تئاتری ‌که ‌یتیم است

مقوله تئاتر کودک و نوجوان، مساله‌ای است که مورد بی‌توجهی بسیاری از مسوولان قرار گرفته است. امروزه اگرچه جایگاه ایران نسبت به دیگر کشورها با افت خاصی همراه نیست، اما امکان اجرای تکنیک‌های پیچیده تئاتری یا استفاده از عروسک‌های پیچیده کاری بس دشوار است. تا آنجا که عروسک‌سازان جوان تمایلی به ساخت عروسک‌های ذهنی ندارند و اگر کارگردانی بخواهد افکت ویژه‌ای را در سالنی اجرا کند، امکان‌پذیر نخواهد بود.

از سوی دیگر، کمبود سالن بر مشکلات تئاتر کودک و نوجوان می‌افزاید و این موضوع ما را بر آن داشت تا در مورد تاخیر بازگشایی تالار هنر و افزایش کمبود سالن و اساسی‌ترین مشکلات با تامل بیشتری تحقیق کنیم. این تالار اگرچه تنها تالار اجرای نمایش‌های کودک و نوجوان نیست، اما پس از تعطیل شدن آن، هنرمندان این عرصه را دچار یاس هنری می‌کند.

این تالار مدت مدیدی برای تعمیرات و افزایش امکانات سخت‌افزاری تعطیل شده بود که به‌زودی به طور رسمی افتتاح خواهد شد.

این تالار چندی پیش مرکز تولید تئاتر عروسکی بود، اما در طول چند سال گذشته مختص اجرای آثار کودک و نوجوان شد.عادل بزدوده از مدرسان تئاتر عروسکی و نمایش کودک و نوجوان در مورد تاخیر چندین ماهه بازگشایی تالار هنر می‌گوید: «این تاخیر طولانی را نباید از طرف مسوولان مربوط تالار هنر دانست، اصولا هیچ سالن استانداردی برای اجرای آثار نمایشی کودک و نوجوان وجود نداشته و ندارد، حال آن که تالار هنر قصد دارد کمی امکانات و سخت‌افزارهای لازم را تقویت کند و تالار را مناسب اجرای هر گونه نمایش کودک و نوجوان سازد، مورد اتهام واقع می‌شود. در حالی که مشکل اصلی از مدیران و سیاستگذاران کلان هنری نشات می‌گیرد که جایگاهی را برای تئاتر کودک و نوجوان تعریف نمی‌کنند. حال آن که کشور ما، خوشبختانه از سطح مالی مناسبی برخوردار است، بنابراین چرا باید فضایی تنگ و غیراستاندارد را به عنوان تالار اجرای نمایش کودک و نوجوان انتخاب کرد؟

تنها موقعیت مکانی این سالن مشکل عمده آن نبود، بلکه بسیاری از صاحب‌نظران و هنرمندان این عرصه چندان از عملکرد این تالار راضی نبودند، ازجمله محمود فرهنگ که در حیطه ادبیات کودک و نوجوان فعالیت بسزایی داشته است. وی تلاش کرد حدود 300 الی 400 نمایشنامه را در مقطع تحصیلی دبستان، راهنمایی و دبیرستان در انتشارات مدرسه به چاپ برساند. این هنرمند و مدیر هنری در مورد فعالیت‌های نمایشی کودک و نوجوان تالار هنر می‌گوید: «تالار هنر برای تئاتر کودک ساخته نشده و نمی‌دانم به چه دلیل این سالن اختصاص به کار کودک داده شد، زیرا در مکانی پرت و دورافتاده قرار دارد و با عدم امکاناتی از قبیل پارکینگ مواجه است. به نظرم این سالن طی سال‌ها موفقیتی به دست نیاورده و اگر هم موفقیتی داشته مقطعی بوده است؛ بنابراین تئاتر کودک و نوجوان را باید مورد حمایت جدی قرار دهیم نه آن که مختصری به گروه کمک کنیم و گیشه را برای اجرا اختصاص دهیم. ما همانقدر که بکاریم، درو خواهیم کرد. بنابراین نباید انتظار خلاقیت و رشد در تئاتر کودک و نوجوان داشت یا حتی تصور کنیم که جنبه جهانی پیدا خواهد کرد.»

