آفتاب‌گیرهایی برای حفاظت از زمین

یکی از این طرح‌ها طراحی و ساخت سپرهای محافظ برای زمین است. این سپرها بر اساس وظیفه و قابلیتی که برای آنها تعریف شده است، می‌توانند زمین را در برابر پرتوهای سوزان خورشید محافظت کنند. ایده در نوع خود بیشتر به یک رویا شباهت دارد با این حال روی کاغذ و آنچه که شبیه‌سازی‌های رایانه‌ای نشان می‌دهند، عملی است اما نباید از یاد برد که این یک طرح است و از سوی دیگر گرمایش زمین قدرتی طبیعی از جانب هسته سوزانی نظیر خورشید دارد که بشر هیچ‌گاه مقابله با آن را در ذهن خود نیز نمی‌پرورانده است.

هنگامی‌که دیوید کیت از فیزیکدانان مطرح دانشگاه کالگری در آلبرتا سخنرانی‌های جالب توجهی درباره مهندسی زمین ارائه می‌کرد، خیلی دوست داشت به این نکته اشاره کند که این ایده تاریخچه‌ای طولانی‌تر از آن چیزی دارد که بسیاری فکر می‌کنند. مدت‌های طولانی است که مردم درباره چگونگی ایجاد تغییراتی مصنوعی در جو زمین فکر می‌کنند تا از این طریق به میزان قابل توجهی از گرمایش زمین بکاهند. در سال 19569 میلادی گروهی از دانشمندان برجسته و البته مغضوب دولت آمریکا به رئیس جمهور وقت این کشور درخصوص افزایش نگران کننده حجم گاز دی اکسید کربن در جو زمین هشدارهای جدی داده بودند، با این حال پیشنهاد چندانی درباره چگونگی مقابله با آن ارائه ننمودند. با این حال ایده جالبی را مطرح کردند که از نظر بسیاری تنها یک «ایده» است.

این ایده شامل منتشر کردن حجم قابل توجهی از ریزذرات منعکسکننده در جو زمین بود تا بدین وسیله مقادیر نسبتا قابل توجهی از نور خورشید به فضا بازگردانده شود. این حجم ذرات بالغ بر بیش از 5 میلیون مایل مربع برآورد شد و جالب این است که تنها یک درصد بیشتر نورخورشید را به اعماق فضا باز می‌گرداند! کیت درخصوص این ایده می‌گوید: ایده جذابی بود اما اگر واقعبین باشیم، حتی به مرحله عمل هم نخواهد رسید.

البته می‌توان به آن به عنوان تکنیک بسیار ضعیفی از مهندسی زمین نگاه کرد. البته این پایان حیات ایده‌های مربوط به مهندسی زمین و حفاظت مصنوعی از جو زمین نبوده است بلکه گروه‌های مختلفی از دانشمندان تلاش کردند تا با درک روشن‌تری از این موضوع به بررسی جوانب مختلف آن بپردازند. البته در این میان دانشمندانی نیز پیدا می‌شدند که همسو با استراتژی و سیاست‌های دولت‌هایی نظیر آمریکا، از این شرایط به نوعی سوءاستفاده کرده تا علل اصلی گرمایش زمین همچنان در ‌هاله‌ای از ابهام باقی بماند. با این حال دو عامل در 3 دهه گذشته موجب شده است تا دانشمندان و مراکز علمی ‌و تحقیقاتی جهان بار دیگر به فکر ارائه ایده‌هایی کاربردی برای مقابله با گرمایش زمین باشند: افزایش نگران‌کننده حجم آلاینده دی اکسید کربن در جو زمین و آب شدن بیش از پیش یخ‌های قطبی. ایده برقرار ساختن آفتاب‌گیر فضایی باز هم مطرح شد اما این بار در قالب طرح‌هایی عملی.

یکی از این طرح‌ها شامل پمپاژ دی اکسید سولفور در لایه‌های مشخصی از جو است. این دقیقا همان فرآیندی است که بر فراز کوه‌های آتشفشانی روی می‌دهد تا بدین ترتیب مانعی گسترده در برابر نور خورشید ایجاد شود. شفاف‌سازی ابرها بر فراز اقیانوس‌ها نیز ایده دیگری است که با استفاده از انتشار نمک‌های دریایی در آنها تا حد زیادی عملی به نظر می‌رسد.

