در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم
گفتگو با محمد مهاجر، محقق و تهیهکننده پیشکسوت رادیو
سرگذشت رادیو ادامه دارد
برنامه صوتی «سرگذشت رادیو» از جمله برنامههای افتخاری رادیو تهران بود که چندی پیش با یک خانهتکانی در فهرست پخش برنامههای این شبکه، شاید بتوان گفت که نخستین دوره آن به اتمام رسید.
این برنامه مستند از آن جهت اهمیت داشت که در نبود داستانی منسجم از سرگذشت این رسانه شکل گرفت و برپایه مدارک به جای مانده از خاطرهها و البته یک پشتوانه قوی تحقیقی شروع شد و تا جایی پیش رفت که تا حدودی بازسازی هویت رادیو مرهون این برنامه است. به بهانه پایان پخش این برنامه، گفتگویی با محمد مهاجرمحقق و تهیهکننده سرگذشت رادیو انجام دادیم.
از چه تاریخی ساخت برنامه سرگذشت رادیو شروع شد؟
اولین برنامه از سرگذشت رادیو از پاییز سال 77 دقیقا 9/7/77 تقریبا 10 سال و 10 ماه پیش شروع شد.
چند تا برنامه تا حالا پخش شد؟
آخرین برنامه 12/4/88 بود که مجموعا 408 برنامه روی آنتن رفت.
به کجا رسید؟
گفتگو با مهرداد اسکویی با موضوع گزارشگری در رادیو بود و این که او چه طور وارد رادیو شد و از چه برنامهای شروع کرد و چه کارهایی انجام داد.
هدف شما از ساخت این برنامه چه بود؟
دلیل پرداختن به این موضوع کمبود مدارک و اسناد در مورد تاریخچه رادیو بود، این که رادیو در چه سالی راه افتاد؟ چه کسانی در طی این سالها (از 1319 تاکنون) در رادیو کار کردند؟ حال و هوای آن موقع رادیو چه بود؟ و مهم این که یک سند و مدرکی در مورد افراد رادیویی و نحوه کارکرد این رسانه در آرشیو رادیو وجود داشته باشد تا اگر کسانی میخواهند بدانند چه افرادی به رادیو رفت و آمد داشتهاند چه برنامههایی تاکنون بوده، اطلاعاتی کسب کنند، این اسناد و مدارک در آرشیو وجود داشته باشد.
چون افرادی که در رادیو کار میکردند گمنام نبودند، وجود سرگذشتشان، در آرشیو رادیو بسیار لازم است که بدانیم چه کسانی هویتساز رادیو بودهاند.
همچنین پخش یک برنامه 30 دقیقه در هفته و در مـیـان صـدهـا بـرنـامـهای کـه پـخش میشود حق رادیوییهاست تا در مورد بچههای رادیو صحبت کنیم.
همه کسانی که از 1319 در رادیو کار میکردند شناسنامهشان، سبک و نوع فعالیتشان، شخصیتشان، صلاحیتهایشان، نحوه کارکردشان، مقایسه فعلی رادیو با شرایط گذشته رادیو سند و مدرکی است به صورت نوار که قرار است به صورت یک کتاب 4 جلدی هم منتشر شود تا این هویت حفظ و ماندگار شود.
در آخر باید بگویم از آنجا که هر نهادی یک تاریخچه دارد پیش از ساخت این برنامه تاریخچهای برای رادیو ثبت نشده بود.
شما براساس چه مستنداتی سراغ این افراد میرفتید؟
در ابتدا از قدیمیترینها که از پخش بیسیم رادیو در سیدخندان حضور داشتند شروع کردم، عده زیادی از آنان از سال 77 تا حالا الان فوت کردهاند از طریق آنان به مدارک و اسناد دست پیدا کردم بعد از میکروفیلمهای سازمان اسناد انقلاب اسلامی نسخهبرداری کردم، از خاطرات شخصیتهای برجسته استفاده کردم و مجله رادیو. البته یکسری اسناد بود که برخی مطالبش مغلوط بودند حتی در مجله رادیو این موارد را میتوان دید که سعی کردم با تطبیق دادن و کارهای تحقیقاتی بفهمم کدام درست است؟ کدام مستندتر است؟ و چند برنامه اول را به همین مدارک و اسنادی که داشتیم اختصاص دادیم بقیه برنامه با حضور افراد و مرور تاریخچه شفاهی رادیو ادامه پیدا کرد.