اگرچه با بسته شدن این تالار مشکلاتی برای خانواده‌های علاقه‌مند به تماشای تئاترهای کودک و نوجوان و هنرمندان این عرصه فراهم می‌شود، اما بسته شدن این سالن تنها مشکل تئاتر کودک و نوجوان نیست و مشکلات دیگری نیز وجود دارد. هنرمندان این عرصه که بهترین مرجع برای بیان مشکلات تئاتر کودک و نوجوان هستند عدم رضایت خود را پی‌درپی ابراز می‌کنند، اما هیچ ارگانی حاضر به پاسخگویی نیست.

جشنواره تئاتر کودکان و نوجوانان

یکی از مشکلات و دغدغه‌های هنرمندان این عرصه، مساله جشنواره‌ها، چیستی و چگونگی اجرای آنهاست. اساسا جشنواره‌ها چه کمکی برای رشد و توسعه تئاتر می‌توانند انجام دهند؟

مجتبی مهدی، یکی از کارگردانان تئاتر کودک و نوجوان که آثارش عمدتا از پربیننده‌ترین آثار است، عرصه فعالیت‌های تئاتر کودک و نوجوان را مناسب نمی‌داند. وی درباره نحوه اجرای جشنواره‌ها می‌گوید: «جشنواره‌ها اگر از سر دغدغه و دلسوزی باشد و تنها شعار نباشد، خوب است. برای مثال ما در هر سه سال در جشنواره اصفهان شرکت کردیم اما در سال گذشته برخوردها و بی‌نظمی‌‌های فراوانی در نحوه اجرای جشنواره مشاهده کردیم که دیگر رغبتی برای شرکت در این جشنواره را نداریم. این بی‌نظمی‌ها از شایعه پراکنی برای بمب‌گذاری سالنی که ما قرار بود در آن اجرا کنیم تا تغییر اتاق بچه‌های گروه در نیمه‌شب و... بود یا جشنواره نمایشنامه‌نویسی کودک و نوجوان کانون فکری فراخوانی را ارائه کرده که طی آن هر هنرمند را به ارسال یک متن محدود می‌کند. آخر چرا یک هنرمند فقط یک متن از میان آثارش را باید ارسال کند؟ آن هم جشنواره‌ای که با توجه به نتایج آن برنامه سالانه اجراها در کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان بسته خواهد شد.

بنابراین حتی اگر آن یک متن هم پذیرفته و اجرا شود، هر هنرمند تنها یک کار اجرایی در طول سال خواهد داشت؟ آیا با اجرای یک اثر هنری مشکلات مالی و اقتصادی گروه‌های تئاتر کودکان که راه درآمدزایی دیگری جز اجرای تئاتر ندارند، حل می‌شود؟»

همچنین محمود فرهنگ در مورد سیستم جشنواره‌ها می‌گوید: «حمایت‌ها و برنامه‌ریزی‌ها باید در طول سال ادامه داشته باشد و صرفا در یک تایم مشخص. از سوی دیگر جشنواره‌ها تنها آغازی برای پرکردن خلاءهای تئاتر کودک است، اما مشکلات تئاتر کودک تنها با یک جشنواره قابل حل نیست و نیاز به برنامه‌های دراز مدت دارد.

شاید این شبهه پیش بیاید که ما جشنواره بین‌المللی کودک و نوجوان داریم. بله، اما جشنواره‌ها نمی‌توانند تئاتر ما را استمرار ببخشند، زیرا ما برای هر جشنواره تنها 2 ماه پیش از آن از خواب غفلت بر می‌خیزیم و پس از آن تا سال بعد که مجددا جشنواره برگزار خواهد شد، به خواب می‌رویم. اگر چه برخی تئاترها هم تولید و اجرا می‌شود.

در مورد برنامه‌ریزی‌های درازمدت، به نظر می‌رسد سازمان فرهنگی - هنری شهرداری حرکت‌های جدی را در زمینه تئاتر کودک و نوجوان انجام می‌دهد که بتواند این آثار را در مراکز مختلفی به اجرا بگذارد. پیشنهاد من برای حل معضل جشنواره، برگزاری جلساتی با حضور مدیران کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، سازمان فرهنگی - هنری شهرداری، آموزش و پرورش، حوزه هنری و اداره کل هنرهای نمایشی است و تعیین بودجه‌ای در زمینه تولید آثار فاخر تئاتر کودک و نوجوان. زیرا کار برای کودکان بسیار سخت‌تر است و بودجه بیشتری هم باید برای کودک و نوجوان در نظر گرفت.

