تلویزیون و مخاطبانش

نـخـسـتـیـن فـرسـتنده تلویزیون ایران در ساعت 5‌‌‌بعدازظهر جمعه 11 مهر 1337 با حمایت بخش خصوصی افتتاح شد. سال 1347 با عنوان تلویزیون ملی ایران جلوه یافت و شکل و ساختاری دولتی به خود گرفت. در هر صورت این رسانه رویکردی بشدت سرگرمی ــ تفریحی آمیخته با ابتذال داشت.

علت اتخاذ این موضع را اداره تلویزیون به شکل خصوصی در سال‌های آغازین برشمرده‌اند. منابع مالی از طریق آگهی تبلیغاتی ــ تجاری تامین می‌گشت و از این رو، مـدیران خود را ناگزیر می‌دیدند اقناع نیاز و پاسخگویی به میل مخاطبان را در اولویت قرار دهند، اما با دولتی شدن این رسانه و خرید کانال تلویزیونی‌ای که در اختیار بخش خصوصی با مالکیت ثابت پاسال بود، این رویکرد همچنان ادامه یافت. در آن هنگام به جهت حضور یافتن افرادی کارآشنا هرچند شاهد ساخته شدن برخی آثار مطلوب و جذب هنرمندان خلاق آن دوران بودیم، با این وجود براساس طراحی برنامه‌ریزان دستگاه فرهنگی رژیم پهلوی، جهتگیری و هدف اصلی این رسانه همانی بود که اشاره کردیم و از نظر مفهومی نیز بیشتر کمرنگ‌تر کردن اندیشه و باورهای اخلاقی و اسلامی یا گرایش‌های ملی‌گرایانه و اعتقادات و فرهنگ پیش از اسلام را دنبال و ترویج می‌کردند.

تلویزیون آن موقع دارای دو برنامه بود که از طریق 2‌‌کانال ارائه می‌شد. به غیر از اینها دو کانال دیگر در این رسانه دیده می‌شدند نخست تلویزیون آموزشی که از مهر 1345 زیر نظر آموزش و پرورش شروع به کار کرد. این کانال به آموزش تخصصی دوره‌های ابتدایی و متوسطه مـی‌پـرداخـت. دیگری تلویزیون بین‌المللی بود که برنامه‌هایش به زبان انگلیسی پخش می‌شد.

تاسیس تلویزیونی که منابعش از سوی دولت تامین می‌شد با همه معایبی که می‌توانست داشته باشد این امکان را فراهم کرد تا شماری از نخبگان و زبدگان عرصه سینما را به سوی خویش جذب نماید و تلویزیون را به یکی از مراکز مهم فیلمسازی در عرصه دولتی و همچنین سریال‌سازی بدل کند.

در این مقطع درصد کمی رویکرد اطلاعاتی ــ آموزشی نیز اضافه شد و مخاطبان آن نیز مخاطب عام در نظر گرفته شد.

این رسانه به موازات جهتگیری و تولیداتی که داشت از جهت ارتباطش با مخاطب با وضعیتی خاص روبه‌رو بود. تلویزیون در آن هنگام در جرگه کالاهای مدرن محسوب می‌شد، برای طبقه متوسط به بالا که تعدادشان به نسبت دیگر طبقات نظیر روستاییان و کارگران کمتر بود جذاب به نظر می‌آمد و آنها نیز غالبا با تولیدات تلویزیون در زمینه‌های مختلف بخصوص سریال‌هایی نظیر سلطان صاحبقران، خانه به دوش و نظایر آنها همراهی نشان می‌دادند.

پیرامون نسبت تلویزیون با مخاطب آن دوران، معضلی که وجود داشت آن بود که شمار قابل توجهی از جمعیت جامعه با انگیزه‌های دینی و حفظ و ادامه استحکام و قوام خانواده حاضر به پذیرش این جعبه تـصـویـری در مـحـیـط خـانه نبودند. ضداخلاقی و فسادبرانگیز بودن برخی از سریال‌‌ها و فیلم‌های خارجی و داخلی یا مضامین شوها و نظایر آنها نتوانسته بود اعتماد آن گروه عظیم از جامعه را به تلویزیون جلب کند.

این وضعیت با وقوع انقلاب اسلامی بشدت تغییر می‌یابد. در این موقعیت ابتدا فضا و سمت‌گیری تولیدات تلویزیونی دینی و اخلاقی و همراه با گرایش و اعتقادات اکثریت مردم می‌شود و سپس شاهد آشتی وسیع و گسترده طبقات دیگر جامعه با تلویزیون می‌گردیم.