تا اینجا سرگذشت رادیو را به عنوان یک سند صوتی میتوان تلقی کرد؟
من فکر میکنم باتوجه به 35 سال سابقهکاری که در رادیو دارم و با افرادی که ارتباط داشتم تقریبا توانستم تشخیص دهم کدام حرفها ناشی از خودخواهی و خودبینی افراد بوده و از خودشان تعریف میکردند و میگفتند: من این کار را کردم، آن برنامه را درست کردم و... از طریق تطبیق اسناد کتبی و حرفهای شفاهی توانستم تشخیص دهم کدام مستند، درست و واقعی و کدام نادرست بوده است.
آیا برنامهای مشابه این در رادیو کار شده بود؟
شبیه این برنامه نیز «تاریخچه نمایش در رادیو» است که در حدود 57 برنامه ساخته شد و کتاب آن نیز در 2 جلد زیر چاپ رفت.
من در صحبت با افرادی که مهمان این برنامهها بودند خیلی چیزها را تصحیح میکردم حتی خودشان به یاد نمیآوردند یا غلط به خاطرشان میآمد من سعی کردم اینها را مستند کنم، دقیق کنم.
مثلا در مورد ساعت افتتاح رادیو اختلاف نظر زیادی وجود داشت رفتم اطلاعاتی که در 5 اردیبهشت 1319 منتشر شده بود و کنداکتور برنامه تشریفات روز افتتاح رادیو را پیدا کردم و اساس این مدارک و اسناد این برنامه را تهیه نمودم.
یا این که در مجله رادیو هم در سال 38 غلطهای عجیب و غریبی وجود داشت کسانی که آن موقع زنده بودند و نهایتا 20 سال از عمر رادیو میگذشت اشتباهات عجیبی میکردند یکی این بود که میگفتند رادیو با 5ساعت برنامه شروع کرد اما براساس کنداکتور به دست آمده از همان اولین روز میتوان گفت 8 ساعت و نیم برنامه از رادیو پخش شد. حتی در مورد نویسندگان و گویندگان اولیه رادیو هم اقوال مختلف بود که از طریق تطبیق و مقایسه با هم توانستم تشخیص دهم کدام صحیح است کدام ناصحیح.
بخشهای مهمی از سرگذشت رادیو مستنداتی بود که از اسناد و مدارک کتبی پیدا کردم و نقل قولهایی از افرادی که وجود نداشتند و مهین نثری و مرحوم رامین فرزاد گویندگان آن بودند
و الان میگویم این برنامه میتواند مستند باشد چون کسی این چنین تحقیقی را در مورد رادیو نکرده و اگر کسی که زیاد آگاهی نداشته باشد تحقیق کند هر حرفی را بزنند میپذیرد به هر حال کسی را که با او حرف میزند فرد معتبری است ولی این احتمال وجود دارد خود آن آدم هم فراموش کرده باشد.
من در این برنامه از ذهن افراد خاطراتی را بیرون میکشیدم مثلا برنامه مهندس همایون خرم 6ماه از رادیو پخش شد خودش میگفت یه چیزهایی رو از ذهنم بیرون میکشی که خودم یادم نمیآمد.
من به این مسائل علاقه داشتم که دنبالش میرفتم حتی الان دوستانی که سرگذشت رادیو را پیاده میکنند خیلی از اسامی به گوششان ناآشناست اشتباه مینویسند من باید برگردم یک بار دیگر تصحیح کنم.
پس به نظر میرسد این واقعا مستند هست حتی میتواند مورد ارجاع قرار بگیرد من تمام تلاشم را کردم و جز این هم راه دیگری نبود.
چند نسل از رادیو را مرور کردید؟
تقریبا 5 نسل از رادیو نسل اول از پخش بیسیم شروع شد و با پخش بیسیم هم تمام شد. نسل دوم از بیسیم شروع کردند در رادیو ارگ بازنشسته شدند. نسل سوم از میدان ارگ کارشان را شروع کردند و در اوایل انقلاب کارشان تمام شد به هر دلیل رفتند. نسل بعدی قبل از انقلاب شروع کردند بعد از انقلاب بازنشسته شدند که من هم جزو این افراد هستم و نسل آخر هم از دهه 70 شروع کردند که در برنامه به این دهه 70 نرسیدیم.
راجع به شیوه برنامهسازی در این برنامه توضیح میدهید؟
بخشهای مهمی از سرگذشت رادیو مستنداتی بود که از اسناد و مدارک کتبی پیدا کردم و نقل قولهایی از افرادی که وجود نداشتند و مهین نثری و مرحوم رامین فرزاد گویندگان آن بودند بخش دیگری از برنامه گفتگو بود که اول رامین فرزاد و بعد هم خودم اجرا میکردم.
در برنامه سعی میکردم تمام زوایای فکری و خاطرهای در مورد رادیو، ساختمان رادیو، نحوه کار در رادیو و بعد شخصیت مهمانان برنامه را بررسی کنم.