ریزصفحات تابشی در فضا

دانشمندان برای بازتاباندن نور خورشید به اعماق زمین پا را از لایه‌های میانی و فوقانی جو فراتر گذاشته و اکنون ایده جدیدی را مطرح می‌کنند که طی آن با استفاده از شمار بسیار زیادی از ریزصفحات تابشی، در حالی که در کنار یکدیگر و در حکم یک شبکه انعکاسی در بخشی از مدار زمین قرار گرفتهاند، بخش قابل توجهی از نور خورشید به فضا بازگردانده می‌شود. در برآوردهای اولیه در خصوص شمار این صفحات گفته می‌شود که در حدود چندین تریلیون صفحه دیسکیشکل (دایره‌ای‌‌‌شکل) در حکم فیلترهای قدرتمندی در برابر پرتوهای قوی خورشیدی عمل می‌کنند. نظر دانشمندان این است که این صفحات می‌توانند در کنار یکدیگر و براساس چینش برنامه‌ریزی شده‌ای قرار گرفته و در حکم سپر قدرتمندی در برابر پرتوهای مختلف و خطرناک خورشیدی عمل کنند. این صفحات دارای مزیت‌های مختلفی خواهند بود. مهم‌ترین آنها قابلیت فیلتری است که می‌توانند یک سری از پرتوهای خورشیدی را به سوی فضا بازگردانند. اما استقرار این سامانه با توجه به این‌که به خارج از جو زمین خواهد رفت، پیچیده‌تر از دو ایده قبلی است.

ایده‌ای که دانشمندان در این زمینه مطرح کرده‌اند، استفاده از پرتابکننده‌های دیسکی است که با استفاده از سامانه موقعیت یاب هوشمندی راهی فضا می‌شوند. این صفحات که ممکن است در هر سری تا چند میلیون از آنها انتخاب شوند، در سیلندرهایی قرار می‌گیرند که توسط سلاح‌های مجهز به سیمپیچ قدرتمند الکترومغناطیسی مرکزی به فضا پرتاب می‌شوند.

در طرح اولیه ارائه شده برای این ایده دانشمندان این‌گونه متصور می‌شوند که تا 30 سال و در هر دقیقه یک سیلندر به فضا پرتاب شود. این سیلندرها در فضا از یکدیگر باز شده و می‌توانند چتر وسیعی ایجاد کنند که مانع از تابش حجم قابل توجهی از نور خورشید به زمین می‌شود. دانشمندان تخمین می‌زنند که وزن کلی این صفحات در طول این پرتاب‌ها در مجموع تا 20 میلیون تن باشد. اما گرچه این رقمی‌ قابل توجه است با این حال زمانی که قابلیت‌های آنها در خارج از مرزهای زمین به تصویر کشیده می‌شود، توجیه‌پذیر دانستن آن کار چندان سختی نخواهد بود. زمانی که تک تک این دیسک‌ها در فضا و درقالب شبکه‌ای بزرگ مستقر شوند، سطحی بسیار وسیع بالغ بر 60 هزار مایل و قطری بالغ بر 45 هزار مایل را تشکیل می‌دهند. اما این شبکه ممکن است در دام جاذبه زمین و حتی گرانش خورشید قرار بگیرد. دانشمندان برای این مشکل هم راه حل ساده‌ای متصور شده‌اند: قرار دادن این شبکه در نقطه‌ای مابین زمین که براساس محاسبات صورت گرفته برهمکنش جاذبه زمین و گرانش خورشیدی تقریبا صفر است و از این رو می‌توان امیدوار بود که این سامانه در جای خود ثابت خواهد ماند.

با این حال باید پذیرفت که این سه ایده در حال حاظر در حد «ایده»‌هایی هستند که تنها تفاوت آنها با ایده‌های گذشته در این است که طرح‌های توجیهی برای راه‌اندازی و استقرار سامانه‌های مرتبط با آنها در جو و فضای اطراف زمین ارائه شده است. اجرای این طرح‌ها بی‌شک مستلزم هزینهکردهای نجومی‌ است که البته با توجه به مزایایی که برای محیط زیست زمین در برخواهند داشت، توجیه‌پذیر هستند. اما نکته اصلی چیز دیگری است!

زمین در حال گرم شدن است و این حقیقتی است که در چند دهه پیش برخی دانشمندان و محققان تحت فشار برخی دولت‌ها تا حد قابل توجهی به دور از اذهان نگاه داشته می‌شد. اما با افزایش آلاینده‌های زیستمحیطی و هوای اطراف زمین و تبعات مختلف آن نظیر افزایش مرگ و میرها اکنون نمی‌توان این حقیقت را زیر ایده‌های فانتزی برای کمک به زمین مخفی نگاه داشت.

استقرار سامانه‌های نظیر سپر خورشیدی یا آقتابگیری در خارج از جو زمین راهبردی منطقی به نظر می‌رسد اما در همین حال دانشمندان هشدار می‌دهند که در صورت تداوم فرآیند گرمایش زمین، همین ایده‌ها نیز به رغم هزینهکردهای نجومی‌چندان موثر نخواهند بود.

مهدی کیا