ضیافت کارت‌پستال‌ها در صاحبقرانیه

شاید بسیاری عنوان کارت‌پستال را به جای کارت تبریک  یا یک کارت با نقش‌های زیبا بسته به موضوع و مناسبت‌های مختلف مانند دوستی و تبریک سال نو به کار ببرند، اما باید گفت کارت‌پستال‌ها از زمان به وجود آمدن تا امروز در مصارف مختلف جدا از تبریک به کار گرفته می‌شدند تا جایی که در برخی موارد کارت‌پستال‌ها، اعتراضی سیاسی در بخشی از جامعه اروپایی و آمریکایی بودند.

در تاریخ، کارت‌پستال‌ها یکی از مصارف اصلی آنها برای عرض تسلیت بوده که این مورد شاید در بسیاری موارد به فراموشی سپرده شده است. کارت‌پستال‌های سنتی که به شیوه کاغذی به چاپ می‌رسند هرچند در دنیای امروز به واسطه دیجیتالی شدن  کمی از اعتبارشان کاسته شده است، اما هنوز یکی از مهم‌ترین گونه‌های سرگرمی مردم به شمار می‌روند.

کارت‌پستال‌ها به واسطه نوع کاربری‌شان به نوع‌های مختلف تقسیم می‌شوند که از مهم‌ترین آنها می‌توان به کارت‌های سالگرد تولد، ازدواج یا کارت‌های روزهای خاص مثل سال نو، اعیاد مذهبی یا وقایع دوست داشتنی مثل  فارغ‌التحصیلی و به دنیا آمدن نوزاد  اشاره کرد.

ارسال کارت‌پستال برای ابراز همدردی، عرض تسلیت و آرزوی بهبود بیمار و در کنار آن، کارت‌پستال‌هایی که مسائل شخصی مثل  عذرخواهی و تشکر را برای هر دو طرف فرستنده و گیرنده کارت‌پستال در بر می‌گیرد نیز در تمام دنیا مرسوم است.

به طور کل، تصویر یکی از اجزای جدانشدنی کارت‌پستال از آغاز تاکنون به شمار می‌رود که باعث شده فراتر از یک متن سخت در یک نامه عمل کند.

امروز با آن‌که هنر کارت‌پستال نویسی و طراحی کارت‌پستال در ایران شاید آنچنان که باید جدی گرفته نمی‌شود، اما  این هنر در تمامی جهان، هنری درآمدزا به شمار می‌رود که نگارش متون کارت‌پستال‌ها و عکس‌های آن تاکنون برای بسیاری درآمد‌های کلانی در پی داشته است.

جالب است که در برخی کشورهای اروپایی، هر ساله مسابقه‌ای با نام کارت‌پستال نویسی برگزار می‌شود که برندگان هر شاخه از کارت‌پستال‌ها نیز جوایز بسیاری را نیز دریافت می‌کنند.

امروزه شرکت‌های مارک کاردز و آمریکن گرتینگز، بزرگ‌ترین سازنده‌های کارت‌پستال جهان هستند و در انگلیس هر ساله به طور متوسط برای هرشخص 55 کارت ارسال می‌کند.

تاریخچه کارت‌پستال

شاید چینی‌ها پدیدآورندگان اولین کارت تبریک باشند. آنها کارت‌پستال‌هایی را نه به شکل امروزی، اما با مفهوم آرزوی خوشبختی و سال نو برای یکدیگر ارسال می‌کردند.

بعدها مصری‌ها از این الگو الهام گرفتند و با استفاده از  پاپیروس چنین پیام‌هایی را ارسال می‌کردند.

در قرن 14 میلادی کاغذ‌های دست‌ساز در اروپا به عنوان کارت‌های تبریک رایج شد. آلمانی‌ها اولین ملتی بودند که کارت‌های سال نو و ولنتاین خود را به صورت چاپ شده با استفاده از چوب‌های تراش‌خورده به عنوان کلیشه کارت‌های چاپی ابداع کردند.

در دهه 1850 میلادی با پیشرفت صنعت چاپ، کارت‌های تبریک از کالاهای بسیار گران به عنوان یک کالای عمومی‌ در دسترس همگان قرار گرفت.

