گسترش سایبر درفضای‌دیپلماسی

کشور ما نیز به لحاظ موقعیت استراتژیک سیاسی همیشه در گرداب حملات امنیتی گرفتار بوده ، اما فناوری اطلاعات به عنوان زرهی قدرتمند، امنیت، سلامت و سهولت روابط سیاسی کشور ما را فراهم کرده است.

با این‌که سیاسی و اطلاعاتی بودن محیط کاری وزارت امور خارجه تاکنون مجالی برای نمود رسانه‌ای این محیط نداده بود، با همکاری مسوولان ارتباطی این وزارتخانه گفتگویی با دکتر بنی هاشمی در خصوص فعالیت‌های وزارت امور خارجه در محیط سایبر داشتیم که می‌خوانید.

شروع فناوری اطلاعات در وزارت امور خارجه چطور بود و چه زمانی به شکل جدید از بخش‌های دیگر جدا شد؟

فناوری اطلاعات به شکل جدید تقریبا از سال 82 با طرح تکفا شروع شد که در طرح تکفا پروژه‌های مختلفی را برای وزارت امور خارجه تهیه دیده بودند که بحث بررسی موردی (case study) آن تقریبا از سال 82 شروع شد و رسید تا سال 84 که دولت جدید آمد ،ادامه داشت و من هم بهمن 84 اینجا آمدم. مو ضوع فناوری اطلاعات به شکل نوین اش از آن موقع شروع شد که بحث وزارت امور خارجه‌ آی - تی‌- بیس یا مجازی مطرح شد. به هر حال طبق همان بحث طرح تکفا که برنامه‌ریزی شده بود، یک عامل چهارمی معین شد برای وزارت امور خارجه به نام شرکت ایرانیان وبرخی پروژه‌ها هم برای وزارت امور خارجه دیده شد که بررسی آنها هم تقریبا سال 82 شروع شد و از سال 82 عملیاتی شد. از این طرح یکی بحث اخبار اطلاع‌رسانی، پورتال ، اتوماسیون اداری، آی- سی- دی- ال یا دانش آی-‌تی بوده که کارمندان باید دوره‌ آی- سی -دی -ال را ‌طی می‌کردند. بحث وی- پی - ان، بحث نرم افزار مالی پشتیبانی، بحث آموزش و پژوهش، بحث کنسولی و بحث حوزه وزیرنیز بوده است .

کدام یک از این طرحها به بار نشست؟ آیا در ‌‌نهایت توفیقی هم بوده؟

تعدادی از این پروژه‌ها به بار نشسته مثل طرح اخبار اطلاع‌رسانی و پورتال، البته این تمام شدن یعنی بحث بررسی موردی و RFP و اجرا تمام شده باشد. وقتی این اداره کل را تحویل گرفتیم تعدادی ازطرح‌ها تمام شده بود ، مثل اخبار اطلاع‌رسانی و پورتال و بقیه پروژه‌ها ناتمام اعلام شده بود. ما تقریبا از بهمن 84 تلاش کردیم این پروژه‌ها را تمام کنیم. عامل چهارم هم قراردادش تمام شده بود. یعنی عامل چهارمی که این طرح‌های طرح تکفا را باید راهبری می‌کرد شهریور 84 قراردادش تمام شده و رفته بود. متاسفانه به خاطر مدیریت ضعیف عامل چهارم که همان شرکت بود ، تعدادی از این طرح‌ها را نتوانستیم به سرانجام برسانیم ، مثل برنامه مالی پشتیبانی و برنامه کنسولی و برنامه حوزه وزیر.

عوامل عدم توفیق چه بود؟

2 فاکتور در این موضوع دخیل بود، یکی مدیریت ضعیف عامل چهارم و یکی ضعف شرکت‌هایی که تجربه این پروژه‌های کلان را نداشتند. در فضای جدید ما امکانات دادیم که کارشان را تمام کنند. متاسفانه نتوانستند بنابراین یکی از وظایف ما در این چهار سال گذشته پیگیری قراردادهای قبلی بود که برخی ازآنها ضبط ضمانت شد و کار به دادگاه کشید تا تکلیف قراردادها مشخص شود. اگر این طرح‌ها کامل و سالم اجرا می‌شد، امروز یک وزارت امور خارجه کاملا پیشرفته داشتیم.

