امواج سهمگین مردمسالاری‌

دموکراسی بدان معنی که ما می‌شناسیم زمان زیادی از تکوینش می‌گذرد. تکوین تدریجی و در نهایت پیروزی دموکراسی به عنوان یک نظام کارآمد حکومت با تحولات زیادی تقویت شده است ازجمله ‌این تحولات می‌توان از امضای سند «مگنا کارتا» در سال 1215، انقلاب‌های فرانسه و امریکا در قرن هجدهم، همچنین گسترش حق رای در اروپای شمالی در قرن نوزدهم نام برد؛ اما در قرن بیستم بود که‌ ایده دموکراسی به عنوان شکل عادی حکومت استقرار یافت، شکلی که در تمام کشورها چه در اروپا، امریکا، آسیا  یا آفریقا ادعای آن ‌را دارند.

ایده دموکراسی به عنوان یک الزام جهانی، اساسا محصول قرن بیستم است. شورشیانی که محدودیت را از طریق سند «مگنا کارتا» بر شاه انگلستان تحمیل کردند، این نیاز را یک مساله کاملا محلی می‌دانستند. در مقابل، مبارزان استقلال‌طلب امریکا و انقلابیون فرانسه سهم عمده‌‌ای در فهم نیاز به دموکراسی به عنوان یک نظام عمومی‌ داشتند با وجود این کانون توجه خواسته‌های عملی‌شان در واقع کاملا محدود به مکان معین یعنی دو سوی آتلانتیک شمالی باقی ماند و بر مبنای تاریخ اقتصادی، اجتماعی و سیاسی خاص این منطقه استوار گردید. در سراسر قرن نوزدهم نظریه‌پردازان دموکراسی بحث درباره ‌این‌که، آیا فلان کشور با دموکراسی متناسب است؟ را کاملا طبیعی می‌دانستند این نحوه تفکر تنها در قرن بیستم تغییر کرد با درک این نکته که اساسا خود این پرسش نادرست است یک کشور حتما لازم نیست که با دموکراسی متناسب باشد بلکه باید به واسطه دموکراسی به تناسب درآید. این در واقع یک تغییر بسیار مهمی ‌است که امکان دسترسی بالقوه به دموکراسی را برای میلیاردها نفر با تاریخ و فرهنگ‌های گوناگون و سطح متفاوتی از رفاه و ثروت می‌بخشد. واقعا دموکراسی چیست؟ مفهوم دموکراسی به معنی شکل حکومت، سابقه‌اش به یونان باستان می‌رسد؛ اما معنی جدید آن مربوط می‌شود به قیامهای انقلابی جامعه‌غربی اواخر سده هجدهم.

در اواسط سده بیستم، در بحثهای مربوط به معنای دموکراسی، سه برداشت عام جا باز‌کرده است دموکراسی به معنی شکل حکومت بر حسب منابع قدرت برای حکومت بر پایه مقاصدی که حکومت در پیش می‌گیرد و بر مبنای شیوه و روال‌کاری که در تشکیل حکومت به‌کار گرفته می‌شود تعریف شده است. در تعریف دموکراسی دشواری‌های جدی و ابهام وقتی پا به میان می‌گذارند که بخواهیم از منابع قدرت حکومت یا مقاصدی که حکومت در پیش‌ دارد بهره بگیریم. در این بررسی دموکراسی بر بنیاد شیوه و روال کارحکومت موردنظر است. در دیگر نظامهای حکومتی افراد بر مبنای تولد، بخت و اقبال، ثروت، زور و تجاوز، گزینش بین خود، دانایی، انتصاب یا گذارندن امتحان، به قدرت و رهبری می‌رسند. در دموکراسی بر مبنای روال کار، اصل انتخاب رهبران به وسیله مردم از طریق انتخابات آزاد رقابتی است.  

ما نباید دموکراسی را با حاکمیت اکثریت یکی بدانیم. دموکراسی الزامات پیچیده‌ای دارد که مطمئنا شامل رای‌گیری و احترام به نتایج انتخابات می‌شود؛ اما مستلزم حفاظت از حقوق و امتیازات شهروندی و آزادی‌ها، احترام به حقوق قانونی، تضمین گفتگوی آزاد و توزیع بدون سانسور اخبار و تفسیر بی‌طرفانه نیز هست. دموکراسی یک نظام مکانیکی نیست و تنها از یک قاعده (نظیر حاکمیت اکثریت) تشکیل نمی‌شود، دموکراسی نظامی ‌است که الزامات زیادی دارد در تعریف دموکراسی بر حسب انتخابات آزاد، به حداقل قناعت شده است. در نظر بعضی دیگر تعریف دموکراسی بسیاری از نکات و دقایق ضمنی ایده‌آلی و جامع را شامل می‌شود و یا باید چنان باشد در نظر اینان دموکراسی واقعی عبارت ‌است از: آزادی، مساوات و برادری.

