فرار از اردوگاه پوزیتیویسم

اما فلسفه علوم اجتماعی به دنبال چیست؟ علم اجتماعی پر از مباحثاتی است که حل آنها دشوار است. این توهم که علم اجتماعی می‌تواند "واقعیت" را بررسی کند، کوششی برای اجتناب از این نتیجه ناخوشایند است. پرداختن به علم اجتماعی نمی‌تواند از فرضهای فلسفی درباره سرشت انسان‌ها و نحوه شکل‌گیری و تغییر جامعه جدا شود. یکی از دشواری‌های علم اجتماعی این است که مساله سرشت واقعیت اجتماعی، خود به شدت محل بحث است. هنوز برخی عالمان علوم طبیعی چنین فکر می‌کنند که علوم طبیعی شناختی مطلق و عینی تولید می‌کنند که در همه زمانها و مکانها حقیقی است، ولی هیچ‌یک از عالمان علوم طبیعی که سخنانشان ارزش شنیدن دارد چنین شأن مطلقی را برای آنچه ارائه می‌دهند قائل نیستند: شناخت، چه از طریق علوم اجتماعی تولید شود و چه از طریق علوم طبیعی، همواره موقتی است، همواره مورد تردید قرار می‌گیرد و راه را برای پژوهش‌های بیشتر می‌گشاید. در این میان فلسفه علوم اجتماعی بار سنگینی را بر دوش کشیده است؛ بررسی همه آن چیزهایی که بنیان شناخت اجتماعی را می‌سازند و همه آن چیزهایی که ما را در شناختن جامعه کمک می‌کنند.

کتابهایی که در این حوزه به فارسی برگردانده شده‌اند چندان زیاد نیستند و کمتر از آن کتابهایی هستند که به زبان فارسی نوشته شده باشند. بی‌شک در وضعیت کنونی علوم اجتماعی در ایرا ن، هنوز نمی‌توان انتظار داشت که کتابهایی معتبر به زبان فارسی فراوان باشند. اما با این حال در میان کتابهای ترجمه شده می‌توان از کتابهای معتبری سراغ  گرفت که برای آشنایی اولیه علاقمندان بسیار پربارند.

شهناز مسمی پرست که پیش از این کتاب "نظریه اجتماعی کلاسیک" نوشته یان کرایب را ترجمه کرده بود، امسال در حوزه علوم اجتماعی با ترجمه کتاب "فلسفه علوم اجتماعی" از همان نویسنده و نیز کتاب "فهم علم اجتماعی" از راجر تریگ سال پرباری را پشت سر گذاشت و  توانست در حوزه فلسفه علوم اجتماعی دو کتاب مهم را به خوانندگان فارسی زبان معرفی کند. ترجمه دقیق عبارات کتاب و وفاداری بسیار زیاد خانم مسمی پرست به متن اصلی از ویژگی‌های ترجمه این کتابهاست؛ گرچه ممکن است پای‌بندی بیش از حد به اسلوب عبارات انگلیسی لز شیوایی نثر فارسی بکاهد اما برای ترجمه دقیق جملات، ایشان تا جایی که ممکن بوده است یه اسلوب زبان انگلیسی وفادار ماند‌ه‌اند. مشکلی که همواره در ترجمه‌هایی از این دست پیدا می‌شود مشکل اصطلاح و کمبود معادل برای آن در زبان فارسی است. شیوه مسمی پرست در ترجمه آن بوده که اصطلاح‌هایی را به کار برد که در زبان فارسی مأنوس بوده و با آنچه در ترجمه‌های دیگر آمده مشابه باشد. گاه دو ترجمه از یک اصطلاح آمده و در مواردی که اصطلاح ناآشنا بوده اصل آن در پرانتز آورده شده. امتیاز دیگر ترجمه آن است که مترجم با نویسندگان کتاب در ارتباط بوده و در جایی که ابهامی وجود داشته، به نوشته خودش، با ایشان مشورت می‌کرده. جای تاسف است که یان کرایب، که پیش از این دو کتاب او: "نظریه اجتماعی کلاسیک" و "نظریه اجتماعی مدرن: از پارسونز تا هابرماس" توسط نشر آگاه با ترجمه شهناز مسمی‌پرست و عباس مخبر به فارسی برگردانده شده بود، قبل از اطلاع یافتن از انتشار کتاب به زبان فارسی در گذشت.

