نیاز خبرنگاران امروز

خبرنگار یا روزنامه‌نگار بودن، این روزها بیش از آن که یک عنوان شغلی باشد، واژه کشداری است که از وزیر و معاون وزیر، از پزشک و مهندس و استاد دانشگاه تا کارمند و پرستار و معلم به صرف نگارش یک یا چند مقاله در مطبوعات، آن را کنار عنوان اصلی شغل خود به کار می‌برند؛ در حالی که ادبیات حرفه‌ای برای روزنامه‌نگاری تعریف ویژه‌ای دارد که در ایران به دلیل ضعف نظام صنفی و حقوقی خبرنگاران، این عنوان شغلی معمولا از سوی سایر اقشار به تاراج می‌رود.

خبرنگار کسی است که به استخدام یک رسانه درآمده و نگارش انواع گزارش، مقاله، سرمقاله، خبر و اجزای آن از وظایف اوست. دامنه مسوولیت او به وسعت دنیای اطراف است، او باید بتواند از رویدادهای به ظاهر ساده، جریان بسازد.

همچنین آیین‌نامه کار حرفه‌ای روزنامه‌نگاری در ایران که از سال 85 در دست تدوین است، اعضای مستقیم هیات‌های تحریریه در مطبوعات و خبرگزاری‌ها را شامل سردبیر، دبیر سرویس، خبرنگار، گزارشگر، مترجم، عکاس خبری، کاریکاتوریست و طراح را به عنوان روزنامه‌نگار معرفی کرده و حتی کارگزاران تبلیغات، نویسندگان نشریات درون سازمانی، متصدیان روابط عمومی، بخش‌‌های فنی، داستان‌نویسان، طراحان جدول و بازی‌های سرگرم‌کننده را از ورود به تعریف روزنامه‌نگاری خارج کرده است.

اما متاسفانه نه این آیین‌نامه و نه هیچ آیین‌نامه و نظام‌نامه استقلال حرفه‌ای روزنامه‌نگاران هنوز به مرحله کامل اجرا در نیامده و از آنجا که این حرفه حتی در تعریف و مصادیق دچار مشکل است، به طور قطع از نظر حقوق و مزایای حرفه‌ای نیز با کاستی‌هایی روبه‌روست.

روزنامه‌نگاری، حرفه‌ای در چالش

فعالیت در حوزه خبر و گزارش از جمله فعالیت‌هایی است که با مدرن شدن پایه‌ها و اساس زندگی اجتماعی پدید آمده و در ایران هم مانند بسیاری از علوم و فنون دنیای مدرن فاقد خاستگاه بومی است.

از این‌رو، روزنامه‌نگاری در ایران با چالش‌های اقتصادی، حقوقی، صنفی، رسانه‌ای و آموزشی روبه‌روست. براساس مقالاتی که در حوزه اقتصاد رسانه نوشته شده، سودآور نبودن صنعت روزنامه‌نگاری، بازده اندک سرمایه‌گذاری، قطع تدریجی یارانه‌های دولتی و ناامنی سرمایه‌گذاری در این حوزه روزنامه‌نگاری، بخش خصوصی را با چالش‌های جدی روبه‌رو کرده است.

چنین شرایطی در رسانه‌ها منجر شده تا امنیت اقتصادی صاحبان رسانه و شاغلان در آن تحت تاثیر قرار بگیرد. خبرنگاران ایرانی بخصوص در شهرستان‌ها بیشترین آسیب را از اقتصاد ضعیف مطبوعات و خبرگزاری‌ها متحمل می‌شوند. این مساله باعث شده تا روحیه جسارت و استقلال حرفه‌ای خبرنگاران خدشه‌دار شود.

نیروهای همیشه قراردادی

خبرنگاران و روزنامه‌نگاران (بخصوص در مطبوعات)‌ در تمام مدت خدمت خود نیروهای قراردادی هستند و این باعث شده تا نبود امنیت شغلی، اقتصادی و روانی در مدت 20 تا 30 سال خدمت بر سرشان سایه بیندازد. شاید به همین دلیل بسیاری از مردم روزنامه‌نگاری را نه یک عنوان شغلی مستقل که یک «شبه شغل» می‌دانند که باید در کنار دیگر مشاغل به صورت تفننی به آن نگاه کرد. اما به هر حال هزاران نفر با وجود چنین شرایطی، با عشق به این حرفه می‌پردازند.

نبود قوانین حمایتی

براساس تحقیقی در مرکز پژوهش‌های مجلس، مشکل حرفه‌ای خبرنگاری در ایران نبود قوانین حمایتی است که هیچ‌گاه نقش و جایگاه خبرنگاران به طور جدی مورد توجه قرار نگرفته و فعالان این حوزه همواره در معرض اتهام و تجاوز به حقوق خود هستند.

کامبیز نوروزی از حقوقدانانی است که در حوزه مطبوعات فعالیت می‌کند، می‌گوید: مسوولان درک درستی از مشکلات روزنامه‌نگاری ندارند و چه‌بسا به طور سنتی با شرایط این حرفه روبه‌رو می‌شوند.