در تئوری کلاسیک دموکراسی، دموکراسی بر حسب اراده مردم (منبع)، نفع مردم (مقصود) تعریف شده است. جوزف شومپیتر در کتاب «کاپیتالیسم، سوسیالیسم و دموکراسی» با کنار زدن جدی این برداشت‌ها، خود نظریه دیگری را تحت عنوان تئوری دیگری درباره دموکراسی به میان می‌آورد و می‌گوید: «روش دموکراتیک ترتیبات سازمان یافته‌ای است برای نیل به تصمیمات سیاسی که در آن افراد از طریق انتخاب رقابت‌آمیز و رای مردم، به قدرت و مقام تصمیم‌گیری می‌رسند.»

قدرت حاکمیت از سوی مردم و برای مردم، قدرتی که حقوق اساسی شهروندان را به برکت استقلال قوه قضایی رعایت کند، مراقب تندروی‌های قدرت، بویژه به وسیله یک سازمان‌عالی (شورای قانون اساسی یا دیوانعالی) باشد وجود احزاب سیاسی گوناگون به گفت‌و‌شنود سیاسی میدان دهد و با انتخابات همگانی که تدریجا گسترده‌تر می‌شود از مشروعیت برخوردار باشد. اینهاست آن‌چه که امروزه در تایید مردمسالاری به مثابه تنها نظام مشروع بیان می‌شود بر استدلال راجع به منشاء مردمسالارانه قدرت، استناد به هدفهای آن ( آزادی و احتمالا حق برخورداری از خوشبختی) و وسا یل آن (حقوق) نیز افزوده می‌شود.

در هر عصر و فضای اجتماعی، برخی باورهای اساسی وجود دارند که به نظر می‌رسد به عنوان نوعی قانون کلی به آنها نگریسته می‌شود. آنها صحیح پنداشته می‌شوند؛ مگر این‌که ادعای آنها به دلیلی آن‌هم به طور دقیق نفی می‌شود با وجود آن‌که دموکراسی هنوز در سراسر جهان به عمل در نیامده و در واقع در همه جا به طرزی یکسان هم مورد پذیرش قرار ندارد؛ اما در فضای‌عمومی ‌تفکر‌ جهانی حکومت دموکراتیک، امروزه ‌این موقعیت را پیدا کرده، که عموما آن را درست و نوع مطلوب حکومت می‌دانند تا حد بسیار زیادی اکنون دیگر نوبت آنهایی است که می‌خواهند دموکراسی را مهمل جلوه دهند تا توجیه لازم را برای رد آن فراهم آورند.

رژیم‌هایی که در موج نخستین به دموکراسی پیوستند معمولا سلطنتی مطلقه بودند یا آریستوکراسی‌های فئودال وامانده و دولتهای جانشین امپراتوری‌های منطقه‌ای کشورهایی که در موج دوم به دموکراسی روی آوردند دولتهای فاشیست، مستعمراتی، دیکتاتوری‌های نظامی‌ فردی بودند با سابقه‌ای از تجارب دموکراتیک درگذشته. رژیم‌هایی که در موج ‌سوم دموکراسی را پذیرفتند معمولا به 3 گروه نظام‌های تک‌حزبی، رژیم‌های نظامی ‌و دیکتاتوری‌های فردی تقسیم می‌شوند.

به منظور توجیه و تبیین دموکراسی، نظریه‌های بسیاری بیان شده و متغیرهای غیروابسته بی‌شماری معرفی شده‌اند. ازجمله ‌این متغیرهایی که گفته شده است به دموکراسی و دموکراسی شدن کمک می‌‌کند، عبارتند از: سطح بالای همگانی ثروت اقتصادی، توزیع به نسبت مساوی درآمد و ثروت، اقتصاد بازار، پیشرفت اقتصادی و مدرن شدن جامعه، وجود آریستوکراسی فئودالی در بعضی از مراحل تاریخی جامعه، نبود فئودالیسم در جامعه، وجود بورژوازی قدرتمند، وجود طبقه متوسط نیرومند، سطوح بالای سواد و آموزش، فرهنگ سازنده و سودمند به جای فرهنگ آرام تحلیل رفته، وجود روحیه اعتراض و حق‌طلبی، پیشرفت و تکامل بحث و مناظره سیاسی قبل از گسترش مشارکت سیاسی، وجود ساختارهای دموکراتیک قدرتمند در بین گروههای اجتماعی خاصه در بین گروههایی که بیشتر با سیاست سر و کاردارند، پایین بودن سطوح تجاوز مدنی، پایین بودن سطوح کثرت‌گرایی سیاسی و افراط‌گرایی، علاقه و تسلیم بودن رهبران سیاسی به دموکراسی، داشتن تجاربی مانند مستعمرات بریتانیا، بودن سنتهای مدارا و مصالحه قبلا در اشغال قدرتی بیگانه هواخواه دموکراتیک بودن، تحت تاثیر قدرت بیگانه هواخواه دموکراتیک بودن، علاقه نخبگان جامعه به برابری جستن با کشورهای دموکراتیک، وجود سنتهای احترام به قانون و حقوق فردی، وجود تجانس گروهی (قومی، نژادی  و دینی) داشتن اتفاق نظر همگانی در ارزشهای سیاسی و اجتماعی، عدم توافق همگانی در ارزشهای سیاسی و اجتماعی.

