نگهداری آثار بزرگان ادبیات

محمدهادی زاهدی، رئیس این سازمان در گفتگو با جام‌جم از مردم می‌خواهد سندها و اشیای ارزشمند و کتاب ‌های خطی یا چاپ سنگی خود را به این سازمان اهدا یا امانت دهند. او همچنین از طرح سازمانش برای نگهداری آثار و دستنوشته ‌های بزرگان ادبیات کشور سخن می‌گوید.

از قدمت و اهمیت کتابخانه آستان قدس رضوی بگویید.

کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی از مهم‌ترین گنجینه‌های فرهنگ مکتوب در ایران و جهان است که با وجود فراز و نشیب‌های تاریخی، به برکت همجواری با روضه منوره هشتمین امام شیعیان همواره باقی‌مانده و به سوی تکامل گراییده است؛ به طوری که امروزه از بزرگ‌ترین کتابخانه‌های جهان اسلام و خاورمیانهبه شمار می‌آید. نخستین بارقه پیدایش این گنجینه عظیم فرهنگی بر اثر خیرخواهی و ایمان راستین واقفان و اهداکنندگان بااخلاص و بعضا بی‌نام و نشان بوده و بتدریج تکمیل و گسترش یافته است؛ به طوری که امروزه مورد توجه و استفاده خاص دانشجویان و پژوهشگران می‌باشد. برخی از محققان عقیده دارند که تاریخ وقف قدیمی‌ترین قرآن یا کتاب خطی را می‌توان مبدا‡ تأسیس کتابخانه آستان قدس رضوی به حساب آورد. بر همین اساس، نخستین سال تأسیس و تشکیل قرائت‌خانه و کتابخانه آستانه مقدسه را سال 327 هجری قمری می‌دانند؛ زیرا در این سال، قدیمی‌ترین جزوات قرآن وقفی را کشواد بن املاس به گنجینه روضه مقدسه وقف کرد. بتدریج با افزایش مجموعه کتاب‌ها و قرآن‌های وقفی، در جوار مـرقد مطهر حضرت امام رضا(ع) محلی برای نگهداری آنها اختصاص یافت و پایه‌های اولیه کتابخانه بنا نهاده شد. به یقین از قرن هشتم به بعد، کتابخانه دایر و مشتمل بر کتاب‌های زیادی بوده است.

از جایگاه اولیه کتابخانه اطلاع صحیحی در دست نیست، ولی در طول سالیان و براساس شرایط، محل کتابخانه در داخل حوزه اماکن متبرکه تغییر یافته است. به طور مثال در سال 1150 هجری قمری در گوشه جنوب شرقی ایوان صحن انقلاب، سال 1330 شمسی در ضلع شمال غربی رواق امام خمینی(ره) کنونی و از سال 1356 در ساختمان وسیعی در ضلع شرقی همان رواق (ساختمان فعلی موزه) جای داشته است. در سال 1360 آستان قدس رضوی احداث یک کتابخانه وسیع را با تمام تجهیزات و بر مبنای اصول کتابداری آغاز کرد که در سال 1372 کار آن به پایان رسید. ساختمان کنونی کتابخانه مرکزی در زمینی به مساحت 11 هزار مترمربع و زیربنای 28 هزار و 800 مترمربع در 3 طبقه در تاریخ 22 فروردین 1374 همزمان با فرخنده زادروز حضرت امام رضا(ع) به طور رسمی گشایش یافت. ساختمان جدید براساس استاندارد‌های بین‌المللی و با بهره‌گیری از جلوه‌های هنری معماری اسلامی در بست شیخ طوسی ساخته شده است و در 2 شیفت کاری(7 تا 22) خدمات ارائه می‌کند. تلاش این کتابخانه پوشش دادن نیازهای تحقیقاتی و مطالعاتی همه گروه‌ها و قشرهای مختلف بخصوص محققان، پژوهشگران، دانشجویان دوره‌های تحصیلات تکمیلی و طلاب حوزه‌های علمیه است. این کتابخانه با توجه به عضویت قشرهای مختلف جامعه و نیازهای متنوع اطلاعاتی آنان، علاوه بر خدمات عمومی، امانت کتاب، مطالعه در محل و خدمات مرجع و... خدمات عمومی مانند برگزاری نمایشگاه تازه‌های منابع خریداری شده (چاپی و غیرچاپی)، پرینت و ارائه خدمات تخصصی‌تر دیگری نیز می‌پردازد مثل خدمات تحویل تصویر و لوح فشرده نسخ خطی، چاپ سنگی و نفایس، ایجاد امکان جستجوی اطلاعات کتاب‌شناختی انواع منابع موجود در سازمان از طریق وب‌سایت، انتشار فصلنامه کتابداری و اطلاع‌رسانی، تدوین فهرست‌های مختلف منابع و راه‌اندازی تمدید اینترنتی کتب را می‌توان برشمرد.