مشکل دقیق مجری طرح یا همان عامل چهارم چه بود؟

متاسفانه عامل چهارم شناخت خوبی از وزارت امور خارجه نداشت و خود وزارت هم مشکلاتی داشت که به آنها توجه نمی‌شد ،به عنوان مثال شما برای پیاده کردن نرم‌افزار جدید به 2 فاکتور مهم احتیاج دارید: یکی سخت افزارها و دیگری متخصصان. اگر این نرم‌افزارها هم تولید شده بود، طرح سخت‌افزار آنها موجود نبود. وقتی من آمدم بیشتر رایانه ها پنتیوم 2 بود و در عمل نمی‌شد آن طرح‌ها را پیاده‌سازی کنیم ، بعلاوه در طرح تکفا قرار بود در سال 84 و 85، 250 تکنسین و مهندس کامپیوتر برای نگهداری این پروژه‌ها باشد ، اما وقتی که من آمدم حتی یک مهندس هم اینجا نبود.

وضعیت ابتدای کار برای من این گونه بود که یک بوئینگ 747 ساخته شده که پرواز نمی‌کرد. اگر هم آماده پرواز بود یا باند نداشت یا پرسنل نگهدارنده. یعنی ضعف مدیریت آن موقع باعث شده بود این اشکالات به وجود بیاید. اولین کاری که من در یک طرح ضربتی انجام دادم همه رایانه ها را به‌روز کردیم، چون پروژه‌ای مثل پورتال، اخبار اطلاع‌رسانی و اتوماسیون اداری را می‌خواستیم پیاده بشود که البته در اتوماسیون اداری کشف و محرمانه موفق به پیاده‌سازی شدیم الان هم زیر بار است. اینها باید نرم‌افزار و سخت‌افزارهایشان به روز می‌شد که الحمدلله شد. بحث آموزش هم لازم داشت، ‌چون هر نرم‌افزاری که می‌خواهد اجرا شود در کنار نرم‌افزار قدیمی باید آموزش داده شود. طرح‌هایی مثل اتوماسیون اداری و محرمانه را با سختی آموزش داده و پیاده کردیم که آرام آرام کارها را انجام دهند. به یاری خدا اکنون اتوماسیون اداری در وزارت امور خارجه کامل بدون کاغذ (paperless) شده و همین طور دبیرخانه محرمانه از فناوری بالایی برخوردار است که اکنون با 120 نمایندگی بدون کاغذ کارها را به طور محرمانه انجام می‌دهیم.

ویزای الکترونیک چطور اجرا شد؟

بحث ویزای الکترونیک واقعا برای وزارت امور خارجه مهم بود ،یعنی با توجه به آن فضایی که آقای رئیس جمهور دوست داشتند خارجی‌ها به داخل بیایند، ویزا گرفتن یک روند طولانی و بروکراسی بدی داشتو هرگردشگری تا می‌خواست ویزا بگیرد، تعطیلاتش تمام شده بود. الحمدلله در این مدت ویزای الکترونیک را طراحی کردیم که الان هر گردشگری در هر جای دنیا که مایل باشد از ویزای الکترونیک استفاده کند، در داخل خانه خودش فرم را پر می‌کند. این فرم در مرکز مورد بازرسی قرار می‌گیرد و از طریق سامانه برمی‌گردد که اگر مشکلی نبود برای فرد مورد نظر به طور خودکار، نرم‌افزار کدی را ایجاد کند و اطلاع ‌دهد که تشریف بیاورید فرودگاه امام خمینی و ویزایتان را تحویل بگیرید و البته توجه داشته باشید که تنها چند کشور در دنیا ویزای الکترونیک دارند که ماهم توانستیم این کار را انجام بدهیم .

اجرایی شدن پاسپورت الکترونیک هم همین طور بود؟

بحث گذرنامه الکترونیک یک کمک بود که با همکاری نیروی انتظامی و وزارت اطلاعات توانستیم در وزارت امور خارجه، گذرنامه الکترونیک خدمتی را راه‌اندازی کنیم. اکنون هم به صورت تخصصی جلو می‌رود که ان‌شاِِءالله همه گذرنامه‌ها را به شکل دیجیتال بتوانیم برگزار کنیم.

