیشتر به مسابقات تخصصی علمی و برای گروه‌های اجتماعی با علایق و سطوح فکری مختلف، خواهند توانست گیرایی و اثرگذاری بیشتری داشته باشند.

محمدرضا کریمی