قدیمی‌ترین تاریخی که درباره وجود کتابخانه در مجاورت حرم مطهر وجود دارد مربوط به چه زمانی است؟

قدیمی‌ترین تاریخ درباره کتابخانه به صورت دقیق و شفاف وجود ندارد، ولی اگر بخواهیم از روی آثاری که در مخزن خطی‌مان داریم به تاریخی تخمینی پی ببریم باید گفت ما از قرن چهارم هجری به این طـرف کـتـاب‌هـای خـطی در مخزن مخطوطاتمان داریم و حتی قرآن‌هایی داریم که مربوط به همین دوران است که به نظر می‌رسد در کنار حرم مطهر کتابخانه‌ای نیز وجود داشته است.

قدمت کتابخانه را بین 8 تا 6 قرن برآورد کرده‌اند، اما چیزی که روشن است این که به دلیل حضور حضرت رضا(ع)‌، اهل علم و دانش در پیرامون حرم امام رضا(ع)‌ گرد آمده بوده‌اند و طبیعتا این گروه با کتاب و کتابخوانی هم سر و کار داشته‌اند.

درباره وضعیت موجود کتابخانه بگویید بخصوص درباره گنجینه نسخ خطی.

گنجینه کتب خطی کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی به عنوان یکی از پایگاه‌های فکری جهان اسلام در طول تاریخ، بیشترین کتب خطی را از طریق وقف یا اهدا گردآوری کرده است. این گنجینه عظیم مکتوب بشری که حاصل اطمینان خاطر و علاقه عاشقان و ارادتمندان ولایت، خاصه حضرت رضا(ع) می‌باشد با بیش از 80هزار نسخه قرآن و کتاب خطی امروزه به مجموعه‌ای منحصر به فردی از آثار ماندگار خطی تبدیل شده و آنچه در این گنجینه عظیم هنری و تاریخی اهمیت فراوان دارد قرآن‌ها و کتاب‌های خطی نفیسی است که از لحاظ نفاست، حُسن خط، تذهیب، کتابت، کتاب‌آرایی، منحصر به فرد بودن، صنعت جلدسازی، کاغذ و مینیاتور از گرانبهاترین‌ گنجینه‌های جهان است و آنچه این گنجینه را بی‌نظیر و بی‌بدیل جلوه می‌دهد نفایس قرآنی آن است که علاوه بر مصاحف شریفه اهل‌البیت(ع) که گل سرسبد و از عجایب و نوادر و نفایس خطی جهان محسوب می‌شوند، این گنجینه با داشتن بیش از 100 قرآن پوست آهو به عنوان یکی از مهم‌ترین گنجینه‌های کتب آسمانی که بیشترین قرآن پوست آهو را در اختیار دارد در جهان مطرح است.

