نردبان آسمان

با غوری در داستان‌های مثنوی می‌توان دریافت که صورت و ظاهر قصه‌ها با بطن و محتوای آنها تفاوت دارد. گرچه مخاطبان مولانا در مثنوی همگان هستند ولی در حقیقت او را روی سخن با صاحبدلان و اولوالباب است و این فقره با مقایسه‌ای که یکی از ادبا بین غزلهای سعدی و حافظ از طرفی و غزلیات شمس و مثنوی او داشته است، چنین ارزیابی می‌شود که غزلهای سعدی و حافظ را به گلستانی تشبیه می‌نماید که دست باغبانی چیره‌دست،  ازهار، ریاحین، چمنها و درختان آن را هر یک به جای خود کاشته و انهار، خیابان‌ها و گذرگاه‌ها را با سلیقه‌ای خاص احداث کرده و شسته و رفته در معرض تماشا و تفرج همگان قرار داده است، در حالی که غزلیات شمس و مثنوی مولانا را چون جنگلی کهنسال بدون سایه و روشن با درختانی تنومند که بی‌هیچ قاعده و اسلوبی روییده باشند و با شاخه‌هایی درهم و برهم، نقش کرده است، در این جنگل شاخه‌های پوشیده از پیچکها و عشقه‌ها در مسیر گذرگاه‌هاست در حالی که منظره و دیدگاه‌های آن پر از آشفتگی‌ها و نهفته در غموض و رموز است، به طوری که دسترسی به خورشید حقیقت برای نوواردان به آن بسیار مشکل بلکه ممتنع است.

در مثنوی داستان‌ها بر نسق سرایش کنار هم قرار گرفته‌اند و هیچ ترجیح و مرجحی در کار نیست. طبایع اشخاص و اشیا  قهرمانان قصه و داستان  آنها را محدود نمی‌کند. ولی یک عامل در همه آنها جلوه‌گری می‌نماید و آن قصد سراینده به سوی هدفی است که می‌خواهد خواننده آگاه را به طرف آن رهبری کند. فی‌المثل در قصه آن طوطی که وسیله خواجه خویش به طوطیان هند پیام می‌فرستد و از محدودیت جا و فضای قفس خود گله می‌نماید و استدعای راهنمایی برای استخلاص خود دارد. وقتی خواجه در هند طوطیان می‌بیند و پیام طوطی را به آنها ابلاغ می‌کند، ناگهان یکی از طوطیان خود را به زمین می‌افکند و در دم می‌میرد و بازرگان از عمل خود نادم می‌شود. چون از سفر بازمی‌گردد، طوطی از او می‌پرسد که آیا پیام او را رسانده است؟ بازرگان ماجرا را باز می‌گوید، طوطی محبوس پس از استماع قصه، چون آن طوطی خود را در وسط قفس می‌افکند، که گویی مرده است، بازرگان در حالی که مغموم از  مرگ طوطی بود، آن را از قفس به بیرون می‌افکند، در حال طوطی پر می‌کشد و روی شاخه درختی بلند می‌نشیند و بازرگان با تعجب سر قصه را از طوطی می‌پرسد و او در جواب می‌گوید:

گفت طوطی، کو به فعلم پند داد

که: رها کن لطف آواز وداد

صورت ظاهر قصه برای عامه خالی از لذت و شیطنت نیست ولی قصد گوینده مثنوی تفهیم یکی از احادیث مهم رایج در عالم تصوف است که صوفیه به‌ آن اهمیت فوق‌العاده می‌دهند:

حاسبوا اعمالکم قبل ان تحاسبوا و زنوا انفسکم قبل ان توزنو و موتوا قبل ان تموتوا

سر موتوا قبل مو تو را این بود

که پس مردن، غنیمت‌ها رسد

بیت اشاره به حدیث یاد شده دارد، یعنی: موتوا قبل ان تموتوا که صوفیه آن را نقل می‌کنند و مولف اللولوالمرصوع به نقل از ابن حجر آن را حدیث نمی‌شمارد. (اللولوالمرصوع ص 94 از احادیث مثنوی ص 116.)

