دو‌راهی توسعه

جی جین‌پینگ، معاون رئیس‌جمهور چین که به ظاهر از همین حالا به عنوان خلف هوجیان تائو، رئیس‌جمهور این کشور تعیین شده نظارت بر نحوه برگزاری جشن‌های شصتمین سالگرد (تشکیل حزب کمونیست) و سی‌امین سالگرد آغاز برنامه توسعه این کشور را بر عهده گرفته است. این جشن‌ها متضمن برگزاری کنسرت‌های متعدد، برپایی ده‌ها نمایشگاه و ارائهنطق از سوی مقامات ارشد کشور برای گرامیداشت به قدرت رسیدن کمونیست‌ها و مهم‌تر از آن پیروزی دنگ بر مائوئیست‌ها است که نقطه عطف تاریخ معاصر چین نام گرفته است.

این پیروزی در دیداری که در ماه‌های نوامبر و دسامبر سال 1987 برگزار شد، قطعیت یافت. اولین نشست در واقع نشست کاری یک ماهه کمیته مرکزی حزب کمونیست و به دنبال آن نشست مجمع عمومی حزب برای تصمیم‌گیری در مورد طرح توسعه اقتصادی پیشنهادی دنگ بود.

چین در حالی اوایل سال آتی میلادی شصتمین سالگرد تشکیل حزبکمونیست را جشن می‌گیرد که انجام اصلاحات و گشایش‌های سیاسی دایره اقتدار کمونیسم در این کشور را تنگ کرده است. با این حال مقامات چین امروز بیش از هر زمانی نسبتبه گذشته در مدیریت انتظارات مردم برای تغییرات بیشتر احتیاط به خرج می‌دهند.

دنگ در هر دو بعد سیاسی و اقتصادی به دنبال انجام اصلاحات گسترده بود. او حتی یک بار پیش‌بینی کرده بود مردم چین قبل از آن که سال 2050 میلادی از راه برسد به طور مستقیم رهبران ارشد کشور را انتخاب کنند. این روزها هیچ کس در چین به این بعد از دیدگاه‌های او اشاره نمی‌کند. امروز دولت چین در بعد اقتصادی با چالش‌های متعددی مواجه است که پیر شدن جمعیت و تبعات زیست محیطی فعالیت‌های سیاسی که هر دو می‌توانند عامل کند‌شدن رشد اقتصادی باشند از جمله آنها هستند.

دنگ که ‌سال 1997 میلادی چشم از جهان فرو بست در اکثر موارد به عنوان معمار اصلاحات معرفی می‌شود گویی تحولات گسترده‌ای که طی 3 دهه گذشته در چین به وقوع پیوسته توسط او معماری شده است. با این حال یکی از مشکلاتی که فراروی زمامداران چین قرار دارد این است که خود آنها هم نمی‌دانند مقصد نهایی این اصلاحات کجاست. پس از سال 1992 این تلاش‌ها در جهت ایجاد «اقتصاد بازار سوسیالیستی» بوده اما خود رهبران چین هم توضیحی در مورد این که تفاوت این اقتصاد یا اقتصاد باز چیست، ندارند.

رهبران حزب کمونیست از وجود این ابهام در تعاریف چندان هم ناراضی نیستند. این روند دست آنها را برای تصمیم‌گیری باز گذاشته و ایجاد هماهنگی بین جناح‌های مختلف حزب را تسهیل می‌کند. یکی از مهم‌ترین دستاوردهای سیاسی 30 سال گذشته در چین فاصله گرفتن از اختلافات جناحی عمیق دولت مائویست‌ها بود که تا دهه 1980 میلادی هم ادامه داشت و موتور محرکه ناآرامی‌های مدنی در حمایت از دموکراسی سال 1989 بود.

‌سال 2002 میلادی برای اولین بار در تاریخ حزب کمونیست چین، قدرت در آرامش و در غیاب کشتار و پاکسازی‌های گسترده از یک نسل از رهبران به نسلی دیگر منتقل شد. رهبران جدید اگرچه بر پایبندی خود به ادامه مسیر اصلاحات تاکید دارند اما برنامه‌های آنان به شکل کاملا مشهودی چپ‌گرایانه است. آنان با کنکاش در تاریخچه حزب به این استنتاج رسیده‌اند که توده مردم خواستار اصلاحات سیاسی هستند.