وضعیت داخلی وزارت چطور بود و الان چطور است؟

آی تی در دست کارمندان نبود. همانطور که می‌دانید اینها همه بحث پشتیبانی است، یعنی در عمل محقق و کارمند وزارت امور خارجه از آی‌تی چیزی ندارند چه نرم‌افزاری ،‌چه بانک اطلاعاتی. ما برای این کار باید یک پایه علمی در وزارت امور خارجه درست می‌کردیم که بتوانیم پای کسانی که محقق هستند را باز کنیم. به یاری خدا در وزارت امور خارجه توانستیم یک گروه علوم و فناوری (science and technology) در دانشکده وزارت امور خارجه راه‌اندازی کنیم که هدفمان هم این بود که برای ایجاد سایبر دیپلماسی باید اول کارمندها آموزش لازم را ببینند و سپس نرم افزار سایبر دیپلماسی را در وزارت امور خارجه پیاده کنیم که الحمدلله آن گروه به تصویب رسید و الان این گروه را با 4 بخش آمار، ریاضی، آی- تی و رمز داریم. کاراین گروه تحقیق و توسعه است «R&D». یعنی نیازهای علمی وزارت امور خارجه را بررسی می‌کند و به شورای معاونان وزیر می‌دهد که در آنجا تصویب می‌کنند و کار را انجام می‌دهند.

از کاربرد سایبر دیپلماسی و مراحل کار آن بگویید.

سایبر دیپلماسی بخشی از دیپلماسی دیجیتال است که یک بخش آن دیپلماسی دیجیتال و دیپلماسی شبکه است که اگر یک وزارتخانه در شرایط حاد قرار گرفت یک کارمند از آن اتاق در محل نمایندگی حتی اگر نمایندگی را بستند، بتواند کارهای اطلاع‌رسانی را با مرکز داشته باشد.از کارهای دیگر سایبر دیپلماسی، دیپلماسی رسانه‌ای است، برای این‌که چطور با رسانه‌ها از لحاظ دیجیتالی ارتباط برقرار کنند. برای این کار لازم بود پروژه‌ای را تعریف کنیم و سایبر دیپلماسی در وزارت امور خارجه برای اجرایی شدن احتیاج به یک دیتا ماینینگ و یک مدیریت اطلاعات داشت که الان این کار را انجام می‌دهیم و فکر می‌کنم تا 6 ماه دیگر این پروژه را تمام کنیم. در همین زمینه بحث دی -اس- اس (سیستم پشتیبان تصمیم) است تا بتوانیم با استفاده از همان دو بخش کار روی دیتا سایبر دیپلماسی را در اختیار کارمندان بگذاریم که بتوانند از آی- تی استفاده کنند و کار را پیش ببرند. موضوع کتابخانه دیجیتال هم برای ما مطرح و مهم بود که وزارت امور خارجه الان به طور کلی کتاب‌هایش به شکل دیجیتال شده و در سایت وزارت امور خارجه هم موجود علاوه بر منابع وزارت امور خارجه را هم به شکل دیجیتال درآوردیم که هم افراد و هم محققان می‌توانند وارد شوند و به کتابخانه‌ای که دارد، دسترسی پیدا کنند.

برای این‌که این تعلیمات از پایه باشد، کاری کرده‌اید؟

شاید سخت‌ترین و مهم‌ترین کاری که انجام دادیم، همین بود و امروز کسانی که وارد دانشگاه وزارت امور خارجه می‌شوند، موظف شده اند 2 واحد ریاضی، آمار و آی تی بگذرانند که اینها گیم‌تئوری (نظریه بازی‌ها)‌-که یکی از شاخه‌های اصلی علوم سیاسی است، مهم است.‌ با این کار که خودم به عنوان مدیر گروه بر آن نظارت دارم، کارمندان در بدو ورود آماده استفاده از نرم‌افزارهای سایبر دیپلماسی هستند.

ریشه این‌که سیاست مداران ما از آی تی چیزی نمی‌دانند در چیست؟

اشکالی که در آموزش ما هست، این است که علوم انسانی‌ها با آی تی، ریاضی و آمار آشنا نیستند و ما نیروهایمان را از رشته انسانی می‌گیریم که علوم سیاسی خوانده‌اند.