سال 1843 میلادی در لندن طراحی کارت‌پستال به وسیله جان کالکت هرسلی به صورت حرفه و صنعت درآمد.

در سال 1860 شرکت‌هایی مانند کیت گرین و والتر کراین به صورت حرفه‌ای شروع به طراحی و انتشار کارت کردند. با فرارسیدن سال 1930 طراحی و چاپ کارت‌های تبریک به صورت حرفه‌ای درآمد.

جالب آن است که شاید جان پی چارلتون را باید پدر کارت‌پستال‌ها در ایالات متحده آمریکا بدانیم. او که یک طراح و نقاش نیز به شمار می‌رفت حق استفاده از کارت‌پستال‌هایش  را در سال 1861 به اچ. ال. لیپمن فروخت تا از آن به بعد کارت‌پستال‌های معروف و جهانی وی به نام کارت‌پستال‌های لیپمن در این کشور انتشار یابد.

پس از این اتفاق، نزدیک به 9 سال بعد کشورهای اروپایی شروع به انتشار کارت‌پستال به شیوه لیپمن کردند و به صورت رسمی انتشار کارت‌پستال‌ها در ایالات متحده آمریکا از سال 1873 آغاز شد.

ارسال کارت‌پستال‌ها بزودی میان مردم خیلی فراگیر شد، چرا که بسرعت می‌توانستند پیام‌های خود را به صورت کوتاه و همراه با عکس به تمام جهان ارسال کنند.

در آمریکای آن زمان، تنها شرکتیو اس پی اس  که یک شرکت وابسته به دولت در حوزه پست بود،  اجازه چاپ و انتشار کارت‌پستال‌ها را داشت تا این‌که در یک اتفاق غیرمنتظره، کنگره ایالات متحده در 19 می ‌1989 به شرکت‌های مختلف اجازه انتشار کارت‌پستال را داد.

این زمان را می‌توان آغاز تاریخ چاپ و انتشار کارت‌پستال‌ها در آمریکا دانست. همه انتشاراتی‌های آمریکایی حق چاپ کارت‌پستال داشتند، اما حق نداشتند به نام کارت‌پستال، کارت‌های خود را منتشر کنند و آنها را به نام کارت‌های یادگاری می‌شناختند.

در سال 1894 دولت انگلیس به ناشران اجازه داد تا در قالب و زیر عنوان رویال میل، به چاپ و توزیع کارت‌پستال‌ها بپردازند.

اولین کارت‌پستال در انگلیس توسط شرکت تجاری استوارت در ادینبورگ به چاپ رسید. در این کارت‌پستال‌ها عکس‌هایی از آدم‌های مشهور آن زمان همراه تصاویری از طبیعت و نقاشی‌هایی از مراسم‌ها و جشن‌های مختلف مذهبی و غیر مذهبی انگلیس چاپ می‌شد.

اما شاید اولین کارت‌پستال به شیوه امروزی در ایالات متحده، کارت‌پستالی باشد که سال 1893 به نام نمایشگاه جهانی کلمبیا در شیکاگو در این کشور انتشار یافت.

پس از  این کارت‌پستال، دولت ایالات متحده به منتشر کنندگان کارت‌های یادگاری اجازه داد کارت‌پستال‌هایی یک سنتی را منتشر کنند که آن زمان به نام پنی کارت مشهور شد.  خریداران پنی کارت‌ها حق داشتند تنها در یک خط بالای این کارت‌ها، جمله‌ای به عنوان نامه خود بنویسند.

در این زمان بود که کارت‌پستال‌ها بزودی در فرم کارت‌های پستی دولتی و منتشر شده از سوی شرکت‌‌های شخصی کم‌کم میان مردم خیلی محبوب شد.

در سال 1901 با وجود  محبوبیت زیاد کارت‌پستال‌ها میان مردم، ولی هنوز نگارش متن روی کارت‌ها محدود به قسمت کم بالای عکس‌ها بود که این موضوع با اعتراض مردم روبه‌رو شد و پس از آن اجازه نگارش متن در پشت کارت‌ها در قالب 2 قسمت که یکی برای متن نامه و دیگری برای نشانی مخاطب به کار برده می‌شد به مخاطبان داده شد.

