گیاهان دارویی در خطر بی‌توجهی

بر اساس دومین گزارش وضعیت محیط زیست ایران، طبق برآوردها، حدود 8000 گونه گیاهی در ایران وجود دارد. به‌طور کلی این گیاهان در 3 گروه نهان‌دانگان، بازدانگان و سرخس‌ها در 167 تیره و1200 جنس در 3 ناحیه رویشی اروپا سیبری، ایران و تورانی و صعار اسندی گسترش دارند. از میان گیاهان ایران، حدود 1800 گونه بومی ایران هستند، یعنی تنها در ایران دیده می‌شوند.

البته در بعضی از گزارش‌ها آمده است که هیچ تیره گیاهی انحصاری تاکنون در ایران گزارش نشده است. توزیع گونه‌های گیاهی در نواحی رویشی ایران نشان می‌دهد. بیشترین تعداد گونه‌های گیاهی در ناحیه ایران و تورانی و در بخش کوهستانی این منطقه یافت می‌شود. همچنین براساس دومین گزارش وضعیت محیط زیست ایران، 84 درصد گونه‌های بومی در ناحیه ایران و تورانی، 7/6 درصد گونه‌ها در ناحیه اروپا سیبری و 3 درصد در ناحیه صعار اسندی و 3/6 درصد در دیگر نواحی مشاهده می‌شوند.همچنین استان‌های آذربایجان، خراسان، تهران، فارس و مازندران بیشترین تعداد گونه بومی اختصاصی را دارند و استان‌های چهارمحال و بختیاری، گلستان، تهران و لرستان بیشترین متوسط تعداد گونه بومی در واحد سطح را شامل می‌شوند.

گیاهان دارویی و تجارت جهانی

گیاهان دارویی از ارزش و اهمیت خاصی در تامین بهداشت و سلامت جوامع هم به لحاظ درمان و هم پیشگیری از بیماری‌ها برخوردار بوده و هستند. این بخش از منابع طبیعی قدمتی همپای بشر دارد و یکی از مهم‌ترین منابع تامین غذایی و دارویی بشر در طول نسل‌ها بوده‌اند. از نظر تاریخی، گیاهان اهمیت فراوانی در توسعه جوامع داشته‌اند و تحقیقات وسیعی برای یافتن فرآورده‌ها ومواد طبیعی دارویی گیاهی در طول تاریخ انجام شده، اما پتانسیل تولید داروهای گیاهی در طبیعت بسیار بالاست. براساس اطلاعات پایگاه جامع علوم و فناوری گیاهان دارویی، گفته می‌شود 125 هزار گونه گیاه دارویی در جنگل‌های استوایی یافت می‌شود. ارزش اقتصادی و تجاری گیاهان دارویی فوق‌العاده زیاد است. در بعضی آمارها ارزش تجارت جهانی گیاهان دارویی بالغ بر 43میلیارد دلار در سال برآورد شده و طی آمار منتشره در اینترنت فروش فرآورده‌های گیاهی در سال 1997 بالغ بر 3/24 میلیارد دلار آمریکا بوده است. گرایش عمومی جامعه به استفاده از داروها و درمان‌های گیاهی و به طور کلی فرآورده‌های طبیعی بویژه طی سال‌های اخیر روبه افزایش بوده و مهم‌ترین علل آن، اثبات اثرات مخرب و جانبی داروهای شیمیایی از یک طرف و ایجاد آلودگی‌های زیست‌محیطی از سوی دیگر بوده است.