کتاب "فلسفه علوم اجتماعی"  به پیگیری چند پرسش‌ اصلی در حوزه نظریه اجتماعی دست می‌زند. علوم اجتماعی چگونه از علوم طبیعی متمایز می‌شوند؟ آیا روش جداگانه‌ای برای تحقیق اجتماعی وجود دارد؟ نقش نظریه در تبیین اجتماعی چیست؟ و آیا هدف فلسفه اجتماعی فراهم کردن تفسیری از علوم اجتماعی است که به این پرسش‌ها پاسخ دهد؟ عنوان فرعی کتاب، "بنیادهای فلسفی تفکر اجتماعی"، فکر اصلی نویسندگان کتاب را به خوبی روشن می‌کند. "تد بنتون" و "یان کرایب"، از اساتید جامعه‌شناسی دانشگاه اسکس، در این کتاب کوشیده‌اند تا خواننده را با هسته‌ مرکزی بسیاری از مفاهیم و مباحث نظری در حوزه علوم اجتماعی آشنا کنند. گرچه در فضای محدودی که صفحات کتاب در اختیار نویسندگان قرار داده چاره‌ای جز مختصر گویی، که گاه یه مبهم‌گویی شبیه می‌شود، نداشته‌اند. البته نویسندگان خود به این جنبه توجه داشته‌اند و برای مطالعه بیشتر هر مبحث کتابهای اصلی آن بحث را معرفی کرده‌اند. هدف نهایی نویسندگان دفاع از فلسفه و اهمیت آن در علوم اجتماعی است. آن‌دو تلاش کرده‌اند تا موضوع را با روشی تاریخی دنبال کنند و بحث‌هایی را که در فضای گفتگویی میان صاحب‌نظران علوم اجتماعی اهمیت پیدا کرده و تاریخ علم اجتماعی را به حرکت واداشته مطرح سازند.

دو فصل از کتاب به مفاهیم تجربه‌گرایی و پوزیتیویسم در علوم اجتماعی می‌پردازد و در جستجوی بدیلهایی برای این دو مکتب فصل چهارم کتاب برای آشنایی با مارکسیسم، روش وبری و آشنایی با چرخش بازتابی شکل‌ می‌یابد. فصل پنجم رویکردهای تفسیری و پدیدارشناختی را معرفی می‌کند. پیتر وینچ، السدیر مک‌اینتایر و گادامر در بحثی که در فصل ششم برای معرفی عقلانیت آغاز می‌شود، معرفی می‌شوند. علاقه اصلی در این کتاب تاختن به مواضعی است که در جنبه‌های افراطی پوزیتیویسم قرن بیستمی پیدا شده است و عقلانیت انتقادی، رئالیسم انتقادی، فمینیسم و پست‌مدرنیسم همه آن مکتب‌هایی هستند که برای رهایی از حالت ایستای پوزیتیویسم برخاستند. فصل‌های دیگر کتاب دغدغه احیای مجدد فلسفه را در جدال میان این مکاتب با پوزیتیویسم و نیز با یکدیگر نشان می‌دهد و با خرسندی از پیروزی نهایی فلسفه بر دشمنانش، کتاب پایان می‌گیرد. هرچه هست این کتاب برای آشنایی دانشجویان علوم اجتماعی با فلسفه نوشته شده است و به خوبی توانسته نمایی کلی از انبوه درختان تودرتوی مباحث فلسفی را که بر خاک حاصلخیز علم اجتماعی رشد کرده‌اند، نشان دهد.

نباید نادیده گرفت که بررسی مباحث عمده علوم اجتماعی در کتابی کوچک، حتی اگر از سطح آشنایی اولیه فراتر نرود، نه تنها کاری آسان نیست بلکه به تسلطی همه جانبه بر مباحث علوم اجتماعی نیاز دارد و بیان این مباحث به زبانی ساده خود مشکلی دو چندان است. کاری که کتاب تا آنجا که می‌توانسته سعی کرده از عهده آن برآمده: بیان ساده و روشن ایده‌هایی اساسی در علوم اجتماعی است. همان‌طور که در بخش آخر کتاب می‌نویسند:  هیچ‌یک از بحث‌هایی که دراین کتاب ذکر کردیم پایان نیافته است، و پاسخ‌هایی به بحث‌های خود ما وجود دارد که باید باز هم درباره آنها بیندیشیم. از این‌رو بر مسائل فراگیرتر تکیه کردیم، بر هستی‌شناسی و معرفت‌شناسی، بر اخلاق و سیاست و نه بر الفبای تکنیکی که گاه به منزله فلسفه در رشته‌های تجربی پذیرفته می‌شوند. با توجه به پاره پاره شدن بسیار مشهور تجربه و بحث در دنیای معاصر، خود این عمل کنشی سیاسی است که ما از پرداختن به آن خرسندیم.

دانیال شاه زمانیان