شخصیت؛ زیاد هم شخصی نیست!

هر آدمی کم و بیش وارث صفات و ویژگی‌های فطری پدر و مادر خویش است. برخی از این صفات به صورت نمایان و برخی دیگر به حالت نهان به ارث می‌رسند. پویایی شخصیت، که بیشتر جنبه فیزیولوژیکی دارد، بر پایه قالب‌های ارثی استوار است و امکان رفتار و کردار معینی را برای فرد فراهم می‌آورد. هوش، حافظه، استعداد یادگیری، حساسیت و انگیزش‌پذیری از راه وراثت به فرد انتقال می‌یابد.

اثر عوامل محیطی

مازیار و داریوش دو برادر دوقلوی 5 ساله هستند که یکی را خاله خانم در اصفهان بزرگ کرده است و دیگری را مادر در تهران.

مادر مازیار و داریوش که خود دوقلوزاست دو فرزند دوقلوی دیگر هم داشته در حالی که خواهرش بچه‌دار نمی‌شده است.

خلق و خوی داریوش که در اصفهان و در خانواده خاله بزرگ شده است هیچ شباهتی به مازیار ندارد. مازیار ساکت و بی‌سروصداست و دوست دارد در گوشه‌ای نقاشی کند، اما داریوش پر جنب و جوش و پر سروصداست و دوست دارد با دیگران ارتباط بر قرار کند. سیما مجد مادر این دو قلو‌ها اعتقاد دارد داریوش این جسارت و جنب و جوش را به خاطر تک بودن و شیوه تربیت خواهرش کسب کرده و قدری لوس شده است.

مطالعه رفتار دو قلو‌ها یکی از زمینه‌های دقیق مطالعات رفتارشناسان و روان‌شناسان است. پژوهش‌هایی که روی دو قلو‌ها صورت می‌گیرد نشان می‌دهد که وراثت، محیط و خانواده چه اثری در شکل‌گیری شخصیت و رفتار فرد دارند.

روان‌شناسان در نتیجه پژوهش دریافته‌اند که انسان در حد گسترده‌ای پرورش یافته محیط خویش است. برخی از پژوهشگران اثر محیط را مهم‌تر از ویژگی‌های ارثی دانسته و آن را عامل بسیار موثری در پیشرفت فکری، عقلی و رشد شخصیت معرفی کرده‌اند که در اینجا به اختصار به چند عامل محیطی اشاره می‌کنیم.

پیش از تولد به نوزادتان توجه کنید!

بعضی‌‌ها وقتی بچه کوچکی دارند جلوی او خیلی از بحث‌ها و حرف‌ها را مطرح می‌کنند، اما وقتی کسی به آنها هشدار بدهد که جلوی بچه این حرف‌ها را نگویند، جواب می‌دهند: بچه است، نمی‌فهمد.

اگر شما هم این‌طور فکر می‌کنید بهتر است بدانید بچه از همان موقعی که نیست می‌فهمد و اثر می‌پذیرد!

پس از آن‌که نطفه موجود زنده بسته شد، رحم مادر نخستین محیط مناسب برای رشد شخصیت <جنین> به شمار می‌آید. تغذیه و بهداشت تن و روان مادر در این دوره اثر فراوانی در رشد دارند. تغذیه و محیط زیست نامناسب، بیماری‌های بدنی و روانی، رادیوگرافی زیاد از مغز و شکم مادر، ایراد ضربه و صدمه به جنین، مصرف داروهای شیمیایی و آنتی‌بیوتیک‌ها، انواع مخدرات از جمله کشیدن سیگار در هنگام بارداری در ساخت و رشد جنین تأثیر سوء به جای می‌گذارد و ممکن است موجب عقب‌‌ماندگی‌های هوشی و ذهنی کودک گردد.

برانگیختگی‌ها و هیجان‌های هراسناک سبب تراوش هورمون‌های فوق کلیوی، بویژه آدرنالین می‌شوند و از راه خون به جنین انتقال می‌یابند و به این ترتیب عوامل مثبت و منفی یا به عبارتی سودمند و زیانبار در رشد شخصیت اثر بخش می‌باشند.

