مرگ خاموش مرجانهای دریایی

این در حالی است که مرجان‌ها از شاخص‌های زیستی بی‌نظیری برخوردار هستند و باید بیش از این مورد توجه دولت‌ها قرار گیرند. مرجان‌ها که فقط یک درصد از بستر دریاها را پوشش می‌دهند. حدود 25 درصد از از تمام حیات دریا را در خود حفظ می‌کنند و بسیاری از انواع ماهی‌ها در مرجان‌ها زندگی می‌کنند یعنی هرکدام از مرجان‌ها یک اکوسیستم کامل هستند.

هر یک مترمربع مرجان از نظر اقتصادی برابر 47هزار دلار می‌ارزد، به طوری که بزرگ‌ترین صنعت توریست جهان با جذابیت‌های طبیعی 10‌‌درصد از کل صنعت توریست را پوشش می‌دهند، جالب است بدانید که از مرجان‌ها جهت تولید داروهای ضدسرطان و نیز جهت پیوند استخوان استفاده می‌شود.

مرجان‌ها گونه‌ای از جاندارانند که نه گیاهند و نه جانور بلکه ماینرال نام دارند و شامل دو‌‌دسته‌اند.

براساس آمار سازمان‌های جهانی، از بین رفتن جزایر مرجانی عواقب شدیدی برای میلیون‌ها نفر که امرار معاش آنها به این مرجان‌ها وابسته است در بر خواهد داشت. این تحقیقات نشان می‌دهد، منطقه کاریبین در جهان بیش از سایر نواحی در معرض این تهدید قرار دارد و با توجه به جمعیت زیادی که در این منطقه زندگی می‌کنند، شبه‌جزیره فیلیپین،‌ مالی،‌ هند و در میان نواحی اقیانوس هند  آرام بیش از سایر نواحی در معرض خطر قرار دارد.

مرجان‌ها در سواحل جنوبی ایران

در حالی که آبسنگ‌های مرجانی متنوع‌ترین اکوسیستم‌های جهان هستند، خبرها از جنوب ایران حاکی است تخریب این ذخایر جهانی بشدت در حال انجام است و سازمان حفاظت محیط زیست نیز با وجود تلاش‌های خود، به دلیل کافی نبودن امکانات و تجهیزات لازم، هنوز نتوانسته است نظارت کاملی بر آنها داشته باشد. آبسنگ‌های مرجانی جزو ذخایر زیستی جهانی محسوب می‌شوند و از جایگاه بالایی به لحاظ ارزشی برخوردارند، ضمن این که این اکوسیستم‌ها بهترین شاخص سنجش سلامت آب دریا هستند، به شکلی که به تغییرات محیطی بسیار حساس بوده یعنی ایجاد هر گونه تغییری در پارامترهای فیزیکی دریاها، بر آنها اثرگذار است.

در سال‌های اخیر این اکوسیستم‌ها به دلیل ساخت و سازهای بدون ارزیابی زیست محیطی مانند اسکله‌سازی، احداث پلت فرم، نصب خطوط انتقال نفت و گاز و دستبرد به این ذخایر در سواحل جنوبی مورد تهدید قرار گرفته‌اند، همچنین آلودگی‌های نفتی خصوصا جنگ خلیج‌فارس در دهه 90 و انفجار تعداد زیادی از چاه‌های نفت عراق موجب شد تا بخش عظیمی از سواحل آبسنگ عربستان، کویت و سایر کشورهای حاشیه‌ای از بین بروند.

معاون محیط زیست دریایی سازمان حفاظت محیط زیست با اشاره به این که آب‌سنگ‌های مرجانی در مناطق خارک، خارکو، کیش، نایبند، قشم، هندورابی، لارک، تنب بزرگ و کوچک، ابوموسی، فارو، بنی فارو، سیری و... وجود دارند، می‌گوید: متاسفانه این آبسنگ‌ها برای استفاده در آکواریوم‌ها و ماهیان آنها که کاملا به آبسنگ‌ها وابسته هستند به دلیل نقص قانونی قاچاق می‌شوند، به شکلی که ماهیان این ذخایر حتی تا500 هزار تومان به کشورهای عربی فروخته می‌شود.

دکتر نبوی عمده‌ترین منابع آلودگی در خلیج‌فارس و دریای عمان را نفت و ترکیبات نفتی عنوان و تصریح می‌کند: متاسفانه گاهی شرکت‌های نفتی برخلاف گزارش ارزیابی خود اقدام می‌کنند و در برخی موارد نظارت به‌‌طور‌‌کامل و کافی نیز مقدور نیست. انتقال مرجان‌ها نیز امروزه جهت نجات این بخش مورد توجه مسوولان قرار گرفته است تا جهت احیای آنها اقدام شود، اما برخی از کارشناسان معتقدند، انتقال مرجان‌ها در خلیج فارس موجب خشک شدن و از بین رفتن آنها می‌شود و بهتر است به جای انتقال مرجان‌ها که کاری بسیار پرهزینه و پرخطر است، طرح‌های توسعه‌ای را به نقطه‌ای دیگر منتقل کنند.