بیش از 60 درصد مردم آلمان و بلژیک و 74 درصد انگلیسی‌ها تمایل به استفاده از درمان‌های طبیعی گیاهی دارند. ضمن این‌که طبق آمار سازمان بهداشت جهانی بالغ بر 80 درصد مردم جهان بویژه در کشورهای در حال توسعه و نواحی فقیر و دور افتاده عمده ترین نیازهای درمانی خود را از گیاهان دارویی تامین می‌کنند. از سوی دیگر، گیاهان دارویی جزو ذخایر و منابع طبیعی هستند و بسیاری از کشورها کم یا زیاد از یک چنین منبعی برخوردارند که نوع، تعداد و تنوع گونه‌های گیاهی بر اساس شرایط و موقعیت جغرافیایی هر منطقه متفاوت است. متاسفانه سودآوری‌های کلان اقتصادی و توجه روز افزون به تجارت جهانی گیاهان دارویی، مشکلات و مسائل ناگواری را برای این منابع به وجود آورده و نسل گونه‌های گیاهی را با خطر انقراض مواجه ساخته است. چرا که بخش عظیمی از تجارت، مربوط به گونه‌های گیاهان دارویی است که بعضا با شیوه‌های نادرست از طبیعت جمع‌آوری شده است و علاوه بر این‌که به انقراض نسل گونه‌ها می‌انجامد، تنوع زیستی منطقه و جهان را نیز با خطر نابودی مواجه می‌سازد.

استفاده مطلوب، منطقی و بهینه از این منابع که به لحاظ فناوری بسیار کم‌هزینه‌تر و ساده‌تر از صنایع دارویی شیمیایی است، می‌تواند ضمن تامین بخشی از نیازهای عمده بهداشتی و درمانی جامعه از خروج مقادیر معتنابهی ارز جلوگیری کرده و مانع گسترش وابستگی به بیگانگان شود. بنابراین با اتخاذ سیاست‌ها و راهکارهای مناسب و مبتنی بر یک شناخت واقع‌گرایانه از وضعیت موجود، این منابع و کاربرد روش‌های علمی و صحیح در تمام ابعاد اعم از کاشت، داشت، برداشت و بهره‌برداری صنعتی و اقتصادی آن، چه از طبیعت و چه به صورت کشت مکانیزه، می‌توان به درکی واقعی و اصولی درخصوص نقش و بازدهی گیاهان دارویی در جوامع رو به رشدی همچون ایران رسید و علاوه بر حفظ و حراست از این سرمایه‌های ملی به شکوفایی و توسعه پایدار جامعه نیز دست یازید.

گونه‌های گیاهی در معرض خطر

برداشت‌های بی‌رویه و نابودی و تخریب محیط زیست گیاهان بویژه گیاهان دارویی که در مناطق خاصی می‌رویند گاهی جبران‌ناپذیر هستند، نابودی خاک‌های گچی، متاسفانه در بعضی مناطق باعث تهدید این گیاهان شده است.

دکتر طاهره افتخاری از متخصصان و گیاه‌شناسان سازمان حفاظت محیط زیست محدودیت رویشگاه، عوامل تهدیدکننده طبیعی، نیاز خاص به رویشگاه محدود و کوچک و عامل انسانی برای کاربردهای متفاوت یا کشیدن جاده‌ها و فعالیت‌های توسعه‌ای را عوامل فشار مضاعف بر ادامه حیات گیاهان بویژه گیاهان خاص و دارویی می‌داند.
به‌عنوان مثال سرخ‌دار در شمال کشور، شمشاد و همیشک از گیاهانی است که به صورت‌های مختلف در معرض تهدید قرار گرفته است، طوری که گیاه همیشک در شمال کشور برای خانه و ویلاسازی برداشت شده و از میان رفته است. همچنین این گیاه را برای آذین‌بندی بار می‌زنند و به مناطق مختلف می‌برند. از گیاه سرخ دار نیز بومی‌ها برای ساختن ایوان و ویلاسازی استفاده می‌کنند و این گیاه سال‌ها طول می‌کشد تا دوباره با تنه‌ای با قطر 10 سانتی‌متر رشد کند. از این رو تکثیر آنها بسختی است، در نتیجه از رویشگاه‌های شمال کشور با ادامه این روند هر روز کاسته خواهد شد.

وی گفت: با توجه به خشکسالی و فقر پوشش گیاهی در رویشگاه‌های دارویی و صنعتی، سال گذشته این رویشگاه‌ها دچار فشار مضاعفی شده بود؛ به همین دلیل سازمان جنگل‌ها و مراتع به استناد گزارش‌های دریافتی از ادارات کل منابع طبیعی سراسر کشور و براساس یک برنامه کاملا فنی و کارشناسی شده، با صدور بخشنامه‌ای برداشت گیاهان دارویی و صنعتی را درسال‌جاری ممنوع اعلام کرد که این ممنوعیت شامل مواد خام و فرآوری نشده گیاهان صنعتی و دارویی نیز می‌شود.