همان‌طور که می‌دانید، بهترین و قوی‌‌ترین آثار فاخر را برای کودک و نوجوان تولید می‌کنند. طی جشنواره‌های سال‌های گذشته، شاهد آثاری از بلغارستان، آلمان، سوئیس، فرانسه، بلژیک و... بودیم که سرمایه‌گذاری عظیمی شده بود. در حالی که ما در کشورمان انتظار داریم گروه تئاتری دکورش را محدود کند، موسیقی تنها با سینتی سایزر باشد و... در نتیجه پس از 30 سال به تعداد انگشت ‌شماری آثار فاخر در زمینه کودک و نوجوان تولید نشده که بتوان به عنوان الگویی برای شهرستان‌های کشور قرار بگیرد.»

تئاتر کودک و نوجوان در دانشگاه‌ها

اما مشکلات تئاتر عروسکی همین جا به پایان نمی‌رسد. قسمت اعظم مشکلات تئاتر کودک و نوجوان مربوط به عدم تجربه و دانش کافی است. بزدوده در این باره می‌گوید: «مشکلات تئاتر کودک اساسی و پایه‌ای است. در دانشگاه‌هایمان واحد تئاتر عروسکی و کودک وجود ندارد. در حالی که دانشجو باید از ترم‌های اولیه تئاتر عروسکی و واحدهای مرتبط با تئاتر کودک را بگذراند. زمانی که این سازوکار تعریف نمی‌شود، ما با کمبود نیروهای خلاق در زمینه پژوهشی و نیروی متخصص مواجه می‌شویم. در نتیجه هر روز قدرت تئاتری‌مان کم می‌شود بنابراین استدعا و درخواست من از تمام مسوولان و برنامه‌ریزان فرهنگی این است که به نیروی خلاق، زبردست و پشتوانه تحقیقی آکادمیک آنها توجه کنیم و تلاش برای ایجاد رشته تئاتر کودک و نوجوان در دانشگاه‌های کشور را جدا پیگیری کنیم.» این مساله مبین عدم دانش کافی هنرمندان در تولیدات تئاتری کودکان و نوجوانان است که ریشه بسیاری از مشکلات این نوع تئاتر محسوب می‌شود.

متولی تئاتر کودک و نوجوان کیست؟

داوود کیانیان یکی دیگر از اساتید پیشکسوت تئاتر کودک و نوجوان، عمده‌ترین مشکل تئاتر کودک و نوجوان را نداشتن متولی می‌‌داند و معتقد است: یکی از مشکلا‌ت عمده دیگر، این است که تئاتر کودک متولی ندارد.

در هر فعالیتی چه هنری و چه علمی، یک سازمان متولی آن فعالیت است، اما هیچ سازمان و ارگانی حتی مرتبط همچون مرکز هنرهای نمایشی، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، سازمان فرهنگی- هنری شهرداری و... متولی تئاتر کودک و نوجوان بودن را نمی‌پذیرند. بنابراین فعالیت‌های مشابهی در تمام این مراکز صورت می‌گیرد که نوعی موازی‌کاری محسوب می‌شود. این در حالی است که تئاتر کودک و نوجوان با بیش از 18 میلیون تماشاگر، بزرگ‌ترین خانواده تئاتری است.

در نتیجه تئاتر کودک نیازمند سازمانی است که فعالیت‌های تئاتر کود و نوجوان را سامان دهد و بودجه و امکانات لازم را در اختیار داشته باشد. در این شرایط است که می‌توان درباره علت تاخیر افتتاح تالار هنر راهکارهایی ارائه کرد.

بیش از هر چیز باید پذیرفت که نداشتن متولی تئاتر کودک ضربات جبران‌ناپذیری بر پیکره این نوع تئاتر وارد آورده است. حتی اگر بپذیریم مرکز هنرهای نمایشی که متولی تمام گونه‌های نمایش است، متولی نمایش کودک و نوجوان نیز هست، همواره این نوع تئاتر را مورد بی‌توجهی و بی‌مهری قرار داده است تا آنجا که نوعی تئاتر در سالن‌های خصوصی شروع به رشد قارچ‌گونه می‌کند که برای به دست آوردن پول بیشتر و خالی کردن جیب پدر و مادرها از هر ترفندی استفاده می‌کند. از جمله بزن بکوب و حرکات و اعمال بی‌ارزش و سبک که هیچ مفهوم و معنایی ندارد.