قصه‌های مثنوی برگرفته از مطالعات، مسموعات و قصه‌های شایع در افواه مردم زمان او بود، چنان که یاد‌آور شد مقصود مولانا در همه احوال آن چیزی نیست که در سطور مسطور است بلکه خواننده آگاه باید از مستورات ذیل سطور استفاده کند، مولانا خود در این مقوله می‌فرماید:

ای برادر! قصه چون پیمانه‌ای است

معنی اندر وی مثال دانه‌ای است

دانه معنی بگیرد مرد عقل

ننگرد پیمانه را گر گشت نقل

در قصه‌ای دیگر رادمردی صبحگاهی به بارگاه سلیمانی می‌رود و از وی درمی‌خواهد تا او را از گزند عزرائیل که در وی به خشم نگریسته است، درامان دارد و اصرار می‌ورزد تا باد او را به هندوستان دراندازد، حضرت سلیمان رادمرد را به هندوستان منتقل می‌کند و اما عزرائیل در جواب سلیمان نبی که از او پرسیده بود، چرا به آن مرد با خشم نگریسته بود؟ می‌گوید که من در او با دیده تعجب نگریستم نه خشم زیرا من مامور ربودن جان او در هندوستان بودم وقتی که او را دراین مکان دور دیدم حیرت زده شدم و در این اندیشه بودم که چگونه او را در هند خواهم دید و جان او را ربود؟ مولانا این قصه را در: «تقریر ترجیح توکل بر جهد و فایده قلت جهد» می‌فرماید و در پایان نتیجه می‌گیرد:

از که بگریزیم؟ از خود؟ ای محال!

از که برتابیم؟ از حق؟ ای وبال!

چیزی را که ما از آن فرار می‌کنیم در درون ماست و‌ آن نفس ماست که ما را از راه حق دور می‌کند.

هزل نیز یکی از مسائل مورد بحث در مثنوی است. هزل چیست؟ هزل عبارت است از مزاح کردن، بیهوده گفتن و شوخی کردن، مولانا درباره هزل در مثنوی خود، از حکیم سنایی این بیت را نقل می‌کند:

بیت من بیت نیست، اقلیم است

هزل من هزل نیست تعلیم است

در مثنوی حکایت آن مخنث و پرسیدن لوطی از او که...، حکایت جوحی و پسرش، حکایت زن جوحی و قاضی...، حکایت چادر پوشیدن جوحی و حضور او در مجلس وعظ زنانه و... مطرح است.

مولانا در فضایی خالی از اغیار مثنوی را سرود و او در این حالت در بر روی همگان بسته بود، غیر از حسام‌الدین چلبی‌یار و خلیفه او که تقریراش را می‌نوشت و تنی چند از خاصان، کسی در آن محفل حاضر نبود. مولانا سروده‌های خود را با استشعار آغاز می‌کرد. ولی اندک، اندک با محو در جذبات دوست و غلبه عشق سرکش از مسیر و هدف از پیش تعیین شده منحرف می‌شد و عنان گفتار او به دست احساسات سپرده می‌شد و در ورطه تداعی معانی  Association of ideas و محتویات ضمیر ناخودآگاه  The Unconscious هر دم به وادی‌های ناشناخته و دور دست رهبری می‌گردید و سرقصه در قصه بودن مثنوی نیز از همین امر ناشی می‌شود. «تسلسل و توالی این قصه‌ها که در سراسر مثنوی دنیای ناخودآگاه و خاموش و رازناک ضمیر گوینده، آنها را به هر اندک مناسبت تداعی می‌کند و به هم می‌پیوندند، خط سیر اندیشه‌ای را نشان می‌دهد که به افسون قصه‌های شوخ یا دردناک اما غالبا اندیشه‌انگیز خود، خاطر مستعد چابک را به ماورای افقهای حسی می‌کشاند و به او کمک می‌کند تا بی‌آن‌که در پیچ و خم استدلال‌های هولناک اصحاب نظر، شوق و حوصله خود را از دست بدهد، بدانچه حاصل سیر و پویه راهروان چالاک ره حق است در حد آمادگی و توان خویش دست یابد.» بحر در کوزه، ص 6