نظریه‌پردازان سیاسی سده هجدهم استدلال می‌کردند که کشورهای ثروتمند احتمالا سلطنتی خواهند شد و کشورهای فقیر جمهوری یا دموکراسی. این نظریه برای جوامع کشاورزی توهمی ‌تسلی‌بخش خواهد بود؛ اما صنعتی شدن رابطه بین سطح ثروت و شکل حکومت را وارونه کرد و در قرن نوزدهم بین ثروت و دموکراسی همبستگی مثبتی ظاهر شد. این همبستگی همچنان نیرومند باقی ماند و بیشتر کشورهای ثروتمند دموکراتیک شدند و اغلب کشورهای دموکراتیک ثروتمند.

همبستگی بین ثروت و دموکراسی ایجاب می‌کند که گذارهای به دموکراسی دروهله نخست، در کشورهای سطح متوسط توسعه اقتصادی صورت پذیرد. دموکراسی شدن در کشورهای فقیر غیرمحتمل خواهد بود، اما در کشورهای ثروتمند عملی انجام شده است. در بین این دو وضع یک منطقه گذار سیاسی هم وجود دارد؛ کشورهایی که در چنین وضع خاص اقتصادی هستند، به احتمال زیاد به کشورهای دموکراسی خواهند پیوست و اکثر کشورهایی که به دموکراسی روی آورده‌اند در زمره چنین کشورهایی هستند. همچنان که کشورها از لحاظ اقتصادی توسعه می‌یابند و به ‌این منطقه می‌رسند، چشم‌انداز دموکراسی شدن به خود می‌گیرند.

این بحث مطرح نیست که توسعه اقتصادی تنها عامل اصلی دموکراسی شدن است، اما توسعه اقتصادی و حرکت کشورها به سطوح درآمد بالاتر از متوسط، دموکراسی شدن را تشویق می‌کند و ارتقا می‌دهد. بر این روال حرکت کشورها به سوی ردیف‌های درآمد متوسط در منطقه گذار دموکراتیک، به ‌ایجاد تغییراتی در ساختارهای اجتماعی، عقاید و فرهنگ انجامید که خود به ظهور دموکراسی کمک کرد. همچنین رشد سریع اقتصادی در ایجاد پایه اقتصادی دموکراسی اثر بخشید؛ چنان که کندی آن دموکراسی را به تاخیر انداخت. از جهت دیگر رشد سریع، انتظارات را بالا برد، عدم تساوی را تشدید کرد، فشارها و ناراحتی‌هایی در جامعه به وجود آورد که فعالیت‌های سیاسی را تحریک کرد و مردم خواستار مشارکت سیاسی شدند.

ایدئولوژی دموکراسی به شرحی که در آموزه کلاسیک منعکس کرده است، متکی به یک طرح منطقی از عمل انسان و ارزشهای زندگی اوست. خود این امر به تنهایی حاکی از این است که آن ایدئولوژی منشا بورژوایی دارد. تاریخ هم به روشنی تمام این نظر را تایید می‌کند، از لحاظ تاریخی دموکراسی جدید دوشادوش سرمایه‌داری نضج گرفته و رابطه علت و معلولی با آن داشته است. واژه جادویی دموکراسی آنقدر قدرت مطلق پیدا می‌کند که همه محدودیت‌های موروثی قدرت حکومت در برابر آن فرو می‌ریزند.

فریدریش هایک می‌گوید: «آنچه امروز اعتقاد به دموکراسی را به خطر می‌اندازد مفهوم اساسی دموکراسی نیست، بلکه معانی التزامی ‌افزوده‌ای است که به مرور زمان به معنای اصلی این شیوه خاص تصمیم‌گیری اضافه شده و محتوای آن را این چنین وسعت داده است. آنچه اتفاق افتاده درست همان چیزی است که در قرن نوزدهم بعضی کسان را درباره دموکراسی بیمناک ساخته بود. روشی سالم برای رسیدن به تصمیمات سیاسی وسیعا قابل قبول، اکنون به بهانه‌ای برای اجرای هدفهای عمدتا تساوی‌طلبانه مبدل شده است.