با وجود این، عده‌ای سودجو همچنان به صدور گیاهان دارویی ادامه می‌دهند و تلاش می‌کنند این بخشنامه را از طریق روابطی که دارند لغو کنند. این در حالی است که این ممنوعیت در واقع کمک بزرگی به حفاظت این رویشگاه‌ها می‌کند؛ ضمن آن‌که ممنوعیت صدور مواد خام گیاهان دارویی باعث توسعه صنایع فرآوری و اشتغال در کشور می‌شود. وی تصریح کرد: در حالی که تجارت گیاهان دارویی و صنعتی سالانه 120 میلیارد دلار ارز‌آوری دارد، سهم ایران از این میزان کمتر از 5 میلیون دلار است، چرا که گیاهان دارویی کشور به‌صورت خام و فرآوری نشده به بهای بسیار ناچیز صادر می‌شود. حال آن‌که در مواردی این گیاهان با بیش از 50‌برابر ارزش افزوده به‌صورت فرآوری شده در قالب داروهای نادر و سایر فرآورده‌های صنعتی به کشور باز می‌گردد.

مدیرکل دفتر امور منابع جنگلی سازمان جنگل‌ها و مراتع کشور با تاکید بر این‌که اگر چاره‌ای برای مقابله با قاچاقچیان این گیاهان بی‌نظیر اندیشیده نشود بسیاری از گونه‌های منحصر به فرد از جمله آنقوزه، مورد و کبر بزودی منقرض خواهد شد، گفت: رویشگاه‌های آنقوزه در کشور از مهم‌ترین ذخایر دارویی محسوب می‌شود که از ریشه آنها صمغی به دست می‌آید که درصنعت دارو‌سازی‌ و تولید اسانس بسیار کاربرد دارد.

اما متاسفانه این صمغ به‌صورت خام و قاچاق به بهای بسیار ناچیزی صادر می‌شود و در کشورهایی مثل هند با بسته‌بندی ساده و با اعمال فرآوری‌های اولیه به مواد بسیار گرانبهایی در صنعت داروسازی و اسانس تبدیل می‌شود. با این همه، قاچاق این گیاه بشدت ادامه دارد.

همچنان‌که گیاه نیمه مدیترانه‌ای مورد که در رویشگاه منحصر به فرد زاگرس رشد می‌کند، اکنون در معرض نابودی کامل قرار دارد.از برگ این گیاه اسانسی به نام میرتل به دست می‌آید که هر شیشه آن تبدیل به میلیون‌ها دارو می‌شود. این در حالی است که برگ این گیاه گرانبها به قیمت بسیار ناچیزی به خارج از کشور قاچاق می‌شود. افزون براین، گیاه کبر با نام علمی کاپاریس که از گیاهان بسیار نادر است، به‌صورت غنچه باز نشده از کشور خارج می‌شود.

حفاظت از اکوسیستم‌های گیاهی

طاهره افتخاری، کارشناس هرباریوم سازمان حفاظت محیط زیست می‌گوید: بیشترین تنوع گیاهی در مناطق حفاظت شده سازمان حفاظت محیط زیست قرار دارد که حفاظت از این مناطق باعث می‌شود تا بیشترین گونه‌های گیاهی کشور حفظ شوند. این در حالی است که برای حفاظت از گیاهان و حفاظت از ذخایر ژنتیک آنها، بهترین راه حفاظت از آنها داخل اکوسیستم‌های طبیعی آنهاست. وی درباره پدیده سیل که با توجه به تخریب پوشش گیاهی پدید می‌آید، افزود:‌به طور کلی اگرچه پدیده‌های طبیعی مانند سیل در محدوده وسیعی باعث تخریب گونه‌های گیاهی می‌شود، اما عامل اصلی بروز این پدیده‌ها در بیشتر موارد، عوامل انسانی هستند؛ چرا که کاهش پوشش گیاهی باعث کاهش حاصلخیزی خاک، فرسایش بادی و آبی خاک می‌شود و روی جمعیت‌های گیاهی و جانوری به‌طور مستقیم اثر می‌گذارد.