آیا روی این قرآن‌ها کار تحقیقی برای بررسی انتساب زمانی انجام شده است؟

مـا در کـنـار مـجـمـوعـه مـخـطـوطـات گـروهـی از کـارشـنـاسان، نسخه‌شناسان و پژوهشگرانی داریم که این گروه در قالب شورای ارزیابی نسخ خطی و نشر نفایس کار شناسایی نسخه‌های خطی را براساس نوع و قدمت کاغذ، خط، تذهیب و خوشنویسی و کتابت انجام و تشخیص می‌دهند که اثر مربوط به چه زمانی است. در موزه آستان قدس رضوی قرآن‌هایی وجود دارد که همکاران ما کارهای تحقیقی و پژوهشی بسیار ارزشمندی روی آنها انجام داده‌اند.

تاکنون چه تعداد از فهارس نسخه‌های خطی این کتابخانه منتشر شده است؟

از آنجا که گنجینه نسخ آستان قدس رضوی مورد توجه بسیاری از نسخه‌شناسان و علاقه‌مندان در سراسر جهان قرار دارد، کار انتشار فهارس نسخ خطی این کتابخانه به دیرباز می‌رسد. اولین نسخه خطی کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی در سال1296 هجری قمری منتشر شد و این حرکت در سال‌های بعد از انقلاب اسلامی شدت گرفت که هم‌اکنون علاوه بر 13 جلد فهارس نسخ خطی، کتب اهدایی رهبر معظم انقلاب که در دست تهیه است تعداد 27 جلد فهارس نسخ خطی کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی در موضوعات مختلف چاپ و منتشر شده و در کنار آن فهارس نسخ خطی کتابخانه‌های وابسته آستان قدس رضوی که برخی از آنها مانند کتابخانه گوهرشاد و کتابخانه وزیری یزد دارای نسخه‌های خطی ارزشمندی هستند به طور مجزا چاپ و منتشر شده‌اند.

اگر امکان دارد از تاریخچه وقف در این کتابخانه بگویید. با توجه به این‌که وقف یکی از سنت‌های دیرینه فرهنگ اسلامی بوده و سنگ بنای مجموعه‌هایی مثل مجموعه شما محسوب می‌شود.

کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی به واسطه انتساب آن به‌ آستان ولایت‌مدار و ملکوتی حضرت رضا(ع) همیشه مورد توجه و عنایات عاشقان و ارادتمندان آن حضرت بوده و بر همین اساس در طول تاریخ پذیرای بسیار از مجموعه‌هایی بوده که امروزه به عنوان مجموعه بی‌بدیل از میراث مکتوب بشری، تصویری بی‌بدیل از عشق و ارادت علما، فضلا، دانشمندان، نویسندگان و دوستداران ائمه اطهار را به ما نشان می‌دهد و همان‌طور که پیش از این هم عنوان شد قدیمی‌ترین کتاب خطی وقفی این کتابخانه جزوه قرآنی کشواد بن املاس است که سال327هجری قمری وقف روضه منوره رضوی شده است. از نفایس نوادر خطی این کتابخانه، مصاحف شریفه اهل‌البیت(ع) است که سال 1008 هجری قمری که وقف‌نامه آنها به خط شیخ بهایی‌است، تقدیم بارگاه ملائک پاسبان رضوی شده و از واقفان عمده کتب خطی می‌توان امیر جبرئیل، ابن خاتون، شیخ بهایی و نادرشاه افشار را نام برد. بزرگ‌ترین واقف کتب خطی در طول تاریخ هزار ساله کتابخانه آستان قدس رضوی، رهبر معظم انقلاب با بیش از 10 هزار نسخه کتاب خطی هستند. علاقه‌مندی رهبر معظم انقلاب به بارگاه ملکوتی حضرت رضا(ع) باعث شده بسیاری از هدایایی که خدمت ایشان تقدیم می‌شود و شامل اشیای موزه‌ای، کتب خطی و اسناد تاریخی است را به بارگاه ملکوتی حضرت رضا(ع) اهدا کنند.