حدود 80 سال پیش وزارت امور خارجه زمانی که می‌خواست نیرو استخدام کند، فقط از رشته ریاضی انتخاب می‌کرد و این نشان می‌دهد که در گذشته کار ما خیلی درست‌تر از الا‌ن بوده، دلیلش هم این است که کسی که فکر منطقی داشته باشد، راحت‌تر در علوم سیاسی می‌تواند تصمیم بگیرد. گیم تئوری که یک گرایش مغفول ریاضی است و خیلی هم کاربرد دارد اما متاسفانه در ایران به متروکه‌ای تبدیل شده، ما برای اولین‌‌بار مهر ماه می‌خواهیم کلاس آن را در دانشگاه وزارت امور خارجه برگزار کنیم که تعدادی از دانشجوهایی که رشته لیسانس ریاضی یا دیپلم ریاضی یا مهندس هستند، وارد شوند و پایان نامه‌ها را ببرند به فاز کاربرد این علم که در علوم سیاسی و روابط بین‌الملل است.

مشکل نیروی انسانی - که گفتید نبوده- را چه کردید؟

در این مدت نتوانستیم نیرو جذب کنیم و برای اولین بار آگهی دادیم که بعد از یک سال گزینش، این نیروها وارد بشوند البته چیزی که وزارت امور خارجه واقعا احتیاج دارد این است که نیروهای به روز وارد شوند و کار را پیش ببرند.

حتما می‌دانید که نیروی کار رشته‌های فناوری اطلاعات با یک اشل ثابت در همه جای دنیا حقوق می‌گیرند که البته نظام هماهنگ پرداخت بالاتر است. برخی وزارتخانه‌ها برای این‌که انگیزه رابالا‌تر ببرند و نیروها را نگه دارند از طریق خصوصی‌سازی این کار را کردند که حقوق بالاتری داده شودودروزارت امور خارجه هم به لحاظ مسائل امنیتی این کار نشدنی است. برای این‌که نیروهای باانگیزه داشته باشید، فکری کرده اید؟

تجربه‌ای که من اینجا به دست آوردم، جالب بود و دیدم بچه‌هایی که قبلا 10 پانزده سال پیش متخصص کامپیوتر بودند و وارد وزارت امور خارجه شدند، به رسته سیاسی راه یافتند؛ چون هوش خوبی داشتند و خودشان را بالا کشیدند. یعنی در وزارت امور خارجه رسته اداری- پشتیبانی که اینها در این رده می‌آیند ضعیف‌تر از علوم سیاسی است و بهای کمتری به آنها داده می‌شود. جذابیتی که وزارت امور خارجه دارد، بحث ماموریت خارج از کشور است که می‌تواند همان انگیزه‌ای را که می‌فرمایید، تقویت کند، اما باز هم کافی نیست، چون اگر شما در آمد یک ماموریت را حساب کنید باز هم برای متخصص کامپیوتر که ماهر هم هست و می‌تواند پروژه‌های میلیونی بگیرد، کم خواهد بود، پیشنهاد ما به وزارت امور خارجه این بود که در بحث اداری مالی در صورت امکان ساز و کاری تهیه و حقوق متخصصان کامپیوتر با اشل ماموریتی پرداخت شود.

برای ارتباط میان کنسولگری‌های مختلف چه راهکاری را در نظر گرفتید؟ قبلا هم اقدامی شده بود؟

کاری که در این زمینه کردیم، راه‌اندازی وی-‌پی-‌ان در نمایندگی‌های مهم بود و پروژه وی-‌پی-‌ان که برایآن قرار دادی به ارزش 8.5 میلیارد تومان بسته شده بود، ولی آن شرکت نتوانست کارش را تمام کند و 5/2 میلیارد سفته و ضمانت‌ها را به اجرا گذاشتیم. اکنون آن پروژه با یک‌هشتم قیمت در وزارت امور خارجه در حال اجراست.

مجری قبلی با مناقصه انتخاب شده بود؟

بله. زمانی که شروع به کار کردم ، ساز و کار جهت تعامل را برای راه‌اندازی به‌کار بردم، ولی شرکت نتوانست کار را ادامه دهد، دلیلش هم مدیریت بد شرکت بود.