وی با تاکید بر این‌که منابع طبیعی و غنی از ذخایر ژنتیکی فراوانی در ایران وجود دارد، گفت: ‌متاسفانه با عدم رعایت استانداردهای کشت اکثرا از گیاهان غیر بومی استفاده می‌شود و در‌نتیجه گیاهان بومی به تدریج در حال کاهش هستند باید توجه کرد که در حفاظت از تنوع زیستی اولویت حفاظت از اکوسیستم‌هاست، از این رو آگاهی مردم و ارتقای سطح دانش آنها در بهره‌برداری‌های پایدار بسیار اهمیت دارد.

وی با اشاره به برداشت از گیاهان دارویی ادامه داد: در استفاده از محصولات فرعی جنگل و مرتع مانند گیاهان دارویی نباید گیاه به طور کامل از بین برود، باید فرصت ادامه سیکل زندگی را به گیاه داد ‌به عنوان مثال برای برداشت شیره باریجه که مصرف عمده آن در صنایع عطرسازی است، از یقه گیاه برش طولی می‌دهند، آنقدر این برش عمیق است که گیاه در سال اول زندگی از بین می‌رود و به گل‌دهی هم نمی‌رسد.

ایران گنجینه گیاهان دارویی

مدیر موسسه ابن سینا و محقق گیاهان دارویی دانشگاه علیگره کشور هند بتازگی اعلام کرد؛ ایران دارای گنجینه ارزشمندی از انواع گیاهان دارویی و طبی است.

کارشناسان معتقدند؛ شرایط اقلیمی متفاوت ایران اعم از سردسیر و گرمسیر باعث شده انواع گیاهان دارویی و طبی در این سرزمین زمینه رشد پیدا کند.

بررسی‌ها نشان داده است تاکنون 30 نظام طبی در جهان شناسایی شده که هر یک دارای نظام درمانی خاص است، سیستم درمانی چینی، برمه‌ای، تایلندی و ژاپنی از جمله این نظام‌های طبی به شمار می‌روند.

طب یونانی یا سنتی در سراسر شبه قاره هند مشتمل بر پاکستان بنگلادش، سنگال، هند و نپال شناخته شده و در درمان انواع بیماری‌ها مورد استفاده بسیاری قرار می‌گیرد. به عنوان مثال کشور هند دارای حدود 500‌‌‌شرکت دارویی و 50 هزار دکتر و متخصص طب سنتی است که در حال حاضر، حدود یکهزار گونه گیاهی در کشور هند کشت می‌شود و تاکنون تحقیقات گسترده‌ای برای شناسایی خواص دارویی این گیاهان صورت گرفته است. کارشناسان معتقدند؛ در طب سنتی گیاهان دارویی موافق وضعیت بیولوژیک هستند، ولی در طب مدرن، این وضعیت وجود ندارد. از این‌رو با توجه به بروز عوارض جانبی در ساختار شیمیایی داروها، محققان به دنبال سیستم جایگزین دارو هستند و می‌کوشند از طب سنتی  که فارغ از هر گونه آثار جانبی است  استفاده کنند.

این در حالی است که اغلب متخصصان کشورهای دیگر نیز که از گیاهان دارویی استفاده می‌کنند همواره ایران را یکی از غنی ترین کشورهای دارای منابع ارزشمند گیاهان دارویی می‌دانند.

