مار‌جعفری

مردمک چشم عمودی، پوزه کوتاه و سر پوشیده از فلس‌های کوچک و تیغه‌دار است. رنگ‌آمیزی متنوعی دارد و نمونه‌های ایرانی آن به رنگ‌های قهوه‌ای مایل به خاکستری، زیتونی، خاکستری مایل به زرد با نوارهای زیگزاگ روشن هستند. از ویژگی بارز این گونه، وجود یک علامت به شکل صلیب روی سر است. ناحیه شکمی به رنگ سفید یا سفید مایل به زرد است.

در نواحی بیابانی یا نیمه‌بیابانی در دشت‌ها، تپه‌های رسی یا ماسه‌ای، دامنه‌ها و کوهپایه‌ها با پوشش گیاهی اندک و نیز دهانه چاه‌ها، باغ‌ها، حاشیه مزارع و روستاها دیده می‌شود. روزها در زیر سنگ‌ها و درون حفره‌های زمینی ، لانه جوندگان، شکاف سنگ‌ها و زیر بوته‌ها پنهان می‌شود.

از هنگام غروب تا طلوع آفتاب فعالیت می‌کند. برای شکار از بوته‌ها یا درختچه‌ها بالا می‌رود یا روی سنگ‌ها، زیر بوته‌ها و لبه چشمه‌ها بدون حرکت به کمین می‌نشیند و انواع جوندگان کوچک، مارمولک‌ها، وزغ‌ها و بندپایان بزرگ مانند عقرب‌ها، رتیل‌ها و دیگر حشرات را شکار می‌کند.

هنگام خطر به دور خود می‌پیچد و سر را در میان بدن پنهان می‌کند و با حرکات مارپیچ و مالیدن فلس‌های کناری بدن، صدای مخصوصی تولید می‌کند و گهگاه با حمله‌های ناگهانی دشمن را دور می‌نماید. از پهلو حرکت می‌کند. تخم  بچه‌زاست؛ یعنی نوزادها در بدن مادر از تخم خارج شده و زنده متولد می‌شوند. ماده‌ها در فصل تابستان تا 2 نوزاد به دنیا می‌آورند.

مار جعفری از خطرناک‌ترین مارهای ایران است و گزش آن در برخی مواقع منجر به مرگ انسان می‌شود. سم این مار بیشتر بر دستگاه گردش خون اثر می‌گذارد و موجب پارگی رگ‌ها و خونریزی داخلی و حتی خونریزی مغزی می‌شود. خوشبختانه این مار از انسان‌ها فراری است و دور از انسان زندگی می‌کند.

از ایران به سمت جنوب شرقی آسیا تا بنگلادش، به سمت شمال شرقی تا ازبکستان و از شرق تا افغانستان و هند و به طرف جنوب غربی تا عراق و عربستان پراکنده است. در ایران تاکنون از بیشتر استان‌های مرکزی و جنوبی شامل سمنان، قم، خراسان شمالی، خراسان جنوبی، خراسان رضوی، سیستان و بلوچستان، هرمزگان، کرمان، یزد، اصفهان، بوشهر، فارس، کهگیلویه و بویراحمد، خوزستان و ایلام گزارش شده‌اند.

در ایران دارای 2 زیرگونه است. جمعیت آنها در ایران در حد مطلوب است، ولی در سال‌های اخیر به سبب صید بی‌رویه توسط مارگیرها برای مراکز سرم‌سازی، کشتن آنها به دلیل ترس و نفرت مردم از این مار، تخریب زیستگاه توسط چرای دام‌ها، شهرسازی و جاده‌سازی جمعیت آنها رو به کاهش است.

مرتضی جوهری