از جیب‌های خالی تا دهان خالی

باید قبول کرد وضعیت بسیار بحرانی است‌. از سوی دیگر، معاون سلامت وزارت بهداشت نیز می‌گوید از دید وزارت بهداشت سلامت دهان و دندان، سلامت یک عضو نیست بلکه سلامت کل بدن است و وزارتخانه همچنان به دنبال متعهد کردن بیمه‌گران برای پوشش خدمات دهان و دندان است، اما سازمان‌های بیمه‌گر و وزارت رفاه اعلام کرده‌اند منابع کافی برای تحت پوشش گرفتن خدمات دندانپزشکی را ندارند‌. آن وقت مشخص می‌شود این مشکل بزودی حل نخواهد شد‌. بر اساس مصوبه هیات وزیران، روز بیست و سوم فروردین ماه هر سال به عنوان روز دندانپزشکی نامیده می‌شود‌. آیا این روز باعث جلب نظر سیاستگذاران به سلامت دندان و مشکلات دندانپزشکان می‌شود؟

تجربه درد، تحمل آبسه‌‌های دهان و دندان، مشکل در غذا خوردن و جویدن و نیز از دست دادن دندان‌ها، تغییر رنگ یا خراب شدن دندان‌ها، تاثیر منفی زیادی بر زندگی روزمره مردم و سلامت آنها دارد، تا جایی که عده‌‌ای از مردم به دلیل بوی بد دهان و دندان‌های پوسیده یا از دست رفته، فعالیت‌‌های اجتماعی روزمره خود را نیز کاهش می‌‌دهند‌. همه ما کم و بیش درد دندان را چشیده‌ایم‌. درد شدیدی که طاقت را طاق می‌کند‌. زمانی هم که برای درمان دندان آسیب‌دیده به دندانپزشک مراجعه می‌کنیم، متوجه می‌شویم پس از صرف زمانی نسبتاً طولانی و اختصاص هزینه‌های قابل توجه، کارآیی دندان بازسازی شده همانند دندان اولیه نیست.

دندان‌های پوسیده

پوسیدگی دندان، شایع‌ترین بیماری دهان و دندان در دنیاست، به طوری که بیش از 85 درصد مردم در دهه‌های پنجم و ششم زندگی حداقل یک یا چند دندان خود را از دست داده‌اند و دچار اختلال در ناحیه دهان و دندان هستند‌. بیماری لثه نیز دومین عارضه شایع دهان است که بخصوص از سن بلوغ به بعد آشکار می‌شود، به طوری که در 50 سالگی به بعد بیش از 70 درصد جمعیت سالم کشور دچار نوعی از بیماری یا ناراحتی لثه هستند‌. علت اساسی ناراحتی‌های لثه پلاک‌های دندانی است که در آن میکروب‌ها به صورت جرم دندان تجمع می‌کنند و به مرور لثه و استخوان فک را از میان می‌برند. به همین منظور مراجعه هر 6 ماه به دندانپزشک برای کنترل و جرم‌گیری احتمالی دندان‌ها ضروری است‌.

در حال حاضر پوسیدگی دندان دوازدهمین بیماری در رده 5 تا 14 سال کشور است و در رده45 تا 50 سال بیماری بی‌دندانی در بین بیماری‌های شایع این سنین در رتبه‌13 قرار دارد‌.

برای هر‌100 هزار نفر ایرانی، تعداد سال‌های ناتوانی به علت از دست دادن دندان‌ها، برابر‌ ‌21 هزار و ‌580 سال است که این میزان در کشورهای توسعه یافته برابر‌12 هزار و‌468 سال است‌.