ظهور دموکراسی در قرن نوزدهم تغییری سرنوشت‌ساز در دامنه اختیارات حکومتی با خود آورد. قرنها به منظور محدود ساختن اختیارات حکومت کوشش می‌شد و پیدایش و نشو و نمای قوانین اساسی نیز تنها بر همین هدف بود؛ اما ناگهان عقیده بر این قرارگرفت که کنترل حکومت به دست نمایندگان اکثریت مردم ضرورتی برای هیچ نظارت دیگری بر اختیارات حکومت باقی نمی‌گذارد و از همه ضمانت‌های مختلف مبتنی بر قانون اساسی که در طول تاریخ به وجود آمده بود، می‌توان صرف‌نظر کرد.

«دموکراسی نامحدود» به ‌این شیوه پدید آمد و مشکل امروز همین «دموکراسی نامحدود» است، نه صرفا «دموکراسی» اما انتقادات «کورنلیوس کاستوریادیس» از مردمسالاری جوامع غربی از هایک شدیدتر است وی حتی ابا دارد از این که اصطلاح دموکراسی را در گفتگو از جوامع غربی به کاربرد، اما در عوض آنها را «الیگارشی‌های لیبرال» می‌داند. وی می‌گوید: «در جایی که روزنامه‌نگاران، سیاستمداران و نویسندگان، نسنجیده و بدون فکر از دموکراسی صحبت می‌کنند، چرا باید از الیگارشی لیبرال حرف زد؟ برای آن که دموکراسی به معنای قدرت یا مردم است و حال آن ‌که ‌این رژیمها زیر سلطه قشرهای خاصی قرار دارند: یعنی سرمایه‌داران و صاحبان صنایع بزرگ، نظام اداری، مقامات عالی‌رتبه دولتی و سیاسی و... .

مسلما در این رژیم‌ها مردم حقوقی دارند مسلما این حقوق، آن ‌طور که عده‌ای از سرنادانی ادعا کرده‌اند صرفا صوری نیست، فقط ناقص است؛ اما مردم قدرت ندارند آنها نه حکومت می‌کنند و نه بر حکومت نظارت می‌کنند، نه حکم صادر می‌کنند و نه قانون وضع می‌کنند. آنها داوری نمی‌کنند، آنها نمی‌توانند هراز گاهی بخش ظاهری یا مرئی حکومت را از طریق انتخابات تنبیه کنند، پس صحبت از دموکراسی به صورتی که انگار کالایی قابل صدور است نشانه جهل و سوء‌نیت است. دموکراسی بر‌نامه‌ای است جمعی برای تغییر نهادهای جامعه.

دموکراسی برنامه‌ای است سیاسی که پیشاپیش هر گونه مفهومی ‌از تسلط و سلطه را نفی می‌کند. به طور کلی جنبش دموکراسی جهانی است امواج سهمگین دموکراسی در ظرف 15سال سرتاسر جنوب اروپا را درنوردید، به سوی امریکای لاتین روان شد، بعد به سوی آسیا روی امریکای جنوبی غیردموکراتیک بودند. در سال 1990 نه کشور صاحب حکومت‌های منتخب دموکراتیک شدند بر طبق برآورد کانون آزادی درسال 1973، 32 درصد از مردم جهان در کشورهای آزاد زندگی می‌کردند و همچنان این امواج سهمگین کشورها را درمی‌نوردد.

منابع:

1-‌ آمارتیا سن، توسعه به مثابه آزادی، حسین راغفر، انتشارات کویر، چاپ اول، 1381  2- آمارتیا سن، دموکراسی به مثابه ارزشی جهانشمول، مهدی حجت، روزنامه مردمسالاری، شماره 988  6/4/84 و شماره 991  9/4/84  3-  ساموئل هانتینگتون، موج سوم دموکراسی، احمد شهسا، انتشارات روزنه، چاپ سوم، 1381  4- جوزف شومپیتر، کاپیتالیسم، سوسیالیسم و دموکراسی، حسن منصور، نشر مرکز، چاپ دوم  5- فریدریش فون هایک، در سنگر آزادی، عزت‌الله فولادوند، نشر لوح فکر، چاپ اول، 1382  6- سلین اسپکتور، قدرت و حاکمیت در تاریخ اندیشه غرب، عباس باقری، نشر نی، چاپ اول  7- احمد شهسا، مقدمه کتاب موج سوم دموکراسی، انتشارات روزنه، چاپ سوم، 1381.

سیدحسین امامی‌