پاپ ‌اشتباه کرد

یکی از بخش‌های آزاردهنده سخنرانی او این ادعا بود که آیه «لااکراه فی الدین» (در دین هیچ اجباری نیست)، قبل از رسیدن پیامبر به قدرت سیاسی نازل گردیده است. با نگاهی اجمالی به روایات و تفاسیر به این نتیجه می‌رسیم که نزول آیه‌ مذکور مدتها بعد از آن واقعه (هجرت به مدینه و تشکیل حکومت اسلامی) صورت پذیرفته است و این خود نشان‌دهنده فقر آگاهی پاپ نسبت به دین اسلام است. در حقیقت براساس این آیه، حقوق اسلامی کلاسیک هر گونه اعمال فشار برای تغییر مذهب مسیحیان و یهودیان را امری نادرست می‌شمارد. می‌دانیم که اسلام در طول تاریخ نهاد متمرکز مشخصی را برای تفتیش عقاید مردم ایجاد نکرده است. عارف ناید یکی از متالهان برجسته اسلامی، بندیکت را این‌گونه توصیف می‌کند: « (او)به طور حیرت‌انگیزی سابقه تاریخی شکنجه، ظلم و خشونت از سوی کلیسای کاتولیک برعلیه مسلمانان، یهودیان و حتی برخی از مسیحیان را نادیده می‌گیرد.»

دکترین اصلی عصر روشنگری، یعنی آزاد اندیشه، نخستین بار از سوی کلیسای کاتولیک به عنوان دروازه نسبی‌گرایی مورد حمله قرار گرفت و قانونگذاران کاتولیک به طور آشکار در راه حفظ سلطه مشروع مسیحیت تلاش کرد. کلیسای کاتولیک ساز و کار انگیزایسیون یا تفتیش عقاید را برای مقابله با عقل‌گرایی عصر روشنگری تقویت کرد. حتی در اواخر قرن نوزدهم، پاپ لئوی هشتم به طور رسمی اعطای حقوق و مزایای برابر به پیروان سایر مذاهب را تقبیح کرد. هرچند محافظه‌کاران جدید گرایش آموزه‌های جدید به اندیشه‌های آرمانی سکولار را امری منحوس تلقی می‌کنند، اما با این وجود، جامعه مسیحی امروزه دستخوش تغییرات امیدوارکننده‌ای شده است و در اغلب موارد طلایه‌دار نهضت حقوق بشر است. لذا منصفانه نیست که تعهدات دولت واتیکان درخصوص آزادی مذهبی را با آموزه‌های تاریخی آن یکی بدانیم.

اظهارات اخیر پاپ حاوی اهانت دیگری بر مسلمانان بود. پاپ میان برداشت مسیحیان و مسلمانان در مورد خدا تفاوت عمده‌ای قائل بود. به عقیده پاپ خدای (مورد نظر) مسیحیان پروردگاری است که همواره با تکیه بر خرد عمل می‌کند اما خدای مسلمانان مختار به انجام تمامی امور حتی کارهای غیرعقلانی است. (ن.ک. اسکیدل اسکای، پروسپکت، نوامبر 2006).

پاپ ادعای خود در مورد مسیحیت را با استناد به طیف وسیعی از نظرگاه‌های کاتولیکی مطرح کرد، این در حالی بود که نظر خود درخصوص اسلام را با اتکا بر آرا تنها یکی از اندیشمندان مسلمان یعنی ابن‌حزم مطرح کرد.

اکثریت قریب به اتفاق متفکرین اسلامی وجود خدایی غیرعقلانی و دمدمی مزاج در اسلام را نفی می‌کنند. الهیات اسلامی، به دور از ترغیب به اطاعت از پروردگاری غیرعقلانی، استفاده نظام‌مند از خرد را سرلوحه‌ کار خود قرارداده است تا جایی که قرآن راه اصلی شناخت خداوند را ایمان به نشانه‌های سامان‌مند ربانی در طبیعت می‌داند و مخاطبان خود را به این نوع معرفت فرامی‌خواند. اشاعره و معتزله- که از مکاتب راست آیین سنی بوده و سنت دینی حدود 80 درصد از مسلمانان را تشکیل می‌دهند  اعتقاد راسخی به عقلانیت اعمال خدا دارند؛ البته در این میان معتزله بیش از اشاعره به چنین امری پایبندند.

نطق بندیکت با برجسته کردن بعد یونانی انجیل عهد جدید، نشان از مناسبات ویژه‌ای برای جامعه‌ مسیحیت داشت. بسیاری از مسلمانان از مباحث اخیر مطرح شده در مورد شهروندی و مهاجرت رنجیده خاطر شده‌اند. اقدامات پاپ جدید، در برخی از موارد تداعی کننده دوران سنت بندیکت نورسیا، «ولی‌نعمت اروپا» است که به خاطر دفاع از کاتولیسیسم در برابر هجوم جنگاوران بربر از شرق، شهرت یافته بود. گفته می‌شود که پاپ جدید، نام خود را به دلیل زنده کردن خاطره وحشتناک آن ایام انتخاب کرده است.

مسلمانان وارث عقلانیت یونانی بوده و در تمام امور خردورزی را مبنای عمل خود قرار داده‌اند. در واقع یکی از بزرگترین تلاش‌های تمدن اسلامی ترجمه نظام‌مند متون فلسفه کلاسیک یونان به زبان عربی بود. الهیات پیشرفته‌ اسلامی، برخاسته از خردگرایی یونان است، همچنین سه چهارم از متون الهیات کلاسیک اسلام برگرفته از منطق و سایر روش‌های فکری یونان است.

به نظر می‌رسد که اعتقاد به وجود ناسازگاری عمیق میان اسلام و اروپا، عقیده‌ای نزدیک به یهودستیزی باشد. یهودیان در نزد کلیساییان و از نگاه مردم اروپا به عنوان دشمنان خرد و پیروان آیینی بیگانه شناخته می‌شدند که در برابر ادغام و یکپارچگی در جامعه مسیحی مخالفت سرسختانه‌ای می‌کنند. این اعتقاد، برای جامعه‌ای فرهیخته و با فرهنگ همچون اروپا پذیرفتنی نیست. اما آیا ممکن است که چنین عقیده هنوز به طور کامل از بین نرفته باشد؟

عبدالحکیم مراد
عبدالحکیم مراد مدرس مطالعات اسلامی در دانشگاه کمبریج است.
مترجم: فرهاد قربان‌زاده