اما انگیزه نظم مثنوی را باید احتیاج خانقاه مولویه به یک کتاب تعلیمی دانست، زیرا تا آن زمان نوواردان به خانقاه مولویه از کتابهای حدیقه الحقیقه سنایی و منطق الطیر و مصیبت‌نامه عطار سود می‌جستند، چلبی که نیاز خانقاه را به یک کتاب تعلیمی اثر مولانا عمیقا درک کرده بود، در یک فرصت مناسب موضوع این نیاز را به عرض مولانا رسانید. «مولانا فی‌الحال از سر دستار خود جزوه‌ای در آورد و به حسام‌الدین داد و گفت: ای چلبی اگر تو بنویسی، من سرایم.» مولانا جلال الدین، ص 202

اساس مثنوی مولانا زاییده عشق و مطاوی آن مشحون از دقایق روان‌شناسی است. مسائلی که در مثنوی مطرح می‌شود، بر مبنای عشق و محبت، خشم و شهوت، یاس و امید، رغبت و نفرت، بغض و دوستی، باک و بی‌باکی، تجوید و تعمیم، لذت و الم و تداعی معانی، ضمیر ناخودآگاه، جذب و انجذاب، فعل و انفعال و زمینه‌های انفعالی قرار گرفته است، از همه مهمتر تکوین آن بر تقریر ارتجالی تکیه دارد. توجه به این فقره، زمینه را برای یک کارشناسی روان‌کاوانه برای ورود به دنیای ناشناخته اندیشه‌‌های مولانا برای متخصصان علوم روانی فراهم آورده است تا جایی که زنده یاد پرفسور رضا آراسته، روان‌شناس  ایرانی  پیشین دپارتمان روان پزشکی دانشگاه علوم پزشکی جورج واشنگتن به تدوین کتابی تحت عنوان: ( Rumi the Persian the sofi 1976- London
با مقدمه اریک فروم، رئیس انستیتو روان‌پزشکی دانشگاه ملی مکزیکو پرداخت. اریک فروم در مقدمه خود بر این کتاب می‌نویسد: مولف با موفقیت چشمگیری نشان می‌دهد که بین افکار مولوی و روانکاوی مدرن Analysis-Modern psyco رابطه تنگاتنگی وجود دارد.

پروفسور آراسته پس از شرح و توضیح مستوفی از بعضی از اشعار مثنوی و دیوان‌شمس و مباحثی از فیه‌مافیه یکی از هدفهای خود را از این تحقیق بیان نظریه مولانا درباره تئوری شخصیت Personality Theory در مرحله بهبودی اجتماعی قرار داده است، همچنین می‌نویسد: نظر شخصی من این است که چنین عواملی سبب گردید که کمال نهایی یک فرد بزرگ انسانی به صورت فردی در آید که سعی می‌کند تا خویشتن را کشف کند. تولدی در عشق و خلاقیت، مقدمه

خصیصه‌ای که مثنوی مولانا را به صورت یک سروده اسطوره‌ای درآورده رمز یا  (symbol) است. دو عامل تداعی معانی و تقریر ارتجالی، مثنوی را به دنیای ماورای زمان و مرزهای ناشناخته سوق می‌دهد و گوینده مثنوی را سوار بر بال و پر تداعی معانی به پرواز درمی‌آورد یا فی‌المثل در امواج متلاطم رودی خروشان و روان، هر دم او را به سوی سواحل ناشناخته مدام متغیر پیش می‌برد، آیا مولانا گاهی در آن حالت، مجال تغییر یا تصحیح مسیر از قبل تعیین شده خود را داشت؟