آیا در راستای حفاظت و نگهداری و اطلاع‌رسانی کتب خطی اهدایی رهبر معظم انقلاب کارهایی تاکنون انجام شده است؟

کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی در راستای صیانت از آثار اهدایی معظم‌له، علاوه بر ایجاد پایگاه آسیب‌شناسی و اطلاعات شناختی‌ مرمتی و حفاظت و نگهداری دقیق علمی، برخی از این آثار را توسط مرمت‌کاران کتب خطی هندی مرمت کرده و در راستای بـهـینه‌‌سازی و دسترس‌پذیری آسان به نسخه‌شناسان، محققان و پژوهشگران، از کل آثار اهدایی رهبر معظم انقلاب میکروفیلم تهیه و به صورت لوح فشرده در اختیار علاقه‌مندان قرار داده و علاوه بر آن، 13 جلد فهارس نسخ خطی در موضوعات مختلف و نیز تهیه 2 جلد از نفایس خطی کتب اهدای معظم‌له که جلد اول آن در دست تهیه و انتشار است.

سازمان کتابخانه‌های آستان قدس در خارج از شهر مشهد هم کتابخانه‌ای برای خدمات‌رسانی به مردم دارد؟

آستان قدس رضوی پس از پیروزی انقلاب اسلامی علاوه بر ایجاد مراکز بزرگ فرهنگی و پژوهشی در راستای توسعه فضاهای کتابخانه‌ای گام‌های بسیار بزرگی برداشته است. ایجاد 40 کتابخانه در سطح کشور و یک کتابخانه در خارج از کشور، نشانه علاقه‌مندی تولیت آستان قدس رضوی به مقوله فرهنگ، کتاب و کتابخوانی و تحقق برنامه‌های نظام مقدس اسلامی است. آنچه در کتابخانه‌های آستان قدس رضوی نمود پیدا کرده است به روز بودن منابع و امکانات مطالعاتی است که بر همین اساس بسیاری از نخبگان رشته‌های مختلف علمی کشور و قبول‌شدگان کنکور سراسری از اعضای کتابخانه‌های آستان قدس رضوی در سطح کشور هستند. سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی با هدف ترویج و توزیع امکانات فرهنگی ــ مطالعاتی با ایجاد کتابخانه در مناطق پرجمعیت شهری سعی در توسعه فضاهای پژوهشی کرده است که این روند علاوه بر استقبال جامعه دانشجویی کشور مورد استفاده بسیاری از دانش‌پژوهان و علاقه‌مندان به کتاب و کتابخوانی قرار گرفته است. سازمان هم‌اکنون دارای 19 کتابخانه در مشهد و20 کتابخانه در سطح کشور از غرب کشور یعنی کرمانشاه، بروجرد و شوشتر گرفته تا شرق کشور یعنی طبس، بیرجند، قاین، یزد و کرمان است. ما در مجموع کتابخانه مرکزی و کتابخانه وابسته هم‌اکنون 5/2 میلیون جلد کتاب چاپی، 80 هزار نسخه کتاب خطی، 40 هزار جلد کتاب چاپ سنگی کمیاب و نایاب، 60 هزار مترمربع فضای مطالعاتی و بیش از‌300 هزار نفر عضو داریم و روزانه به بـیـش از 20 هـزار نـفـر در سـطـح کـشور خدمات‌رسانی فرهنگی ارائه می‌کنیم.

ضـمـن ایـن‌کـه در خـود تـهـران هم 2 کتابخانه ملک و آیت‌الله حکیم را داریم.

آیا این کتابخانه‌ها به شکل یک شبکه فعالیت می‌کنند؟

خدمات این کتابخانه‌ها و منابع آنها توسط سازمان مرکزی اداره می‌شود و تعداد قـابـل تـوجـهـی از آنـها نیز تحت پوشش تشکیلات سازمان کتابخانه مرکزی آستان قدس است. بعضی از این کتابخانه‌ها از نظر اداری و پرسنلی به سازمان‌های موقوفات آن مناطق واگذار شده است، برای مثال در یزد و کرمان این‌گونه است یا موسسه موقوفات مرحوم ملک که یک موسسه مستقل شده است.