در این زمینه ‌ایکه گامی یک متخصص گیاهان دارویی از ژاپن درباره ایران می‌گوید: در ایران داروهای گیاهی سنتی اساسا از ترکیب گیاهان اصلی ساخته می‌شود، اما در ژاپن کامپو که از داروهای گیاهی سنتی ژاپنی است، از ترکیب چندین داروی گیاهی و عناصر خام و حیوانی تهیه می‌شود. ایکه گامی، گفت: طبق اطلاعات کاربردی که از طریق مطالعه در زمینه گیاهان دارویی ایران نظیر زعفران در مشهد، کاشان، اصفهان و دماوند انجام شده است و همچنین اطلاعات ما در رابطه با گیاهان دارویی کامپو، می‌توانیم بسیاری از گیاهان دارویی وحشی نظیر آویشن، رازیانه، شوید، نعناع و گل رز ایران را بیابیم که زمینه تولید گیاهان دارویی در ژاپن، ایران و همچنین جهان را امکان‌پذیر می‌سازد. وی اضافه کرد: طبق این نتایج ما پیشنهاد می‌کنیم همزمان از فناوری‌های کشاورزی برای تولید داروهای گیاهی ایرانی نظیر زعفران استفاده شود.

پروفسور آکیکازو آندو، استاد دانشگاه چیبای ژاپن نیز در این رابطه گفت: طبق اسناد موجود، در گذشته گیاهان دارویی از طریق جاده ابریشم  که ایران در بخش دیگر این جاده بود  وارد این کشور می‌شد.

آندو افزود: با وجودی که در قرن 21 میلادی قرار داریم، وضعیت همچنان به حال خود باقی است و گیاهان دارویی این کشور همچنان از مسیر جاده ابریشم، اما به طرق مختلفی به این کشور وارد می‌شود.

به گفته آندو، در حال حاضر 80 درصد از داروهای گیاهی مورد نیاز ژاپن از چین که در مسیر جاده ابریشم و در همسایگی این کشور قرار دارد، وارد این کشور می‌شود.  در این حال، این احتمال وجود دارد که در سال‌های آینده دولت چین بخواهد صادرات گیاهان دارویی تولیدی این کشور به ژاپن را متوقف کند و بر این اساس ما باید کشور تامین‌کننده جدیدی برای گیاهان دارویی مورد نیاز این کشور بیابیم. پروفسور آندو با بیان این‌که ایران در سوی دیگر جاده ابریشم واقع است و بهترین گیاهان دارویی جهان در این کشور قرار دارد، گفت: ما تحقیقاتی را در زمینه گیاهان دارویی در ایران انجام داده‌ایم و مشخص شد که در این زمینه یکی از کشورهای بسیار غنی است. وی خاطرنشان کرد: ایران گیاهان دارویی زیادی برای مطالعات دارویی بویژه برای استادان ژاپنی و ایرانی دارد و بر این اساس ما آمادگی بررسی گیاهان دارویی ایران و ارزیابی آنها و ایجاد سیستم‌های سودمند از طریق همکاری‌های مشترک را داریم.

مقررات موجود در ایران برای صدور مجوز تولید داروهای گیاهی از وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی نیازمند ارائه مستنداتی از قبیل نام و مشخصات گیاهان دارویی به‌کار رفته، روش کامل عصاره‌گیری و ساخت فرآورده دارویی، خواص دارویی، نحوه و مقدار مصرف، عوارض جانبی، موارد منع مصرف و نکات قابل توصیه، کنترل‌های کمی و کیفی، کنترل‌های میکروبی و قارچی، شرایط نگهداری و مدت پایداری، بسته‌بندی، نتایج آزمایش‌ها روی حیوانات آزمایشگاهی و آزمایش‌های بالینی است.

بر اساس تحقیقات انجمن داروسازان ایران، از طرفی عرضه گیاهان دارویی بدون نیاز به اخذ مجوز از وزارت بهداشت، در سطح کشور توسط حدودا 6000 عطار صورت می‌پذیرد. همچنین تعداد زیادی شرکت فعال در زمینه تجارت گیاهان دارویی مشغول به فعالیت هستند. در ارتباط با فرآورده‌های طب سنتی قوانینی در دست تصویب‌اند که با ارائه منابع طب سنتی، مجوز تولید این فرآورده‌ها بدون نیاز به ارائه دیگر مدارک برای اثبات کارآیی، صادر خواهد شد.

از این‌رو باید توجه کرد که استفاده از تجربیات کشورهای دیگر نیز می‌تواند برای توسعه علم گیاهان دارویی ما مفید و موثر باشد و ما را برای نجات و احیای این گونه‌ها نیز حمایت کند.

حمیده سادات‌هاشمی