محیط بعد از تولد

خانواده: محیط خانواده در ساختن شخصیت فرد تأثیر به سزایی دارد. نخستین کسی که کودک با او آشنایی و ارتباط برقرار می‌کند، مادر است. از این رو، نقش مادر در سال‌های اولیه زندگی کودک در رشد و شکل‌گیری شخصیتش انکارناپذیر است. نتیجه بررسی‌های متعدد نشان داده است که محیط خانوادگی نامناسب موجب عدم سازگاری در کودکان می‌شود و در مقابل، محیط‌های خانوادگی مناسب و سالم در اطفال و نوجوانان، کفایت روانی و اعتماد به نفس به وجود می آورد. تجربیات ناموفق کودک در رشد شخصیت خلل وارد ساخته و هم چنین نوع رفتار والدین با فرزندانشان اعم از پذیرش، طرد، سهل‌گیری، سخت‌گیری و... در قالب‌ریزی شخصیت کودک نقش مهمی را باز می‌کند.

نخستین کسی که کودک با او آشنایی و ارتباط حاصل می‌کند مادر است. وقتی مادر به کودک خود شیر می‌دهد و با دست‌های خود او را نوازش می‌کند میان آنها علاقه و رابطه محبت‌آمیز برقرار می‌گردد. از سوی دیگر مادرانی هستند که بر حسب وظیفه به کودک شیر می‌دهند ولی رفتار محبت‌آمیزی با فرزند ندارند. این دو شیوه رفتار در شکل‌گیری دو گونه شخصیت در کودک تأثیر می‌گذارد. در صورت نخستین امکان دارد کودک دارای شخصیتی سازگار، فعال و پویا شود و در صورت دوم ممکن است درونگرا و ناسازگار بار آید.

پسران و پدران

همه فکر می‌کنند رفتار نوید پسر نوجوان 16 ساله‌ای که بین 6 خواهر بزرگ شده است شباهتی به پسر‌ها ندارد. او حتی فرصت نداشته ویژگی‌های مردانه را از پدرش بیاموزد، زیرا او همواره در سفر بوده است.

نوید حالا خود را تنها می‌یابد و نمی‌داند با همه هنر‌های دخترانه‌ای که آموخته چه می‌تواند بکند.

آیا تربیت در شکل‌گیری شخصیت جنسی نیز اثر می‌گذارد؟

روان‌شناسان معتقدند: پس از این که کودک به رشد کافی رسید و اعضای خانواده را بخوبی شناخت اهمیت پدر برایش مشخص می‌گردد.

روان‌شناسان در بررسی‌های خود به این نتیجه رسیده‌اند پسرانی که در خانواده‌های بدون پدر رشد کرده‌اند نسبت به پسرانی که از سرپرستی پدران خود برخوردار بوده‌اند سازگاری کمتر و ویژگی‌های مردانگی ضعیف‌تری داشته‌اند.

پسرها معمولاً پدر را الگو قرار داده و می‌کوشند از راه همانندسازی با او از رفتارش تقلید کنند، در صورتی که دختران با توجه به عوامل و شرایط فطری و محیطی مادر را نمونه قرار می‌دهند و خود را همانند می‌سازند. گروهی از روان‌شناسان معتقدند که اگر پدر و مادر سختگیر و کم مهر باشند، ممکن است کودک درونگرا، خیالباف، سرکش و پرخاشگر شود و چنانچه پدر و مادر بیش از اندازه محبت کنند و او را لوس بار بیاورند، چه بسا کودک در خودنمایی، برون‌گرایی یا وابستگی به دیگران راه افراط را در پیش گیرد.

بنابراین روی هم رفته، محیط خانواده در ساختن شخصیت فرد تأثیر به سزایی دارد.

با توجه به آنچه خواندید شخصیت کودک از مجموعه کنش‌ها و واکنش‌های او با محیط،‌ رفتار و محبت والدین و بودن یا نبودن آنها، وراثت و آنچه به ارث می‌برند تشکیل می‌شود.

ممکن است رفتارهای پرخاشگرانه فرزند شما ادامه رفتار پدربزرگش باشد که هرگز او را ندیده است یا زاییده محیط شلوغ و ناامن یا دست پرورده تربیت شما باشد. می‌بینید که نمی‌توان بچه‌ها را به خاطر شخصیتی که دارند سرزنش کرد. باید سعی کرد شخصیت بهتری به دست آورند؛ حتی اگر ویژگی‌هایی را به ارث برده باشند.

ماندانا ملاعلی