از سوی دیگر فرهنگسراها سالن‌هایی برای اجراهای تئاتر کودک و نوجوان در اختیار دارند که دارای مشکلات خاصی هستند. روشنک کریمی، یکی دیگر از هنرمندان جوان این عرصه به اهمیت تئاتر کودک و نوجوان در تقابل تئاتر بزرگسال اشاره دارد و می‌گوید: «من تئاتر کودکان را از بزرگسالان مهم‌تر می‌دانم؛ زیرا در تئاتر کودک یک نسل تماشاگر فهیم تئاتر به وجود می‌آید، نسلی که می‌تواند سبب رشد و خلق شاهکارهای نمایشی درآینده شود. در زمینه تئاتر کودک مشکلات فراوانی وجود دارد از جمله تعداد سالن‌های محدود، نداشتن متولی تئاتر کودک، سالن‌های نامناسب در فرهنگسراها و بودجه محدود و... .

اما یکی از آفت‌های تئاتر کودک و نوجوان تئاترهای تبلیغی است که شرکت‌های خصوصی یا حتی «شرکت‌ آب و فاضلاب» اقدام به تولید آنها می‌کنند و سپس آنها را در سطح مدارس اجرا می‌نمایند. طبعا مدارس به جای هزینه‌گذاری برای دیدن یک تئاتر حرفه‌ای در کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان به این نوع تئاتر بسنده می‌کنند. در حالی که بهترین روش در آموزش و پرورش کودکان تئاتردرمانی، موسیقی‌درمانی و قصه‌درمانی است، اما کجا باید کودک تخلیه شود؟ کجا باید برای کودک فرهنگ‌سازی کرد؟ در حالی که مسوولان سالن‌ها تنها به فکر بیلان کاری هستند»!

با توجه به موارد یادشده مشکلات فراوان و مختلفی گریبانگیر این نوع از تئاتر است. به این سبب کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان اگرچه قصد ندارد به طور رسمی خود را متولی تئاتر کودک معرفی کند، اما برنامه‌ریزی‌های بلندمدتی را در جهت ساماندهی و کاهش مشکلات تئاتر کودک و نوجوان تهیه کرده است. در این باره سیمزاری، مدیر کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان می‌گوید: «در حال حاضر تغییراتی در کانون روی داده است. مجموعه فعالیت‌های کانون مختص دو سالن بوستان و گلستان و یک تریلی تئاتر سیار بود که ما تصمیم گرفتیم تئاتر از انحصار پارک لاله تهران بیرون بیاید و در سطح کشور فعالیتش را گسترش دهد. حدود 15 روز پیش در گردهمایی کارشناسان کانون‌های کشور بر آن شدیم تا در دو زمینه فعالیت خود را متمرکز کنیم. اول تئاتر کودک برای کودک: که در مراکز فرهنگی شکل خواهد گرفت که آمفی‌تئاتر دارند و همچنین تئاتر بزرگسال برای کودک.

در آینده نزدیک همه استان‌ها در مراکز استان صاحب یک مرکز تولید تئاتر خواهند شد که به تولید تئاترهایی برای کودکان خواهند پرداخت. در این مراکز از تئاتر حرفه‌ای حمایت می‌شود. این مراکز با مضامین کودک و نوجوان تغذیه فرهنگی را برای کودکان تهیه می‌کنند.

این در شرایطی است که مرکز کانون در پارک لاله باقی می‌ماند و تنها برای تولید الگوی تئاتر کودک تلاش خواهد کرد. همچنین سعی می‌کنیم تعرفه‌ها را بالا ببریم و به جای گروه‌های آماتور از اساتید برجسته استفاده کنیم. قصد داریم با استفاده از نظریات اساتید و پیشکسوتانی همچون فرهاد ناظرزاده کرمانی، حسن دادشکر، خلج، پرستو گلستانی و ... استانداردهای تئاتر کودک را معرفی کنیم.

با توجه به نظریات مطرح شده، به نظر می‌رسد کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان اگرچه تاکنون متولی تئاتر کودک و نوجوان نبوده است، اما تلاش می‌کند هویت خود را به عنوان متولی این نوع تئاتر مشخص کند. این مرکز درخصوص بحث‌های پژوهشی گام تازه‌ای برداشته و فصلنامه‌ای با نام «تک» که مخفف تئاتر کودک است نیز منتشر کرده است.

مریم جعفری حصارلو