وزارت امور خارجه به لحاظ ساختاری و کارکردی یک وزارت امنیتی و سیاسی است، حال که می‌خواهیم وارد فضای سایبر شده و در‌ها را روی همه باز کنیم برای ایجاد امنیت لایه‌ها را چطور تعریف کردید؟

اولا شبکه داخلی وزارت امور خارجه با شبکه اینترنت کاملا ایزوله است. هیچ‌کس اجازه و امکان استفاده از فلش و سی‌دی در این سیستم را ندارد و اگر شما به کامپیوترهای سیستم‌های اصلی ما نگاه کند، می‌بینید هیچ چیزی به آنها وصل نمی‌شود و هیچ‌کس نه می‌تواند دیتایی وارد و نه خارج کند. فقط داخل آن نامه می‌نویسد و ارسال می‌کند. شبکه‌های ما هم جدا هستند، یکی شبکه محرمانه و یکی اتوماسیون اداری، حتی برای ورود به سیستم‌ها هم از فینگر پرینت (اثر انگشت) استفاده می‌شود. از طرفی مانیتورینگ آنلاین داریم و اگر کسی یک کامپیوتر تعریف‌نشده‌ای در سیستم وارد کند، بلافاصله شناسایی و همان‌جا دستگیر می‌شود. اگر کسی تخلفی مرتکب شود ، مجازات‌های خاص خودش را دارد. اما بحث ارتباطات که 120 تا نمایندگی هست که اینها همه اسنادشان رمز می‌شود و به حالت رمز شده ارسال و دریافت می‌شود که تیم قوی الگوریتمی داریم که روی این موضوع دائم کار می‌کنیم و مرتب الگوریتم وزارت امور خارجه در حال تغییر است.

بر مبنای وی-‌پی-‌ان کار نمی‌کنید؟

بر مبنای وی-‌پی-‌ان هم کار می‌کنیم ،ولی بازهم رمز شده است و لاین‌های جدایی داریم. فرض کنید اگر تعداد صندلی‌های یک نمایندگی را می‌خواهند ببینند، سارقان هم می‌دانند که در این لاین هم چیزی وجود ندارد اما ما هم می‌خواهیم اگر خواستند، اینها را هم ببینند و هزینه آنها زیاد باشد. چون برای این کار هم باید الگوریتم را بشکند که شکستن الگوریتم ساده نیست باید تجهیزات گران قیمت داشته باشد که شروع به کارکند و بعد از آن همه هزینه تعداد صندلی‌ها را خواهد داشت اما اسناد کشف را با تکنولوژی و الگوریتم‌های خودمان رمز می‌کنیم که کسی هم توانایی شناسایی و شکستن آن را ندارد. از طرفی ارتباطات نقطه به نقطه و کوتاه است و ما خیالمان از این بابت راحت است.

برای این‌که این رمز‌گذاری هم در وزارت نهادینه شود ،کاری کردید؟

از زمان ورود، تحقیقات و کارهای الگوریتم را در اینجا ادامه دادم که وزارت امور خارجه از این بحث الگوریتم در بالاترین سطح استفاده کند چون من برای اولین‌بار کارشناسی ارشد و دکتری رمز را در ایران در دانشگاه امام‌حسین(ع) طراحی کردم، بعلاوه مرکز تحقیقات رمز را برای اولین بار در ایران راه‌اندازی کرده بودم.

دوره‌های آی-‌سی-‌دی-‌ال که فرمودید، دوره آموزشی مایکروسافت مختص شرکت آمریکایی است، آن‌هم روی ویندوز که ناامن‌ترین سیستم عامل است. دولت چین برای این‌که از این بابت امن بماند، سیستم عامل خودش را به راه انداخته است . شما در این ارتباط چه کردید؟

این یک بحث ملی است. ما به عنوان یک بخش کوچکی از کل آی-‌تی ایران هستیم. در شورای فناوری اطلاعات برنامه 5 ساله برای آی‌‌تی نوشته شده که ما در جلسات شرکت و نظراتمان را ارائه میکردیم آن برنامه مصوب شده بود و طبق آن قطعا وزارت امور خارجه از تصمیماتی که شورای فناوری اطلاعات ارائه می‌کند، تبعیت خواهد کرد و طبق همان پیش خواهیم رفت که بتوانیم هماهنگ باشیم چون با تشکیل دولت الکترونیک وزارت امورخارجه باید سرمایه‌گذاری کند و این لازم است که در بحث‌ دیپلماسی به روز باشد.