درخصوص بحث پژوهشگران، چه ارتباط تعریف شده‌ای میان سازمان شما و پژوهشگران خارج از مجموعه آستان قدس رضوی وجود دارد؟

ما در حوزه پژوهش و ارتباط با پژوهشگران چند مقوله وحوزه داریم؛ برای مثال پژوهش درباره مخطوطات است که پژوهشگری می‌خواهد درباره یک کتاب یا مجموعه کتاب‌های خطی ما کار تصحیح یا پژوهشی خاصی انجام دهد و براساس سازوکاری تعریف شده نسخه را از ما درخواست می‌کند و ما براساس ضوابط، تصویر نسخه را دراختیارش قرار می‌دهیم. بخش دیگری از پژوهش‌ها نظیر نسخه‌شناسی و تصحیح متون و چاپ مجدد نفیس و فاکسی میله (عکسی) نسخه‌های خطی است که تاکنون چند جلد منتشر شده است. بخش دیگری از پژوهش‌های ما به بخش اسناد مربوط می‌شود که در آنجا سازوکار ویژه‌ای داریم. خوشبختانه در مخطوطات و اسناد، آثار خیلی خوبی تولید شده است. ما دفتر اسنادی داریم که سلسله پژوهش‌های افراد درون و بـرون سـازمـان را در آنـجـا مـنـعـکـس مـی‌کنیم. کتاب‌های متعددی در بخش اسناد در سال گذشته چاپ کرده‌ایم و این بحث را به طور جدی پیگیری می‌کنیم. افزون بر این تالاری به نام تالار محققان در کتابخانه وجود دارد که برای هر محقق در آنجا یـک فـضـای مـخصوصی طراحی شده است تا محققان بتوانند در آنجا بیشتر از منابع سازمان اسـتـفـاده کـنـنـد. در مـجـمـوع بـاب تـعامل برای پژوهشگران از طرف ما باز است و تا الان هم گام‌های بسیار خوبی برداشته شده است.

آیا فهرست کامل نسخه‌های خطی در اختیار شما، منتشر شده یا هنوز جای کار دارد؟

از آنجا که گنجینه نسخ آستان قدس رضوی مورد توجه بسیاری از نسخه شناسان و علاقه‌مندان در سراسر جهان قرار دارد، کار انتشار فهارس نسخ خطی این کتابخانه به دیر باز می‌رسد. اولین نسخه خطی کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی در سال1296 هجری قمری منتشر شد و این حرکت در سال‌های بعد از انقلاب اسلامی شدت گرفت که هم اکنون علاوه بر 13 جلد فهارس نسخ خطی کتب اهدایی رهبر معظم انقلاب که در دست تهیه است تعداد 27 جلد فهارس نسخ خطی کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی در موضوعات مختلف چاپ و منتشر شده و در کنار آن فهارس نسخ خطی کتابخانه‌های وابسته آستان قدس رضوی که برخی از آنها مانند کتابخانه گوهرشاد و کتابخانه وزیری یزد دارای نسخه‌های خطی ارزشمندی هستند به طور مجزا چاپ و منتشر شده‌اند.