حاکمیت محافظه‌کاران

عبارت گشایش سیاسی هیچ جایی در بیانیه‌ای که در نشست 22 دسامبر سال 1987 میلادی برای تصویب دورنای اصلاحات اقتصادی چین برگزار شده بود، ‌ نداشت. کلمه اصلاحات هم فقط یکبار در این بیانیه به کار رفته است. حتی در پیش‌نویس طرح نوسازی بخش اقتصادی چین هم از به کار بردن کلمه اصلاحات اجتناب شده بود و در مقابل گرایشات توده‌ای مائو مورد تحسین قرار گرفته بود.

اکنون برخی رسانه‌های چین از رویکرد پکن به عنوان جایگزینی برای فلسفه بی‌اعتبار شده اقتصاد‌ آزاد سخن می‌گویند. خبرگزاری دولت شینهوا این فلسفه را خلاقیت در انجام اصلاحات اقتصادی تعریف کرده است. دنگ هم به به واقع فردی خلاق و جسور بود. او در عین‌حال که زمینه را برای اجرای اقداماتی که به عنایت نزد مائویست‌ها منفور بود سعی داشت مانع از بی‌اعتباری آنها شود.

اصلاحات ارضی که امکان واگذاری زمین به کشاورزان را به جای کار جمعی فراهم می‌آورد درست در حالی که نمایندگان کمیته مرکزی حزب کمونیست برای برگزاری نشست سالانه خود در پکن جمع شده بودند در استان آنهویی‌ در مرکز چین آغاز شده بود.

برای تقریبا نیمه اول دوره اجرای اصلاحات همه طرح‌ها و برنامه‌ها با احتیاط دنبال می‌شدند. آسمانخراش‌های مراکز جمعیتی چین در واقع نتیجه حرکت سریع این کشور به سوی مدرنیسم‌ طی 15 سال گذشته است. دو اقدام بزرگ دولت چین در 30 سال گذشته یعنی خصوصی‌سازی ده‌ها هزار موسسه تحت تملک دولت و واگذاری خانه‌ها در شهرها نه به طور مرحله‌ای که به ناگاه در پایان دهه 1990 میلادی اجرایی شد.

صداهایی از پایین

چهارم ژوئن سال آتی میلادی بیستمین سالگرد سرکوب قیام دانشجویان چینی در میدان تیان‌آن‌من پکن است که در آن صدها و شاید هزاران نفر جان باختند. حزب کمونیست در حالی سی‌امین‌ سالگرد آغاز اصلاحات اقتصادی در چین را گرامی می‌دارد که هیچ رغبتی به بازگشایی پرونده تیان‌آن‌من ندارد.

با وجود آن حزب کمونیست رغبتی به توجه آشکار به مطالبات عمومی نشان نمی‌دهد اما این افکار عمومی است که روند اجرای اصلاحات در چین را شکل می‌دهد. شرکت‌های غیردولتی در حال حاضر دوسوم تولید صنعتی کشور را تامین می‌کنند اما شرکت‌های دولتی همچنان حوزه‌های کلیدی چون بانکداری، مخابرات، انرژی و رسانه‌ها را تحت کنترل خود دارند. تعداد شرکت‌های دولتی حدفاصل سال‌های 2001 تا 2006 تعداد شرکت‌های دولتی اگرچه از 370 هزار به 120 هزار کاهش یافت اما این بخش همچنان 3/1 تریلیون دلار دارایی دارد پس با توجه  به این موضوع  هنوز کارهای زیادی باید انجام شود تا اقتصاد چین از شکل سنتی فاصله بگیرد.

هسته اصلی رهبران چین چون هو جیان تائو، رئیس‌جمهور و ون جیابائو، نخست‌وزیر به مراتب بیشتر از اسلاف خود نسبت به تبعات دردناک انجام اصلاحات در ساختار دولتی احساس نگرانی می‌کنند. در اواخر دهه 1990 میلادی نزدیک به 30 میلیون کارگر به دلیل خصوصی شدن شرکت‌های دولتی شغل خود را از دست دادند.

در این بین پاره‌ای تحولات بر نگرانی مقامات کشور افزوده است. وقتی لری لانگ، از اساتید دانشگاهی و روزنامه‌نگاری ساکن هنگ‌کنگ در سال 2004 میلادی از فساد حاکم بر روند خصوصی‌سازی شرکت‌های دولتی پرده برداشت موجی از نارضایتی جامعه چین را درنوردید. او به واگذاری شرکت‌های تحت تملک دولت به مقامات دولتی و بستگانشان به کسری از قیمت واقعی اشاره داشت که نوعی اختلاس و کلاهبرداری قانونمند بود.

حسین شریعت