در دهه اول انقلاب اسلامی تلویزیون همان امکانات فنی و ساختار سازمانی و تشکیلاتی گذشته را داشت. 2‌‌شبکه تلویزیونی برای مدتی خاص برنامه پخش می‌کردند و در این میان به جهت پررنگ‌تر شدن ارزش‌های دینی از یک سو و از طرف دیگر تنش و تضادهای سیاسی متنوعی که در کشورمان وجود داشت، برنامه‌ها رویکردی دینی و بیشتر سیاسی داشتند.

با آن که برای مسوولان به علت شرایط خاص و در حال جنگ کشور، اولویت با مسائل سیاسی، اقتصادی، بهداشت و درمان، آموزش و نظایر آنها بود و نه فعالیت‌های هنری و فرهنگی، تلویزیون با همان بضاعت فنی و مالی اندکی که داشت به مدد هنرمندانی خلاق توانست به آفرینش آثار پرفروغی در حوزه نمایش و مستند بپردازد. در این زمینه می‌توان از سربداران، میرزا کوچک خان جنگلی یا مجموعه مستند روایت فتح یاد کرد.

نگاهی گذرا به تلاش‌های تلویزیون دهه آغازین انقلاب، نمایانگر آن است که تولیدات آن با هر ترکیب، تنوع و هیاتی که داشته به جهت همخوانی‌اش با انگیزه و اعتقادات دینی و سیاسی مردم و فضای آن هنگام، مخاطبان بسیاری را با خود همراه کرد.

شروع دهه دوم انقلاب اسلامی و سال‌های میانی آن، از جنبه‌های گوناگون دگرگونی و جهش‌های محسوسی به دنبال داشت.

پس از پایان جنگ تحمیلی، با فضایی روبه‌رو می‌شویم که مجال تولیداتی با هدف سرگرمی ــ تفریحی، پرنشاط کردن مخاطب، تشویق آنان به کار و سازندگی و لذت بردن از مواهب و نعمت‌های زندگی را فراهم می‌کند. گام بعدی‌ گسترش شبکه‌های تلویزیونی است که از اواسط همین دهه با شتاب بیشتری انجام می‌گیرد. قبل از آن اگرچه، شبکه 3 سیما راه‌اندازی شده بود از سال 75 به بعد شبکه 4 سیما، خبر، قرآن، آموزش و شبکه‌های بین‌المللی دیگر نظیر الکوثر و العالم راه‌اندازی می‌شوند. در کنار آن گشایش شبکه‌های تلویزیونی استانی و محلی در تمامی کشور موقعیتی را ایجاد می‌کند تا تلویزیون با قابلیت‌های بیشتر و به روزتر به طرح مضامین و ارتباط با مخاطبان با سلیقه و اندیشه‌های گوناگون بپردازد.

تولید انبوه انواع سریال و فیلم‌ها در ژانرهای گوناگون، تلاش برای تخصصی کردن شبکه‌ها و ساخت برنامه برای مخاطبان مشخص و تعریف شده از ویژگی‌های روشن دهه بعد از آن است.

این تحولات اگرچه در دهه دوم همراهی بیشتر مخاطبان را به دنبال داشت، اما در دهه سوم با وجود گسترش تولیدات متنوع تلویزیون کشورمان وقوع برخی رخدادها و رواج روزافزون فناوری‌ها در حوزه ارتباطات امکان تداوم این همگانی را با دست‌انداز و خطراتی مواجه کرده است.

پیچیده و سخت‌تر شدن زندگی فردی و اجتماعی، بالا رفتن سطح سواد و دسترسی سهل به منابع اطلاعاتی گوناگون، تنوع و بالا رفتن سطح تولیدات و آثار هنری بصری، نیاز و حد توقع افراد جامعه را از تلویزیون بسیار بیشتر کرده است.

آمارها نشان می‌دهد با وجود حضور فناوری‌هایی مثل ماهواره، اینترنت و نظایر آنها، سطح و حجم ارتباط مخاطبان اگرچه مطلوب است، اما از سویی دیگر گسترش رو به تزاید بهره‌گیری افراد از دیش‌های ماهواره یا اینترنت تمایل افراد و گروه‌های فکری و سیاسی برای راه‌اندازی شبکه‌های تلویزیونی خصوصی و شخصی و تغییر رفتار و باورها در میان شمار قابل توجهی از اقشار جامعه بیانگر آن است که تلویزیون در دهه چهارم برای حفظ و دوام ارتباط با مخاطبانش باید به تمهیدات خلاقه دیگری بیندیشد و زمانه تغییرات فرارسیده است.

محمدرضا کریمی