ورودی نسخه‌های خطی شما چگونه است؟

همان‌گونه که قبلاً هم عنوان شد بخش عمده‌ای از منابع از طریق وقف و اهدا تهیه می‌شود، اما مشکلی که کشور ما از دیرباز با آن درگیر بوده خروج نسخه‌های خطی است که در یک دوره زمانی این کار توسط بیگانگان انجام شده است. طرح ما این است که به چند روش با کسانی که نسخه‌ دارند، تعامل کنیم. یک روش این است که طبق سنت دیرینه‌ای که وجود داشته نسخه‌های خطی خود را به آستان قدس رضوی وقف کنند. همان‌گونه که عرض شد رهبر معظم انقلاب حدود 10 هزار جلد نسخه خطی به آستان قدس رضوی اهدا کرده‌اند که سنت حسنه و باقیات الصالحاتی است که تا تاریخ هست این حسنه باقی خواهد ماند. روش دوم این است که کتاب‌ها را به کتابخانه بیاورند و ما نگاه کارشناسی و حتی آسیب‌شناسی به نسخه‌ها بیندازیم و تصویری از کتاب تهیه کنیم و تصویر یا اصل کتاب را به خودشان بازگردانیم، اما نسخه‌ای از کتاب در اینجا نگهداری شود. شکل سوم هم این است که کتاب را از صاحب آن بخریم. در حوزه اسناد هم همین گونه است، چرا که ما اسنادی در خانه‌ها داریم که گاهی به دلیل کم توجهی یا گذشت روزگار از بین خواهد رفت و به همین 3 روش می‌توانند اسنادشان را جاودانه کنند.

نکته مهم در این زمینه فرهنگ سازی برای اهداست، چون واقعاً شاید خیلی از مردم به اهمیت برخی عکس‌ها و اسناد و نوشته‌هایی که از گذشتگان در خانه‌هایشان در اختیار دارند، آشنا نباشند. در این زمینه چه کرده‌اید؟

فکر می‌کنم اگر رسانه‌ها و از جمله روزنامه جام‌جم در این حوزه کار کنند می‌توانند به فرهنگ‌‌سازی در این حوزه کمک کنند، البته فرهنگ سازی در این حوزه وظیفه اولیه ماست، اما بدون حضور و کمک رسانه‌ها نمی‌توانیم کاری انجام بدهیم.

ممکن است یک سند که از نظرما یک سند کاملاً خانوادگی تلقی شود بتواند بخشی از فرهنگ، آداب و رسوم و هنر و ادبیات ما را در گذشته به شکل روشنی در برابر دیدگان یک محقق قرار دهد.

یک کاغذ که از پدربزرگان به دست ما رسیده است، شاید از دید من کاغذی باشد که پدربزرگ من نوشته، اما ممکن است قطعه‌ای از پازل تاریخی فرهنگ جاری این مملکت باشد.

ما طرح دیگری هم داریم و اگر شما هم به ما برای اجرایی شدن آن کمک کنید خیلی خوب می‌شود. با توجه به این‌که بسیاری از بزرگان و شاعران و نویسندگان به دلایل مختلف موفق به ارائه و انتشار همه آثارشان نمی‌شوند، آنها می‌توانند آثارشان را به ما بدهند و ما بر اساس طرحی که ارائه کرده‌ایم حاضریم آثار بزرگان را برای آیندگان نگهداری کنیم. ما قصد منتشر کردن این آثار را نداریم، چون اصلاً ناشر نیستیم که بخواهیم این کار را بکنیم. حافظ به عنوان بزرگ‌ترین شاعر مشهور این کشور اگر آقای محمد گل‌اندام نبود که آثارش را جمع‌آوری کند، ما اصلاً از این شاعر بزرگ چیزی در اختیار نداشتیم و بسیاری از بزرگان ما نظیر مرحوم دهخدا، اگر شاگردان و بزرگانی نظیر دکتر معین و دکتر شهیدی با همت و پشتکار لغتنامه دهخدا را نمی‌گرفتند ممکن بود این آثــار از بـیــن بـرونـد. مـا درخـواسـتـمـان از بـزرگـان ایـن اسـت کـه دستنوشته‌هایشان را به ما بسپارند و خاطرجمع باشند که هروقت خواستند، برگردند و از آثارشان استفاده کنند و از خانواده‌های آنان هم می‌خواهیم نگذارند آثار بزرگان از بین برود و ما آمادگی داریم این کار را که وظیفه سنگینی هم هست به عهده بگیریم، چون حفظ آثار بزرگان در فضایی سالم به لحاظ محیطی با دما و رطوبت مشخص وظیفه سختی است، ولی آمادگی داریم که این وظیفه را به عهده بگیریم تا هر محققی خواست، در سال‌های بعد به این آثار برگردد و از شعر فلان شاعر و دستنوشته فلان بزرگ با نام خودش استفاده کند.