محمدباقر نبوی معاون محیط زیست دریایی سازمان حفاظت محیط زیست در این باره می‌گوید: وقتی ذرات گرد و خاک و دیگر ذرات در آب رسوب می‌کنند، این ذرات به خاطر بزرگ‌تر بودن قطر آنها از قطر دهانه‌های مرجان‌ها باعث بسته شدن این دهانه می‌شوند و این درحالی است که این دهانه تنها راه تغذیه مرجان‌هاست که با آن از مواد آلی زنده در آب یعنی پلانکتون‌ها تغذیه می‌کنند. نبوی یکی دیگر از راهکارهای نجات مرجان‌های سواحل جنوبی را از نابودی انتقال آنها به دیگر قسمت‌ها معرفی می‌کند: انتقال مرجان‌ها پس از مطالعات کارشناسی و در صورتی که مطمئن باشیم آسیبی به آنها نمی‌رسد، پذیرفته می‌شود.

اما برخی از کارشناسان انتقال مرجان‌ها به نقاط دیگر را با دو مشکل مواجه می‌داند: یکی این که درصد ماندگاری مرجان‌ها در فاصله زمانی انتقال آنها به نقاط دیگر بسیار پایین است؛ چون آنها نیاز شدید به آب تازه دارند و دیگر این که شرایط نگهداری مرجان‌ها در این فاصله زمانی به خاطر حجم زیاد آنها بسیار پرهزینه است. البته بررسی‌ها نشان می‌دهد که همواره پیشگیری از نابودی این گونه‌ها و تدوین برنامه‌های پیشگرانه از اقدامات نجات بخش بعدی موثرتر است.

مرجان‌ها و تغییرات آب و هوا

یک گروه از محققان بین‌المللی با بررسی مرجان‌ها در مجمع الجزایر سیشل می‌گویند، افزایش دمای اقیانوس‌ها تاثیرات تخریبی جبران‌ناپذیری را بر صخره‌های مرجانی داشته است.

این محققان می‌گویند، پس از 7 سال که از تخریب بسیاری از صخره‌های مرجانی در سیشل می‌گذرد، ‌تنها بخش محدودی از این تپه‌ها ترمیم شده‌اند و این در حالی است که در کنار رشد بیش از اندازه جلبک‌ها، این منطقه با نابودی بزرگی از جمعیت ماهی‌ها مواجه شده است.

بیش از 90 درصد صخره‌های مرجانی زنده سیشل در سال 1998 در اثر افزایش بی‌سابقه دمای اقیانوس هند تخریب شدند و متاسفانه با ادامه روند افزایش گرمایش زمین در دهه‌های آینده، شاهد گسترش روند تخریبی صخره‌های مرجانی خواهیم بود.

از سوی دیگر به رغم همزیستی مرجان‌ها با جلبک‌های فتوسنتزکننده زمانی که دمای آب دریا به بیشتر از میزان متوسط خود افزایش می‌یابد، جلبک‌ها با ترشح مواد سمی، باعث مرگ مرجان‌ها می‌شوند. جلبک‌ها بخش اصلی انرژی‌‌مورد نیاز و رنگ مرجان‌ها را تامین می‌کنند به‌همین علت، محققان از پدیده نابودی مرجان‌ها به وسیله اثرات تخریبی جلبک‌ها به عنوان <پدیده رنگ‌بری> نام می‌برند. ادامه افزایش دما، باعث مرگ گروهی مرجان‌ها می‌شود.

بررسی‌ها نشان می‌دهد افزایش دمای اقیانوس‌ها در سال 1998 رنگ بری 16 درصد صخره‌های مرجانی در سراسر جهان را به همراه داشت، ولی تلفیق پدیده آب و هوایی ال‌نینو و پدیده‌های موسمی اقیانوس هند باعث شد تا بیشترین تخریب در این منطقه رخ دهد. در این حال، تخریب مرجان‌ها زیستگاه بسیاری از ماهی‌ها را نابود کرده است و 4 گونه از ماهی‌ها در این محل به طور کامل منقرض شدند و 6 گونه دیگر نیز در خطر انقراض قرار دارند.

بررسی‌ها نشان می‌دهد، به دنبال این پدیده تنوع گونه‌های دریایی نیز در این منطقه 50 درصد کاهش یافته است و کاهش تنوع گونه‌های دریایی، افزایش خطرپذیری بوم شناختی منطقه را به همراه دارد که جبران‌ناپذیر است.

خطر نابودی مرجان‌ها برای ماهی‌های کوچک بیشتر از ماهی‌های بزرگ‌تر است و ماهی‌های گیاهخوار هم با نابودی مرجان‌ها در معرض خطر بیشتری قرار گرفته‌اند.

به گفته محققان، صخره‌های مرجانی اقیانوس هند پس از تخریب گسترده در سال 1998 میلادی 3 بار دیگر نیز در معرض رنگ‌بری قرار گرفته‌اند.

محققان با استفاده از مدل‌های رایانه‌ای پیش‌بینی کرده‌اند که روند تخریبی گسترده سال 1998 حداقل یک بار دیگر نیز تا 30 سال آینده تکرار می‌شود و این زنگ خطر و هشدار برای حفاظت از محیط زیست مرجان‌ها را برای کشورهایی که از این اکوسیستم بی‌نظیر برخوردار هستند به صدا درآورده است.

حمیده سادات هاشمی