به این طریق، دوران طلایی کارت‌پستال‌ها در آمریکا آغاز شد  که تا سال 1915 ادامه داشت. وقتی که جنگ اول جهانی آغاز شد، ورود کارت‌پستال‌های انتشار یافته در آلمان که کیفیت بیشتری نیز داشتند به آمریکا متوقف شد.

اوج و دوران طلایی حضور کارت پستال‌ها در زندگی مردم انگلیس به سال 1930 بر می‌گردد که کارت‌پستال یک شخصیت کارتونی، غوغایی در این کشور بر پا کرد.  این کارت‌پستال میان همه مردم آنقدر جای خود را باز کرد و فراگیر شد که تمام مغازه‌های مختلف به فروش این کارت‌پستال که به نام سوزی شهرت یافته بود، می‌پرداختند.  استقبال از این کارت‌پستال آنقدر ادامه یافت که طی یک سال، نزدیک به 16 میلیون از این کارت‌پستال فروخته شد؛ رقمی که خود می‌تواند به عنوان رکوردی تاریخی به شمار رود.

کارت‌پستال در ایران

ناصرالدین شاه شاید اولین ایرانی نباشد که با کارت‌پستال خریدن برای انیس‌الدوله روز عشاق را گرامی ‌داشته، اما مسلما اولین ایرانی‌است که به این عنوان نامش در تاریخ آمده است.

وقتی‌ ناصرالدین شاه به سفر فرنگ رفت، تحت تاثیر فرهنگ آنجا که به مناسبت روز عشاق (ولنتاین) کارت‌پستال به کسانی که دوستشان داشتند، هدیه می‌دادند، تصمیم گرفت به مناسبت این روز برای انیس‌الدوله هدیه‌ای به ایران بفرستد. به همین دلیل کارت‌پستال و تصویری از بلیت یک نمایش که به دلیل علاقه انیس‌الدوله به هنر تئاتر صرفا برای رویت او چاپ شده بود، به ایران فرستاد تا با فرستادن این کارت علاقه‌اش را به انیس‌الدوله نشان دهد.

این نخستین حضور جدی کارت‌پستال در ایران به شمار می‌رود. از آن زمان تاکنون کارت‌پستال‌های فراوانی در کشورمان به چاپ رسیده‌اند؛ هرچند در سال‌های اخیر این روند با کندی روبه‌رو شده، اما کماکان کارت‌پستال‌ها در ایران  بخش مهمی از خاطرات را برای مردم ما رقم می‌زنند؛ بخشی که شاید کارت‌پستال‌ها خود  کم‌کم به چیزی شبیه خاطره نزدیک می‌شوند.

ایران قدیم از نگاه کارت‌پستال‌ها

آثار نمایشگاه کارت‌پستال‌های دوره قاجار از مجموعه خصوصی غلامرضا سحاب گردآوری شده است.

این آثار پیش از آن‌که کارت‌پستال‌هایی برای گردآوری در یک کلکسیون شخصی باشند، گوشه‌ای از تاریخ ایران معاصر را روایت می‌کنند. قسمتی از تاریخ که  به واسطه مصور بودنشان اسناد تاریخی نیز می‌توانند نام گیرند. نمای باز قوچان قدیم که در ذیل آن نوشته شده است قوچان خراب شده یا مقبره قدیمی حافظ شیرازی یا حتی قلعه‌های تاریخی که همه و همه امروزه یا به طور کامل تغییر یافته‌اند یا  براساس آن عکس‌ها، نام و نشانی از آنها باقی نمانده است، همگی  بخشی از تاریخ را روایت‌می‌کنند.

جالب آن است که میان کارت‌پستال‌های به نمایش در آمده، کارت‌پستالی از نماز جماعت میرزا حسن شیرازی که استعمال تنباکو را ممنوع کرد نیز در زمان انحصار وجود دارد که این یکی از اسناد مهم تاریخی به شمار می‌رود. بازدید از نمایشگاه کارت‌پستال‌های دوره قاجار تا 18 آذرماه در اتاق اسناد کاخ صاحبقرانیه مجموعه فرهنگی و تاریخی نیاوران دایر است.

مهدی نورعلیشاهی