بااین‌که خراسان مشاهیر زیادی دارد و داشته، اما هنوز موزه مشاهیر خراسان راه‌اندازی نشده است. فکر می‌کنید این طرح می‌تواند به عملیاتی شدن ایده موزه مشاهیر خراسان منجر شود؟ با توجه به این‌که به هرحال مشاهیر و بزرگان این استان برای شما در دسترس‌تر هستند.

بحث موزه چون شیء محور است، با این ایده کمی متفاوت است، اما برای اطلاع شما باید بگویم ما برای معرفی بزرگان یا کسانی که اشیای ارزشمندی داشته و به آستان قدس اهدا کرده‌اند هم شیوه مرسومی داریم که الان هم اجرا می‌شود. به این صورت که آثار و اشیای اهدایی را با اسم خودشان در معرض دید عموم گذاشته‌ایم و اسم آن آدم از این طریق جاودانه شده است، چون در اسناد و فهرست‌ها و آثار بعدی ما می‌آید. ما نمونه‌هایی از اینها را داریم، مثل مجموعه اشیای اهدایی سیدجلال‌الدین تهرانی یا استاد گلبن در حوزه مطبوعات. در این زمینه اعلام آمادگی کرده‌ایم و این کار هم انجام شـده کـه آثار بزرگان به نام خودشان در جایی نگهداری و ماندگارتر شوند.

در بحث به کارگیری محققان با عنوان خادمی، با توجه به جذابیت معنوی عنوان خادمی، آیا این شکل از خادم امام رضا(ع) بودن در مجموعه آستان قدس تعریف شده است؟

خدمت کردن به امام رضا فقط در این نیست که کسی لباس خاصی تن کند و چوب پر به دست بگیرد و به شکل مصطلح خادمی کند. خدمت به امام رضا زمان و مکان نمی‌شناسد. ای بسا کسی در آن سوی کشور یا دنیا باشد، اما به امام(ع) خدمت کند، چرا که خدمت به امام رضا(ع) حوزه بسیار گسترده‌تری نسبت به خدمت در حوزه اماکن دارد و فکر می‌کنم بسیاری از محققانی که در این حوزه‌های فرهنگی داریم چه بسا حکم خادمی هم دریافت نکرده باشند، اما مسلما جزو برترین خادمان این مجموعه‌اند. خدمت از همین روش‌هایی که عرض کردم، برای مثال خدمت از طریق افزودن بر داشته‌های فرهنگی مجموعه آستان قدس رضوی که بزرگ‌ترین خدمت است و با توجه به صبغه و سابقه فرهنگی اغلب مردم ایران خانواده‌ها قابل انجام است.

ارائه اسناد و مخطوطات و عکس‌ها می‌تواند نمونه‌ای از این کار باشد که هم به حفظ این آثار کمک می‌کند و هم صاحب این اسناد می‌تواند نام خود را جزو کسانی ثبت کند که به دریا پیوسته‌اند.

البته نمی‌شود کتمان کرد که دریافت حکم رسمی خادمی جذابیت فوق‌العاده‌ای دارد.

این مساله در حوزه اختیارات و تصمیم‌گیری سازمان ما نیست، ولی به عنوان یک پیشنهاد قابل بررسی است و درباره‌اش صحبت هم شده است.

شما میان انبوه زائرانی که هر سال به مشهد می‌آیند چقدر برای استفاده از امکانات و خدمات سازمانتان نظیر کتابخانه مرکزی و موزه‌های مختلف تبلیغ و آنها را برای حضور در این فضاها تشویق می‌کنید؟

یکی از مشکلاتی که ما داریم و هیچ کتابخانه‌ای که ما می‌شناسیم با آن روبه‌رو نیست، این است که ما اینجا با کمبود جا مواجه هستیم. همین الان اگر به تالارهای ما مراجعه کنید می‌بینید جانیست و حتی در نمازخانه کتابخانه تعداد زیادی از افراد روی فرش نشسته اند و در حال مطالعه هستند.

