قذافی نیامده دردسرساز شد

تنها یک روز بعد از واگذاری این مسوولیت به قذافی بود که روزنامه Natron چاپ کنیا مطلبی با عنوان «آفریقا با وجود قذافی ممکن است منفجر شود» را به مواضع رهبر لیبی اختصاص داد. روزنامه دیلی‌میرور اوگاندا هم با تیتر «انتصاب قذافی، میخ آخر به تابوت آفریقا» منتشر شد.

در چنین شرایطی تنها نکته امیدبخش این بود که رهبری اتحادیه آفریقا، سمتی چرخشی و البته نمادین است که هیچ اختیار یا قدرت اجرایی برای کسی که آن را به دست دارد به ارمغان نمی‌آورد. هرچند چهره قذافی در غرب به حوادثی چون بمبگذاری در هواپیمای خطوط هوایی پان‌آمریکن بر فراز لاکربی و گفته رونالد ریگان، ‌رئیس‌جمهور پیشین ایالات‌ متحده که از قذافی به عنوان «سگ دیوانه خاورمیانه» یاد کرده بود، گره خورده و با چنین دیدگاه‌هایی شکل گرفته اما واقعیت این است که رهبر مناقشه‌انگیز و خبرساز لیبی آن شخصیت تک بعدی و پر دردسری که آمریکا سعی دارد ( یا بهتر است گفته شود سعی داشت)  به تصویر بکشد، نیست.

قذافی در سال 1969 و وقتی تنها 27 سال داشت ادریس اول، پادشاه وقت لیبی را از قدرت ساقط کرد و عاقبت سیستم «جماهیریه» یا حاکمیت توده‌ها را بر کشور حاکم کرد که در چارچوب آن شوراهای محلی که در‌آنها نقش رسمی‌ برای او در نظر گرفته نشده است زمام امور را در دست گرفتند. در عالم واقعیت او که «رهبر خدوم و راهنمای انقلاب» خوانده می‌شود حرف اول و آخر را می‌زد.

او بیش از آن که نظامی‌گرایی تندرو و با دیدگاه‌‌های جهادی باشد ، فردی چپ‌گرا یا گرایشات پان‌عربیستی ‌بود که به گروه‌های شبه‌نظامی ضدغرب کمک می‌کرد و اعضای شاخه نظامی‌شان را آموزش می‌داد. برخی از این افراد طراحان اقدامات تروریستی چون هواپیماربایی از کار درآمدند و برخی چون چارلز تایلور لیبیایی و فری سانکو سیرالئونی عامل نسل‌کشی و کشتارهای گسترده در غرب آفریقا شدند.

همین اواخر بود که قذافی درصدد احیای روابط‌خود با غرب برآمد. او در اولین گام به توافقی برای مختومه کردن پرونده انفجار سال 1988 بوئینگ 747 شرکت هواپیمایی پان‌آمریکن برفراز لاکربی اسکاتلند دست یافت و 7/2 میلیارد دلار غرامت به بازماندگان قربانی این حادثه پرداخت. گام بعدی با چشم‌پوشی از جاه‌طلبی‌های هسته‌ای طرابلس برداشته شد.

بررسی مواضع و عملکرد قذافی طی نزدیک به 4 دهه‌ای که قدرت را در لیبی در دست داشته است، نشان می‌دهد او با هر مقیاس و معیاری که سنجیده شود رهبری متفاوت از بقیه رهبران آفریقایی است. به همین دلیل است که در آفریقا و خاورمیانه گروهی او را به واسطه شجاعتش‌ در بی‌توجهی به آنچه دیگران می‌گویند و انجام می‌دهند، می‌ستایند و البته بسیاری هم نکوهش و مذمت می‌کنند.