حالا که از دانشگاه واردکار اجرایی شدید، فضا را چطور دیدید؟

سخت‌ترین سال‌های زندگی‌ام را در اینجا گذراندم. اینجا نه پرسنل بود، نه امکانات. زمانی که در دانشگاه بودم، می‌گفتم چرا کارها در ایران خوب پیش نمی‌رود اما حالا که کارهای اجرایی را به عهده گرفتم، متوجه می‌شوم ارتباط بین دانشگاه و سازمان‌های اجرایی قطع است و اگر هم اینها را باهم بخواهیم ارتباط بدهیم، نمی‌شود. اینها یک فلسفه‌ای دارند ،آنها یک فلسفه دیگر. وقتی آمدم اینجا، هدفم این بود تا پایان‌نامه‌هایی را که در دانشگاه داشتیم ، می‌خواستم عملا اینجا پیاده کنم که واقعا سخت بود. اگر بخواهیم بنای علم را وارد بدنه اجرایی کنیم، کار اجرایی‌اش خیلی سخت است. اما به‌هر‌حال خواستن توانستن است که الحمدلله موفق شدیم وزارت امور خارجه یکی از پیشرفته‌ترین الگوریتم‌های رمز را داشته باشند.

برگردیم سر موضوع نیروی انسانی. کسانی که استخدام کرده‌اید تکنیسین کامپیوتر هستند، امانه کسانی که صرفا فناوری اطلا‌عات را بشناسند بلکه باید اهل تحقیق و توسعه نیز باشند. برای تقویت این بخش صرفا چه کرده اید؟

تحقیق و توسعه را به آن شکلی که مدنظر من و شما ست، در آن گروه دانشگاهی پایه‌گذاری کردم که استادان می‌آیند وقت می‌گذارند و با کارشناس‌های اینجا گفتگو و بحث می کنند که مثلا‌ فلان کار را در اینجا انجام دهند. در همین گروه دی-‌اس-‌اس ارائه شد سپس از کارشناس‌های وزارت امور خارجه که در اداره کل هستند نظر خواهی کردیم تا اگر اشکالاتی وجود دارد اول کار مطرح کنند. از طرفی ممکن است مدیرکل بعدی یک ایده دیگری داشته باشد ولی آن گروه بهترین جا برای تحقیق و توسعه است. هرچند برای واحد‌های درسی خیلی مقاومت کردند اما با دستور آقای متکی اجرایی شد. از طرفی تولید فکر نیاز به افراد خاص، ماهر و دور از محیط اجرایی دارد.

چه وقت مردم سایبر دیپلماسی را می‌توانند ببینند؟

6 ماه دیگر، ما سخت کار می‌کنیم چون تازه بودجه فراهم شده است و فکر می‌کنم تا 6 ماه دیگر شما می‌توانید بیایید نمونه‌ها را ببینید. هدفمان این است که همه میزهای وزارت امور خارجه را برداریم و همه را از لحاظ اطلاعاتی به هم لینک بدهیم و زمانی که یک فرد از وزارت امور خارجه برای ماموریت رفت، اطلا‌عاتش را با خودش نبرد. چرا که گزارش تهیه شده به سرور می‌رود و میزهایی که لازم هست این اطلاعات را ببینند با یک پسورد می‌تواننداز فایلهای این شخص استفاده کنند و کسی هم اطلاعات تولیدی را پاک نمی‌کند و در داخل سرور می‌ماند می‌شود بانک اطلاعاتی قوی که قرار است سیستم پشتیبان تصمیم (دی-‌اس-‌اس) از آن با استفاده از گیم‌تئوری کمک کند که در این قضیه این تصمیم را بگیرد. الان کسب اطلاعات برای اعضای خود وزارت خیلی سخت هست و بسیاری اطلاعات به دلیل یکپارچه نبودن دچار زوال می‌شود.

نمونه بارز سایبر دیپلماسی را در کدام کشورها انجام دادند؟

کشورهای اروپایی و آمریکا.

نمودهای آن چیست؟

نمودش این است که پشت سر هر تیم مذاکره‌کننده یک تیم گیم تئوری می‌رود و مرتبا به تیم‌های مذاکره‌ای راهکار ارائه می کند.

سعید نوری آزاد