وی روزنامه‌نگاری را حرفه‌ای با 44 ساعت کار در هفته می‌داند که همواره با استرس و اضطراب همراه است. بنابراین عقیده دارد: این شغل از جمله مشاغل سخت و زیان‌آور محسوس می‌شود.

اما متاسفانه به‌رغم تلاش بیش از 15 ساله خبرنگاران هنوز اجرای قانون سخت و زیان‌آور بودن این حرفه با دشواری‌هایی روبه‌روست، به طوری که این مساله به انتقاد معاون مطبوعاتی وزارت ارشاد نیز منجر شده است.

علیرضا ملکیان فروردین امسال با انتقاد از اجرای ناقص ماده 76 قانون تامین اجتماعی گفت: بسیاری از شعب تامین اجتماعی به قانون مشاغل سخت و زیان‌آوری چون خبرنگاری که هر سال فعالیت در آن معادل 1.5سال است، توجه نمی‌کنند و همین امر موجب تضییع حقوق خبرنگاران شده است.

براساس این ماده قانونی، کسانی که 20 سال پیاپی یا 25 سال متناوب در حرفه سخت و زیان‌آور (خبرنگاری)‌ فعالند، می‌توانند بدون شرط سنی از مزایای بازنشستگی استفاده کنند.

برنا بلداچی ، مخبر کمیسیون اجتماعی مجلس هم معتقد است قانون بیمه خبرنگاران بهدرستی اجرا نمی‌شود و کمیسیون‌های اجتماعی و اصل 90 مجلس آماده‌اند تا در صورتی که اجحافی در حق خبرنگاران صورت گرفته آن را پیگیری کنند البته به‌رغم چنین وعده‌ای هنوز اقدامی برای اصلاح رویه نادرست سازمان تامین اجتماعی در اجرای ماده 76 صورت نگرفته است.

مشکلات صنفی و رسانه‌ای

با این که بسیاری از مشاغل مانند پرستاری، پزشکی، مهندسی، وکالت، کارگران و ... سال‌هاست از وجود تشکل‌های صنفی که حافظ حقوق حرفه‌ای آنهاست، بهره‌مندند. خبرنگاری که پیشینه بیش از 160 سال در ایران دارد، هنوز از وجود تشکل‌های صنفی قوی بی‌بهره است و عمر تشکل‌های موجود هم بسیار کم است.

بسیاری از خبرنگاران همواره از سایه سنگین سیاست بر تشکل‌های صنفی گله‌مندند، این مساله به کوتاه کردن عمر حرفه‌ای تحریریه‌ها و تشکل‌ها دامن زده است. بسیاری از مدیران ارشد رسانه‌ها از افراد صاحب‌نام سیاسی هستند که سابقه فعالیت حرفه‌ای خبرنگاری را ندارند، بسیاری از رسانه‌ها نماینده جناح یا ارگان، حزب و تفکر سیاسی هستند که با فضای حرفه‌ای روزنامه‌نگاری بیگانه‌اند، آنها به خبرنگار مانند یک کارگزار یا کارمند خبری می‌نگرند و این مساله، حیثیت این حرفه را زیر سوال می‌برد.

اکبر نصراللهی، مدرس دانشگاه در این‌باره می‌گوید: مهم‌ترین حق خبرنگار این است که مسوولان، آن را نمایندگان افکار عمومی و مردم می‌بینند، متاسفانه در حال حاضر بسیاری از مسوولان، خبرنگاران را همانند کارمندان خود و صرفا یک شخص حقیقی و عادی تصور می‌کنند و برخوردشان نیز متاثر از این نگاه است.

وی تصریح کرد: خبرنگاران به عنوان نمایندگان مردم حق دارند از همه چیز اطلاع داشته باشند، براحتی خبر کسب کنند و بموقع اخبار را در اختیار مردم قرار دهند، اما متاسفانه در حال حاضر این حق مسلم، تحت تاثیر نگاه سنتی و غیررسانه‌ای برخی مسوولان، نادیده گرفته می‌شود.

بنابراین، حرفه روزنامه‌نگاری همواره با دشواری‌های مختلفی روبه‌رو بوده و همیشه از برنامه‌ها و سیاست‌های دستگاه‌های کلان متاثر شده است.

در کنار تمام این‌ها، اجرا نشدن نظام نامه‌های متعددی که طی سال‌های اخیر در حوزه استقلال حرفه‌ای خبرنگاران و روزنامه‌نگاران تدوین شده، منجر به محرومیت این قشر از مبانی شغلی مستقلی شده است، به دلیل همین کاستی، هر کس چند سطر نوشته‌ای در روزنامه یا مجله‌ای دارد، به خود حق می‌دهد خود را روزنامه‌نگار بداند و مدعی استفاده از مزایای احتمالی این شغل باشد، در حالی که خبرنگار بودن، حرفه‌ای از سر تفنن نیست.