مدیریت استرس درخانواده

گسترش منابع استرس در محیط خانه، محیط کار و اجتماع به حدی است که در برخی اوقات توان تفکر و برنامه‌ریزی ساده را نیز از انسان سلب می‌کند.

گاهی فشار عصبی ریشه در مشکلات کاری افراد دارد. در این صورت علاوه بر آن‌که شخص دچار مشکلات روحی و روانی در محیط اجتماعی و خانواده می‌شود بویژه در محیط خانواده باعث می‌شود تا فرد نتواند ارتباط درست و مثمرثمری با سایر اعضای خانواده داشته باشد و تنش درونی او باعث تنش در خانواده و روابط بین افراد شود. لازم به ذکر است استرس به دو بخش مثبت و منفی تقسیم می‌شود.

استرس منفی

در استرس منفی، قبل از آن‌که کار پیچیده و مشکل شروع شود آثار ناراحتی روحی و روانی در فرد پدیدار می‌شود و شخص کنترل موقعیت را از دست می‌دهد و هر پیشامد کوچک را به یک مشکل بزرگ تبدیل می‌کند و بتدریج دچار اضطراب و استرس می‌شود و آرامش از وی و اطرافیانش سلب می‌گردد.

استرس مثبت

هنگامی که قصد انجام کار پیچیده یا مشکلی را داریم، میزان انرژی در بدن افزایش می‌یابد تا قادر به انجام کار باشیم. در این حالت حس هوشیاری و کنترل موقعیت در بدن افزایش می‌یابد و بدون این‌که فشار زیادی را تحمل کنیم و بیش از اندازه مضطرب شویم کار را به اتمام می‌رسانیم. در این شرایط می‌توانیم با احساس رضایت از انجام کار، آرامش خود را بازیابیم و حس اعتماد به نفس نیز تقویت می‌گردد. این استرس برای این‌که اثرات مثبتی بر فرد و محیط اجتماعی او می‌گذارد مثبت تلقی می‌شود.

عوامل استرس‌زا کدامند؟

تعدادی از زمینه‌‌های زندگی باعث استرس می‌شود که می‌توان آنها را به6 زمینه تقسیم کرد: کار، دیگران، زمان، محیط، زندگی داخلی و شخصیت.

کار: مسوول خانواده تنها مسوول اداره کردن استرس خود نیست، بلکه مسوول جلوگیری از استرس بیش از اندازه سایر اعضای خانواده نیز هست.

در واقع کارکردن بیش از اندازه پدر یا مادر خانواده به همان اندازه می‌تواند استرس‌زا باشد که کار نکردن یا ترس از بیکار شدن. گاه استرس کاری خارج از منزل همراه فرد به خانواده وارد می‌شود که باید از آن جلوگیری شود.

دیگران:ازدحام، گاهی سبب استرس می‌شود، همین طور تنهایی. زنان و شوهران سبب استرس هم می‌شوند، همان‌گونه که نیافتن همسری مناسب چنین اثری به جای می‌گذارد. طلاق، جدایی و مرگ همسر نیز استرس‌آور است. فرزندان علل عمده استرس هستند، همان‌گونه که عقیم بودن. در محیط کاری، مواجه شدن با مردم استرس‌زاست، اما از بین بردن عصبانیت برای جلوگیری از کشمکش نیز چنین است. مدیران سبب استرس زیردستان می‌شوند و اداره مردم به مراتب استرس‌زاتر از اداره ماشین‌هاست.

زمان: دائم در حال شتاب بودن، استرس‌آور است. در دنیای کاری امروز وقت با ارزش است و به همین دلیلی دوره‌های مدیریت زمان اجرا می‌شود. کوتاهی در برنامه‌ریزی و انتظار مسائل و مشکلات را داشتن، سبب افزایش مقدار فشار عصبی و روانی (استرس) می‌شود.

محیط: ازدحام بیش از اندازه و سر و صدا هم در خانه و هم در محیط کار دو عامل تحریک عصبی هستند. این عامل‌های تحریک‌کننده اگر پیوسته و بدون فاصله باشند، بزرگ‌ترین عامل استرس می‌شوند. امروزه به وسایل ایجادکننده صدا در وسایل خانگی هم توجه می‌شود مانند جاروبرقی، ماشین لباسشویی و غیره. باید توجه داشت که سکوت خیلی زیاد هم یک عامل استرس‌زاست.

خانواده: زندگی خانوادگی شاد و مطمئن بزرگ‌ترین عامل رهایی از استرس است، ولی هرگونه شکاف در این زندگی به محیط کار منتقل می‌شود. ازدواج فرصتی برای سهیم شدن در مشکلات و تجارب پدید می‌آورد ولی می‌تواند با خود ناکامی هم به بار بیاورد. معتادان به کار که کوشش می‌کنند هر ساعت را در کار بگذرانند، اغلب از تلخی زندگی و همسری پر از کینه رنج می‌برند. مرگ همسر، طلاق، زندانی شدن و جدایی بالاترین عوامل استرسی هستند که زندگی عادی خانوادگی را به هم می‌ریزند.

