شهری پر از اولین‌ها

بعد از صنعت چاپ تبریزی‌ها برای اولین بار اقدام به ترجمه کتاب‌های خارجی کردند. به فرمان عباس میرزا یکی از دانشجویانی که از انگلستان بازگشته بود به نام میرزارضا تبریزی آثار ولتر را از انگلیسی به فارسی برگرداند. اما دومین کار ترجمه‌ای وی یعنی «سقوط امپراطوری روم» با واکنش‌های شدیدی از جانب فتحعلی شاه مواجه شد و در نتیجه جلد دوم آن هرگز چاپ نشد.

میرزا فتحعلی آخوندزاده پیشرو نمایشنامه‌نویسی است. وی رمانی تحت عنوان «ستارگان فریب خورده  حکایت یوسف شاه سراج» به زبان ترکی آذری نوشت.

عبدالرحیم نجارزاده تبریزی «طالبوف» نخستین نویسنده مدرن در ادبیات کودک است که نوشته‌هایش مخصوص بچه‌ها است. کتاب «احمد یا سفینه طالبی» او کتابی آموزشی است برای کودکان که مانند دیگر آثارش به دور از پیچیدگی‌های لفظی است و در دو جلد چاپ شده است.

جبار باغچه‌بان نیز اولین مولف و ناشر کتاب کودکان در ایران و همچنین پایه‌گذار ادبیات نوین کودکان در ایران است. صمد بهرنگی نیز دوست صمیمی بچه‌ها و مردمی‌ترین چهره ادبیات معاصر کودکان و نوجوانان است. او که آگاهی دادن به کودکان را در قصه نویسی باب کرد و رسام ارژنگی نیز نخستین نقاش ایرانی است که داستان‌های کودکان را به تصویر کشید.

آذربایجانی‌ها در زمینه روزنامه نگاری و پرورش افکار و اندیشه‌های مردم نیز به ارائه خدمات پرداخته‌اند. زمانی که  فرمانروایان قاجار از بیداری مردم و شکلگیری افکار عمومی واهمه داشتند نه‌تنها برای جراید امکان نشر نبود بلکه خوانندگان نشریات را نیز مجازات می‌کردند، به همین علت چند تن از تبریزی‌های مبارز در استانبول با تاسیس روزنامه اختر نوعی روزنامه نگاری وطنی را بنیان نهادند.

روزنامه اختر در سال 1292 ه.ق به تشویق میرزا‌نجف‌قلی‌خان و به نویسندگی میرزا مهدی‌خان تبریزی آغاز به کار کرد. حدود 15 سال بعد از انتشار اختر بود که قانون، حکمت، ثریا، حبل المتین، پرورش و ... چاپ شدند.

یکی دیگر از اولین‌های تبریز، تاسیس کتابخانه‌های عمومی است. کتابخانه خازن لشکر، کتابخانه میرزااسحاق‌خان معزالدوله، کتابخانه انجمن معارف و کتابخانه تربیت. موسس اولین کتابخانه عمومی ایران در تبریز میرزا حسن خان خازن لشکر بود. دومین کتابخانه تبریز در سال 1321 ه .ق به همت میرزا اسحاق خان بنیاد یافت .کتابخانه نشر معارف نیز در سال 1337 ه .ق تاسیس شده است. محمدعلی تربیت نیز که یکی از فرهیختگان تبریز بود با تاسیس کتاب فروشی تربیت در تبریز که یکی از مراکز فعالیت‌های سیاسی و آزادیخواهی بود زمینه ایجاد کتابخانه معروف تربیت را در سال 1300 ه .ش به وجود آورد.

باید اذعان کرد که شمارش اولین‌های تبریز کهن در این مجال اندک نمی‌گنجد بنابراین فقط به عنوان اولین‌های این شهر اشاره می شود .

تبریز نخستین شهری  است که صاحب سینما شد، حتی اولین نمایشنامه و تئاترها در تبریز شکل گرفت. با نام قاسم‌میرزا، آغازگر عکاسی و رسام عرب‌زاده، پدر فرش نوین ایران آشناییم، تاسیس نخستین دانشکده فرش در تبریز رخ داد و تاسیس اولین دانشکده پرستاری و مامایی، دکتر حمید نطقی، پدر روابط عمومی ایران  و کلنل محمد تقی خان پسیان، اولین هوانورد ایران است.

در تبریز کانون انتشار اسکناس، مهد برپایی انجمن زنان و خاستگاه نخستین خیزش ضد استعماری است، نخستین مرکز لرزه‌نگاری در تبریز تاسیس شد. ابوالقاسم فیوضات نخستین کودکستان را راه‌انداخت و در تبریز بود که اولین مدرسه نابینایان شکل گرفت. جبار باغچه بان موسس نخستین مدرسه کرو لال‌ها  و رشدیه تبریزی پدر آموزش و پرورش نوین ایران محسوب می‌شوند.

صمد سرداری‌نیا به تمامی موارد با اسناد تاریخی در کتاب «تبریز شهر اولین‌ها» اشاره کرده است.