به هر حال باید حرف‌های او را شنید. هرچند ایده تشکیل ایالات متحده آفریقای او ممکن است به دلیل ضعف حاکمیت‌ها و منازعات متعددی که هم‌اکنون در نقاط مختلف قاره سیاه در جریان است جاه‌طلبانه و غیرقبل اجرا به نظر آید، اما نباید این نکته را فراموش کرد که در پایان جنگ دوم جهانی کمتر کسی باور داشت که بتوان در کمتر از ربع قرن کشورهای متخاصم قبلی در این قاره را به سمت همگرایی و اتحاد رهنمون ساخت.

طرح پیشنهادی قذافی متضمن ایجاد حاکمیتی آفریقایی با اندک قدرت اجرایی در مرحله اول برای جایگزینی کمیسیون کنونی اتحادیه آفریقا است. در این چارچوب قرار است وزرای امور خارجه کشورهای آفریقایی طی ماه‌های آینده با تشکیل نشستی راهکارهای حرکت به سوی ساختار جدید را مورد بررسی قرار دهند.

در قاره‌ای که همیشه اسیر تبانی، فساد و جاه‌طلبی‌های خشونت‌آمیز بوده ، شاید صراحت لهجه قذافی عامل گشوده شدن دریچه‌ای به آینده ‌باشد. او با اظهاراتش در انتقاد از فقدان دموکراسی در آفریقا خیلی‌ها را در این قاره رنجاند.

او در توضیح دلایلش برای طرح چنین ادعایی گفت: ما در آفریقا ساختارهای سیاسی نداریم و در واقع نظام‌های اجتماعی جای ساختارهای سیاسی واقعی را گرفته‌اند. او افزود: لااقل می‌توانیم احزاب قوی داشته باشیم. سیستمی که در آفریقا اعمال می‌شود هیچ گاه توام با موفقیت نبوده است.

این ارزیابی تا حدود زیادی قرین به صحت است، همان طور که در استدلال قذافی در مورد مشروع بودن ربودن کشتی‌ها در خلیج عدن و در نزدیکی سواحل سومالی رگه‌هایی از حقیقت را می‌توان یافت. به گفته قذافی این عملکرد‌‌دفاع از خود است؛ چرا که ربایندگان در واقع از کودکان سومالی حمایت کرده و غذای مورد نیاز آنان را تامین می‌کنند. او تصریح کرد این واکنشی به کشورهای آزمند غربی است که به سومالی یورش برده و منابع این کشور را به شکلی غیرقانونی به یغما می‌برند.

ناوگان‌های ماهیگیری غربی و آسیایی از دیرباز با سوءاستفاده از وضعیت بی‌قانون سومالی به آب‌های این کشور رفته، منابع دریایی را جارو کرده و مواد سمی خود را در این آب‌ها رها می‌سازند. این عملکرد خشم ماهیگیران سومالیایی که ادعا دارند به واسطه این اقدامات حتی از عهده سیر کردن شکم خانواده‌هایشان برنمی‌آیند را برانگیخته است. این گروه می‌گویند به دزدی دریایی و راهزنی روی آورده‌اند تا بتوانند در دنیایی که آنها را فراموش کرده است شکم خود و خانواده‌هایشان را سیر نگاهدارند.

قذافی با دیدگاه‌های خود بار دیگر به چهره‌ای خبرساز تبدیل شده و اگرچه از نگاه بسیاری از غربی‌ها او تروریستی با دست‌هایی آلوده به خون افراد بی‌گناه است اما در عین حال تلاش‌های او برای بازگرداندن حیات به یکی از منفعل‌ترین مناطق دنیا و یکی از بی‌ثمرترین سازمان‌های منطقه‌ای را باید به فال نیک گرفت.

سال‌هاست دولت قذافی را به‌عدم پاسخگویی و بی‌توجهی به خواست و اراده ملت لیبی متهم می‌کنند. اکنون فرصت خوبی است تا به انتظار نشست و عملکرد او را در سمت رئیس اتحادیه آفریقا نظاره کرد.

منبع: نیوزویک