پاک کردن صورت مساله

روزانه بسیاری از دندان‌های قابل ترمیم در ایران به دلیل گرانی تعرفه‌ها، وضعیت بد اقتصادی خانواده‌ها و چند نرخی بودن هزینه‌های ترمیم کشیده می‌شوند. هزینه‌های بالای دندانپزشکی موجب شده بسیاری از مردم نسبت به نگهداری دندان‌ها و ترمیم ریشه‌ای آن توجهی نکنند و با اوج گرفتن درد ناشی از پوسیدگی دندان با پاک کردن صورت مساله درد، برای کشیدن دندان‌های خود اقدام کنند‌. بسیاری از شهروندان که درآمد ماهانه مناسبی نیز دارند به دندانپزشکی نمی‌روند چون اگر بخواهند دندان‌های خود را ترمیم کنند باید کل درآمد یک ماه خود را تقدیم کنند‌. شاید‌100 تا 200 هزار تومان برای هر دندان کمتر از زحمتی که دندانپزشک برای او می‌کشد باشد، اما همین پرداخت نیز خارج از توان آنهاست‌.

روزی برای دندان

تا سال‌1362، روز‌24 دی یعنی سالروز تاسیس جامعه دندانپزشکی به نام روز دندانپزشکی نامگذاری شده بود‌. جامعه دندانپزشکی در چنین روزی در سال‌1341 تاسیس شد‌. به منظور گسترش و پیشرفت خدمات درمانی و بهداشتی دهان و دندان در مناطق محروم کشور و روستاها، مجلس شورای اسلامی در‌23 فروردین‌1360 قانون تربیت بهداشت‌کاران دهان و دندان را تصویب کرد‌. در این قانون مجلس، وزارت بهداشت و درمان را موظف کرد داوطلبانی را برای تربیت در این دوره جذب کند و پس از دادن آموزش‌های لازم با مدرک فوق دیپلم، آنان را در مناطق محروم به خدمت گمارد تا از این طریق، ضمن ارائه خدمات اولیه، از شیوع بیماری‌های دهان و دندان جلوگیری کرده و اصل پیشگیری را موردنظر قرار دهند‌. از آن پس و به پیشنهاد جامعه اسلامی دندانپزشکان، روز‌23 فروردین به عنوان روز دندانپزشکی نامگذاری شد‌. 2 سال بعد یعنی در سال‌1362هیات دولت سالروز تصویب قانون مذکور یعنی‌23 فروردین را به عنوان روز دندانپزشکی برگزید‌؛ هر چند همزمانی با تعطیلات نوروز و هفته سلامت باعث می‌شود تا حدودی این روز کمرنگ دیده شود‌.

تعیین این روز به عنوان بزرگداشت اقشار مختلف جامعه، بهانه‌ای است برای تبادل‌نظر درباره حل مسائل و مشکلات جامعه دندانپزشکی و البته دیگر اقشار جامعه با دندانپزشکان. روز دندانپزشکی فرصت مناسبی است تا تاملی دوباره بر دغدغه‌ها و دلمشغولی‌های صاحبان حرف دندانپزشکی و نارضایتی مردم از بالا بودن هزینه‌های خدمات دندانپزشکی و پایین بودن تعهدات و حمایت‌های بیمه‌ای در قبال بیماری‌های دهان و دندان داشته باشیم‌.

2 دندان پوسیده در‌3 سالگی

امروزه شیوع پوسیدگی دندان‌ها برخلاف کشورهای صنعتی و پیشرفته که توانسته‌‌اند این معضل را مهارکنند، در جوامع در حال توسعه از جمله در کشور ما رو به افزایش است‌. شاید بد نباشد بدانید در حال حاضر‌10 میلیون و‌500 هزار دندان پوسیده در دهان کودکان زیر‌12 سال کشور وجود دارد‌.

مصرف رو به گسترش تنقلات در کودکان به دلیل تبلیغات گسترده تلویزیونی و اطلاع‌‌رسانی ناکافی در ارتباط با رژیم غذایی مناسب، از جمله استفاده ناکافی از لبنیات، سبزی‌ها، مرکبات و نیز بی‌‌توجهی به بهداشت دهان و دندان سبب شده تا آمار ابتلا به پوسیدگی دندان‌ها روز به روز در کشور افزایش یابد‌.