شخصیت: روان‌شناسان امریکایی افراد بشر را به دو نوع شخصیت الف و ب تقسیم‌بندی کرده‌اند. نوع «الف» مردمی رقابت‌جو و تجاوزگرند که خود و کارمندانشان را بسیار سخت به کار می‌رانند. آنان استعداد فشارهای عصبی و روانی را دارند بویژه مستعد حمله قلبی هستند. دارندگان شخصیت نوع «ب» مردمی آرام‌تر و ساده‌گیرترند و اغلب برای پیشگیری از استرس، کارها را از پیش برنامه‌ریزی می‌کنند. در واقع آدم‌های بسیار کمی به طور خالص از نوع «الف» یا «ب» هستند و نوع افراد بیشتر در یک مقیاس رفتاری میان این دو قابل سنجش است. نوع «ب» مصون از استرس نیستند، ولی احتمال این‌که بیشتر با آن کنار آیند زیاد است. پاره‌ای از افراد نوع «الف» ناقل استرس هستند، خودشان در برابر استرس نفوذ ناپذیرند ولی آن را به دیگران منتقل می‌کنند.

علائم استرس

عمده‌ترین علائم و آثار استرس در دو سطح نمایان می‌شود:

الف)‌ سطح فیزیولوژیکی (جسمی)‌

افزایش متابولیسم بدن / افزایش فشار خون / تپش قلب / تعریق بیش از حد / زخم معده / افزایش کلسترول/ مشکلات تنفسی/ سوءهاضمه/ سردرد/ دیابت/ طاسی / میگرن

ب)‌ سطح روحی و روانی

افسردگی / هیجان / التهاب / حساسیت زیاد / انزواطلبی / عدم اطمینان و اعتماد / عصبانیت / تفکرات و توهمات / کم‌خوابی / بی‌اشتهایی / نگرانی / سیگار کشیدن / وابستگی به دارو / بی‌طاقتی و نفس نفس زدن/ ناتوانی در تصمیم‌‌گیری / ضعف حافظه که نتیجه کم‌توجهی و پریشانی حواس است

راه‌های مقابله با استرس

مقابله با استرس و کنترل اثرات آن بستگی به طبیعت و روحیه و توان هر فرد دارد که چگونه می‌تواند در موقعیت‌های خاص به خوبی تصمیم‌گیری نماید یا در محل مشکلات چاره‌اندیشی کند. طرز برخورد افراد به نوعی با شخصیت آنان نیز مرتبط است. برخی به صورت واقع‌بینانه و فعال با مشکل برخورد می‌کنند و برخی حالت انفعالی و منفی دارند. لذا انزواطلب یا پرخاشگر می‌شوند. زمانی که اثرات استرس بیش از اندازه باشد و تدابیری که برای کاهش استرس به کار می‌رود مفید واقع نشود در این صورت تغییر نگرش نسبت به مشکل می‌تواند مفید واقع شود. اتخاذ تدابیر لازم برای مقابله با استرس مستلزم شناخت استعدادهای ذاتی، تفکر مثبت و آگاهانه است. برای غلبه بر استرس در ابتدا لازم است تا سیستم عصبی به تدریج در حالت توازن قرار گیرد. بدین ترتیب که در میان دوره‌های فعالیت شدید حتما دوره‌های آرامش و عدم فعالیت گنجانده شود. آنچه به عنوان مهمترین راهکارهای کاهش یا مقابله با استرس می‌توان نام برد بدین شرح می‌باشد: تفکیک کردن مسائل کاری از مسائل خانوادگی و سعی در حفظ جایگاه هر کدام، تغییر برخی رفتارها که موجب آسیب‌پذیری شخص در مقابله با استرس می‌شود، اولویت‌بندی برنامه‌ها و کارهای روزانه‌ای که باید انجام گیرد.

‌ استفاده از مدیریت زمان برای کارهایی که اولویت بیشتری دارد. یعنی ضمن آن که برنامه‌ها اولویت‌بندی می‌شوند زمان لازم را برای انجام هر کار از قبل تعیین کنیم.

‌ تعیین اهداف بلندمدت و کوتاه‌مدت و راه‌‌های نیل به آن

‌ گفتگو و تبادل‌نظر با اعضای خانواده و‌ دوستان در مورد مشکل یا مساله و سعی در حل آن

‌ تنظیم برنامه‌های مرتب ورزشی، مطالعه و تفریحات سالم

‌ داشتن برنامه غذایی منظم و احتراز از خوردن مواد چربی و قندی

‌ تنظیم برنامه خواب و استراحت به میزان کافی

‌ تقویت روحیه همکاری و تعاون در خانواده و محیط کار

‌ شناخت محدودیت‌های جامعه از نظر اقتصادی اجتماعی و تفاوت‌های بین فردی در خانواده

‌ «نه» گفتن در مواقع لازم