ما در کتابخانه مرکزی در حوزه امانت کتاب سالی بیش از 500 هزار جلد کتاب به امانت می‌دهیم و نیز سالی بیش از 800 هزار جلد کتاب مطالعه می‌شود و روزانه بیش از 6 هزار نفر از این کتابخانه استفاده می‌کنند در عین حال زائرانی که از شهرهای دیگر می‌آیند می‌توانند کارت مهمان بگیرند و به کتابخانه بیایند. همچنین آغوش ما به سمت محققان همیشه باز است و در عین حال ما به سمت فضاهای مجازی حرکت می‌کنیم و در حال حاضر در اینترنت امکانات خوبی نظیر عضویت و تمدید عضویت و امانت گرفتن کتاب داریم.

اتاقکی پر از سند

یکی از صبحگاهان سال 1349 شمسی 2 نفر کارگر ساده سرکارشان حاضر شدند تا دیوارچه فوقانی دارالسلام حرم رضوی را در برنامه توسعه آن سال‌های حرم خراب کنند.

اولین ضربات تیشه‌های آنها که به دیوار اصابت کرد ناگهان دیوار فرو ریخت و فضای خالی اتاقک مانندی روبه‌رویشان ظاهر شد و وقتی آنها وارد آن اتاقک شدند چیزی جز یک کیسه بزرگ ندیدند.

مسوولان آن زمان آستان قدس محتویات کیسه را برای بررسی کارشناسان مهر و موم و دیوار اتاقک را هم تعمیر کردند.

اما ساعت 8 صبح چهارم تیر آن سال وقتی اسکندری، فاضل و حمیدی به محل کشف کیسه رفتند و محتویات آن را یک به یک بررسی و تفکیک و سپس مجدد لاک و مهر کردند، مشخص شد 285 هزار برگ سند نفیس از اسناد تشکیلات اداری آستان قدس رضوی به همراه 14 جلد قرآن خط کوفی نوشته شده روی پوست آهو متعلق به قرن سوم در 111 صفحه و 2 جزء قرآن کریم روی کاغذ حنایی در آن کیسه وجود داشته است.این اسناد پایه‌ای شد برای ایجاد مرکز اسناد آستان قدس که امروزه مجموعه‌ای وسیع از اسناد مکتوب و غیرمکتوب نه فقط درباره آستان قدس و شهر مشهد که اسناد مهمی درباره تاریخ و فرهنگ کشور ما را در خود جای داده است.

اسناد موقوفات تاریخی آستان قدس و مکاتبات اداری از جمله 69هزار سند از دوران صفویه، مجموعه 26 هزار برگی اسناد آصف‌السلطنه داماد مظفرالدین‌شاه و از ملاکان آن دوره که املاک او از آذربایجان و قزوین تا تهران و ساوه را در بر می‌گرفت، مجموعه تاریخی عکس‌های دوران قاجار ازجمله عکس‌های میرزا عبدالجبار، میرزا فرج‌الله عباداف و محمدعلی قاجار و میرآقا عکاسباشی آستانه، 700 برگ سند نفیس تعزیه خوانی، 30 هزار قطعه عکس از رجال دیوانی و اماکن تاریخی، مجموعه 20هزار برگی اسناد مربوط به امام خمینی(ره) از جمله اعلامیه‌های ایشان، مجموعه عکس‌های مشهد در دوران انقلاب اسلامی، تصویربرداری و مستندسازی درباره محلات مشهد، 180 هزار برگ سند درباره خاندان علم و... بخشی از دارایی‌های نفیس مـرکـز اسـناد این مجموعه است که باید در کنار آنها به مجموعه‌های کم‌نظیر موزه‌ای و کتابخانه‌ای آستان قدس رضوی نیز اشاره کرد.

آرش شفاعی