هر کودک ایرانی، در پایان 3 سالگی‌2 دندان پوسیده دارد، در حالی که دندان‌های شیری نه تنها در عمل جویدن و تسهیل کار دستگاه هاضمه، زیبایی و حرف زدن در دوران کودکی تأثیر می‌گذارند، بلکه تا حد زیادی تضمین‌کننده سلامت، نظم و زیبایی دندان‌های دائمی نیز هستند‌. پوسیدگی دندان‌های شیری به اندازه دندان‌های دائمی مهم هستند‌. درواقع پس از رویش نخستین دندان شیری، وظیفه والدین برای حفظ بهداشت و سلامت دهان و دندان وارد مرحله مهم و جدی می‌شود‌. تمیز نگه‌داشتن دندان کودک بعد از هر بار تغذیه با کمک گاز مرطوب یا پنبه نمدار ابتدا وظیفه پدر و مادر است‌. بتدریج عادت دادن کودک به استفاده درست از مسواک باید به کودک آموخته شود‌. باید به والدین آگاهی داده شود که دندان‌های شیری هم به همان اندازه دندان‌های دائمی مهم هستند و فکر نکنند تازه پس از 7 سالگی و با رویش دندان‌های دائمی باید بهداشت دندان‌ها را به فرزندان خود یاد بدهند.

هزینه‌های بالا

دندانپزشکی به دلیل گرانی مواد اولیه و وارداتی بودن بیشتر اقلام آن در ایران یکی از گران‌ترین رشته‌های پزشکی، هم برای دانش آموختگان آن و هم برای مردم تبدیل شده است‌. شرکت‌های بیمه نیز با لوکس تلقی کردن بیشتر خدمات پزشکی مربوط به دندانپزشکی، مردم را در بازار سلامت دهان و دندان و مقابله با بیماری‌های مرتبط با آن تنها گذاشته‌اند‌. علاوه بر آن، تعرفه‌های دندانپزشکی در این کشور تابع هیچ ضابطه خاصی نیست‌. حتی در یک شهر مانند تهران از جنوب تهران که حرکت کنید همزمان با زیاد شدن ارتفاع تعرفه دندانپزشکی نیز بالا می‌رود‌؛ هر چند آن هم روال مشخصی ندارد برای یک روکش در این شهر از 40 هزار تومان تا 400 هزار تومان گرفته می‌شود و هیچ نهادی نیز در این زمینه پاسخگو نیست‌. تعرفه‌های دندانپزشکی نیز تنها و تنها در مراکز دانشگاهی و برخی مراکز خیریه رعایت می‌شود‌. نامشخص بودن قیمت‌ها موجب بی اعتمادی بسیاری از بیماران شده است‌. براساس برآوردهای موجود، تنها 30 درصد مردم برای ترمیم و درمان دندان‌های خود به مطب مراجعه می‌کنند و بقیه ترجیح می‌دهند در کلینیک‌های تخصصی دولتی یا درمانگاه‌های خیریه که دارای تعرفه‌های مشخصی هستند به ترمیم دندان‌های خود بپردازند.

در عمل، تعرفه‌های وزارت بهداشت در مطب‌های خصوصی اجرا نمی‌شود‌. واقعیت‌های غیر قابل انکاری چون بنیه ضعیف اقتصادی مردم و بالا بودن هزینه‌های زندگی و گرانی تجهیزات پزشکی، اعمال تعرفه‌های واقعی و اعلام شده از سوی وزارت بهداشت را غیر ممکن می‌کند‌.

ضرورت فرهنگ‌سازی

بسیاری از هموطنان ما تا وقتی دندانشان درد نگرفته است به دندانپزشک مراجعه نمی‌کنند و این زمان هم به طور معمول زمانی است که عصب دندان از بین رفته و دندان، دندان مرده‌ای به شمار می‌آید‌.

<دندان خراب را باید کشید و دور انداخت.> این عبارت سال‌هاست که از سوی مردم به عنوان یک ضرب‌المثل به کار می‌رود‌. ضرب‌المثلی غلط که باعث شده است بسیاری از مردم به دلایل مختلف از نعمت دندان محروم شوند و کمتر نسبت به درمان بیماری و ترمیم دندان‌های بیمارشان اقدام می‌کنند، در حالی که علم دندانپزشکی کشیدن دندان را آخرین مرحله از سر ناچاری تجویز می‌کند‌.

هزینه بالا یکی از علل اصلی آمار بالای پوسیدگی دندان است، اما تمام آن نیست‌. خرابی دندان از دیگر سو به علت فقدان اطلاعات درست در مورد بهداشت دهان و دندان در بین خانواده‌هاست‌. دیده شده که خیلی از خانواده‌ها درآمد مناسب و خوبی دارند و هزینه‌های پزشکی برای آنها مهم نیست، ولی آگاهی کافی در این زمینه ندارند‌. در واقع هنوز فرهنگ دندانپزشکی و لزوم رعایت بهداشت دهان و دندان در جامعه جا نیفتاده است‌.

فقر فرهنگی و اقتصادی 2 عامل مهم و اصلی تعلل و عدم مراجعه بموقع مردم به مراکز دندانپزشکی بوده که حل آن در مرحله اول مستلزم فرهنگ‌سازی و آموزش در سنین اولیه است‌. در واقع عدم توان پرداخت هزینه‌های دندانپزشکی از سوی شهروندان دومین علت تعلل مردم در مراجعه به مطب دندانپزشکان است‌.

مردم هنگامی که در سلامت به‌سر می‌برند انگیزه چندانی برای کنترل وضعیت دهان و دندان خود ندارند و فقط در هنگام بیماری به این‌گونه مراکز مراجعه می‌کنند‌. به اعتقاد بسیاری از دندانپزشکان اکثر ایرانیان بدرستی مسواک زدن را بلد نیستند و در انجام آن تنبلی می‌کنند‌. به عبارت دیگر مردم ما در مسواک زدن، هم تنبلی دارند و هم ناآگاهی‌. آگاه شدن مردم در این خصوص می‌تواند برای دولت بسیار سودمند باشد‌. مثلا بچه‌های کوچک می‌توانند با تبلیغات و آموزش به مسواک زدن، علاقه‌مند شوند و این رفتار در آنها به صورت عادت درآید که در آن صورت، بودجه سنگینی از روی دوش دولت برداشته می‌شود و اگر در این باره پس از تبلیغات موثر، 5 سال دیگر آمار گرفته شود، نتیجه کار بخوبی مشخص خواهد شد‌.

بازهم پیشگیری

شعار پیشگیری بهتر از درمان است تبدیل به جمله‌ای کلیشه‌ای شده است‌. اما شعاری‌ است که متاسفانه کمتر عملی می‌شود‌. بد نیست بدانید در دهه‌های قبل در اروپا و آمریکا، قرار بر این شد که برای ارتقای سطح بهداشت دهان و دندان، تعداد دندانپزشکان بیشتر شود و همچنین سطح علمی آنها افزایش یابد‌. بعد از چند دهه مشخص شد افزایش تعداد دندانپزشکان نه تنها در کاهش نیاز خدمات دندانپزشکی تأثیری نداشته است، بلکه متقاضیان خدمات دندانپزشکی روزبه‌روز افزایش یافته‌اند و بیشتر شده‌اند‌. در ایران هم همین تجربه در سال‌های اخیر پشت سر گذاشته شد‌. با وجود این‌که طی 10 سال اخیر تعداد دندانپزشکان به 2 برابر افزایش یافته‌ است، اما متاسفانه شاخص‌های بهداشت دهان و دندان تغییری نیافته و ارتقایی در آن دیده نمی‌شود‌. این امر نشان می‌دهد که در زمینه پیشگیری، فعالیت‌های گسترده‌ای انجام شود.

علی اخوان بهبهانی