این که کسی که در رادیو کار میکند چه فردی است اگر موزیسین است در چه درجهای از هنر موسیقی قرار دارد چـه کارهایی انجام میدهد. چون این افراد میتوانستند نمونهای از اعتبار رادیو باشند.
چرخش برنامهسازی در جابهجایی نسلها را با این تجربه چگونه ارزیابی میکنید؟
من مرزبندی نمیکنم مثل بعد از انقلاب و قبل از انقلاب، اما شرایطی در آن زمان جاری و ساری بود هم به دلیل برونی یعنی رقبا و موقعیت اجتماعی و سیاسی و هم شرایط درونی یعنی مدیریتها، سازمانبندی و افرادی که در رادیو کار میکردند رادیو جایگاه ویژهای در بین مردم داشت. یعنی رادیو بیرقیب بود و هم رقیب از بیرون نداشت، هم از درون سازمان منسجم و حرفهای بود و هر حرفی که میزد، برنامهای که میساخت از جهت پارامترهای معتبر چه گویندگی، نویسندگی و تهیهکنندگی از اعتبارات خاصی برخوردار بود کل برنامهها، یک برنامههای با ارزشی از آب در میآمد جدای از اعتبارات محتوایی که امکان دارد زیر سوال رود اما از جهت فرم، شکل و سازمان یافتگی برنامههای رادیو جذاب بود و همچنین از بیرون رادیو تنها رسانه مهم کشور بود اعتبار خاصی داشت، پرمخاطب بود بتدریج از درون تهی شد و با بروز رسانههای جدید رادیو نتوانست خود را بازسازی کند و با موقعیتهای بیرونی وفق دهد و به یک طریق دیگر با آن رسانهها رقابت کند که تا سالها این به هم ریختگی وجود داشت این ریزش مخاطب به بچههای رادیو هم منتقل شد.
بعد از دهه 70 بتدریج رادیو خودش را شناخت به ارزشهای از دست رفته واقف شد علیرغم همه تلاشها اما باز جایگاه واقعی خود را پیدا نکرد هنوز دوران طلایی رادیو تکرار نشده هنوز اعتبار و مرجعیت رادیو برنگشته امیدواریم در آینده بشود چون رادیو سیاسیترین و در عین حال فرهنگیترین رسانه موجود در کشور است که باید برای جذب افراد با فرهنگ جلب اعتماد کنیم.
در سیر برنامهسازی از گذشته تا به امروز تاثیر تکنولوژی برمحتوا و شکل برنامه را چگونه میبینید؟
پیشرفت تکنولوژی تاثیری بر برنامههای رادیو نداشت مثلا ریل تبدیل بهCD شد یا دستگاههای آنالوگ به دیجیتال تبدیل شدند مثلا استودیو 8 که یکی از قدیمیترین و معتبرترین استودیوهاست در سال 1338 ساخته شده هنوز به آن استانداردها نزدیک نشده است.
خب تلفن همراه یا اینترنت برای تحقیق و ارتباط با مخاطب کمک میکند اما همه اینها به هیچ عنوان برنحوه تفکر و نوع بینش رادیوییها اثر نگذاشته است.
تا به اینجای برنامه چقدر به آن چشماندازتان نزدیک شدید؟
تقریبا عقدهام را خالی کردم تا توانستم مدارک و اسناد را جمع کنم و حتی آنهایی را که در قید حیات نیستند مدارکی از آنان داشته باشم و قبل از این که خاطرات رادیوییها باد هوا شود در یک جا جمعآوری کنم و این که سرگذشت رادیو بهانهای شد که مهمانانش راغب شوند خاطرات خود را بنویسند.
برنامه دیگری را هم در نظر دارید بسازید؟
همیشه دلم میخواهد برنامهای ماندنی که پاک شدنی نیست کار کنم به مانند سرگذشت تهران، سیری در نمایش، سرگذشت رادیو حالا هم در نظر دارم تاریخچه تئاتر و سینماهای تهران را کار کنم .از دوره ناصرالدین شاه و شهر فرنگیها شروع میکنم تا به وضعیت اکنون برسم البته گفتند 52 برنامه بسازم این مشروط به همکاری کسانی است که دوست دارم مهمان برنامه شوند تا بتوانیم در برنامه از تلاش و دوراندیشی یک سری از افراد که برای این هنر الگو هستند تا مستندات و خاطراتی ماندگار به یادگار گذاشته شود.
سمانه عبادی
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
گزارش «جامجم» درباره دستاوردهای زبان فارسی در گفتوگو با برخی از چهرههای ادب معاصر
فارسی، زبان گفتوگوی جهان
معاون وزیر بهداشت:
