روبان‌ها به حرکت درمی‌آیند

امروزه بیماری ایدز از یک مشکل بهداشتی درمانی فراتر رفته و ابعاد اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی آن جهان را فراگرفته است. شاید روزی که برای اولین بار کلمه ایدز در پزشکی ابداع شد، تصور نمی‌شد این بیماری روزی به دغدغه مدیران سلامت جهان تبدیل شود. اما هم‌اکنون ایدز مهم‌ترین بیماری قرن حاضر است که نظر دولتمردان دنیا را به خود معطوف کرده است. در سراسر جهان بیش از 65 میلیون نفر مبتلا شده و حدود 25 میلیون نفر بر اثر این بیماری تا به حال فوت کرده‌اند.

آمار مبتلایان

تا سال 1368،  86 مورد مبتلا به عفونت اچ.آی.وی در کشور شناخته شده بود. در سال 1372 این رقم به 296 رسید (تقریبا 5/3 برابر شد.) در سال 1375، عدد 594 برای این موضوع اعلام شد. در سال 1378 این میزان به 2176 نفر رسید. در سال 1381 به طور رسمی 5332 نفر مبتلا اعلام شد (24 درصد افزایش نسبت به سال قبل.) در تیر سال 83، این رقم به 7 هزار و 108 مورد رسید. در آذرماه سال 1384 آمار مبتلایان 12 هزار و 557 نفر اعلام شد و تا اول فروردین سال 1385 تعداد 13040 نفر بیمار مبتلا به ایدز ثبت شدند. در مهر 86 نیز این آمار 16 هزار و 90 نفر اعلام شد.

براساس آمار اعلام شده از سوی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، تا اول تیرماه 1387 در مجموع 17 هزار و 815 نفر مبتلا به ویروس ایدز یا بیمار ایدزی در کشور شناسایی شده‌اند که 8/93 درصد آنان را مردان و 2/6 درصد را زنان تشکیل می‌د‌هند. این آمار تا ابتدای مهرماه امسال به 18 هزار و 320 نفر رسید که در همین مدت حدود 2 هزار و 800 نفر فوت کرده‌اند.

3/41 درصد از مبتلایان به ویروس ایدز  در گروه سنی 34 ‌ الی 25 سال قرار دارند که بالاترین نسبت میان گروه‌های سنی را به خود اختصاص می‌دهند. الگوی انتقال ویروس ایدز در دنیا بیشتر از طریق تماس جنسی است، ولی در ایران بیشترین الگوی انتقال از سوی مصرف‌کنندگان سرنگ و وسایل تزریق موادمخدر به صورت مشترک است.

علل ابتلا به ایدز نیز به ترتیب شیوع، استفاده از تزریق مشترک در مصرف‌کننندگان تزریقی مواد با 5/68 درصد، رابطه جنسی با 7/7 درصد، دریافت خون و فرآورده‌های خونی با 4/1 درصد و 6/0 درصد نیز از راه انتقال مادر به کودک بوده است. همچنین راه انتقال در 8/21 درصد از مبتلایان نامشخص اعلام شده است.

آنچه درخصوص این آمار قابل توجه است، این که آمارهای متفاوتی از مراجع مختلف به گوش می‌رسد و این پرسش را بوجود می‌آورد که چرا آمارها در مورد شمار مبتلایان به ایدز متفاوت است و آیا در این زمینه پنهانکاری وجود دارد؟

در حقیقت هیچ تفاوتی در آمارها وجود ندارد؛ در آمارهایی که ارائه می‌شود افراد شناسایی شده‌اند که آزمایش شده و بیماری آنها به یقین رسیده است، اما در این میان تعدادی هستند که تست مثبت نمی‌شوند. برآورد تعداد مبتلایان در تمام جوامع بر مبنای گروه‌های پرخطر است؛ این ‌که چقدر معتاد و چقدر گروه‌های پرخطر وجود دارد.

وزارت بهداشت هر 3 ماه یکبار آخرین آمار مربوط به موارد مبتلا به ویروس ایدز یا اچ.آی.وی را که در سراسر کشور شناسایی شده است اعلام می‌کند، اما این آمار موارد ناقل شناسایی نشده را شامل نمی‌شود. براساس روش‌های آماری که از سوی مراجع بین‌المللی از جمله سازمان ملل معرفی شده است و با توجه به آمار موارد شناسایی شده این بیماری در کشور، حدود 70 هزار نفر اکنون در ایران ناقل ویروس ایدز هستند که بیش از 50 هزار نفر آنها اکنون از بیماری خود بی‌اطلاع هستند و می‌توانند این بیماری را به دیگران منتقل کنند.

روزی برای مبارزه

سال 1988 طی نشستی در شهر لندن، سران و وزیران بهداشت 140 کشور جهان گردهم‌آمده و به اتفاق آرا، اول دسامبر (یازدهم آذر) را به نام روز جهانی ایدز نامگذاری کردند. نامگذاری این روز فرصتی برای دولت‌ها فراهم کرد تا برنامه‌های خود را برای مبارزه با ایدز اعلام کنند؛ البته این برنامه‌ها تنها مربوط به دولت‌ها نیست، بلکه تمامی موسسات غیردولتی و سازمان‌های محلی نیز می‌توانند در این حرکت مهم شرکت کنند و علیه این بیماری به مبارزه بپردازند. به دنبال آن در سی و هشتمین مجمع عمومی سازمان ملل در 27 اکتبر همان سال، سازمان بهداشت جهانی بر اهمیت تداوم این مناسبت تاکید کرد. از آن‌ زمان تاکنون هر ساله یک موضوع برای محوریت فعالیت‌ها انتخاب می‌‌شود.

روز جهانی ایدز از سال 1988 نه تنها به دلیل افزایش بودجه‌ها بلکه برای افزایش آگاهی، آموزش و مبارزه با تبعیض‌ها تعیین شد. همچنین اهمیت روز جهانی ایدز در این است که به عموم مردم یاد‌آور می‌شویم که ویروس ایدز از بین نرفته است و هنوز کارهای زیادی است که باید انجام شود.

عشق، خشم و خطر

در سال1991 گروهی از هنرمندان که بسیاری از دوستان آنها بر اثر ابتلا به ایدز جان خود را از دست داده بودند، با تاسیس گروه ایدز تجسمی در شهر نیویورک تصمیم گرفتند با به خدمت گرفتن هنر، به نبرد با این بیماری مرگبار بپردازند. اولین بار آنان بودند که روبان قرمز را به عنوان نشان گروه خود انتخاب کردند. این علامت برای اولین بار در مراسم اهدای جایزه تونی مورد توجه قرار گرفت.

این سمبل در مراسم دوشنبه عید پاک سال 1992 وارد اروپا شد. در این مراسم که در استادیوم ویمبلی شهر لندن برگزار شد، حدود 100 هزار روبان قرمز بین تماشاچیان توزیع شد. بیش از یک میلیارد تماشاگر تلویزیونی از 70 کشور جهان شاهد برگزاری این مراسم بودند.

پاتریک اوکانل، بنیانگذار گروه ایدز تجسمی هنوز هم روی تک‌تک لباس‌های خود یک روبان قرمز دارد و البته خود او هم به ایدز مبتلاست. به اعتقاد اوکانل، روبان قرمز اثر هنری چشمگیری در دوران پست‌مدرن است و به این ترتیب بود که روبان قرمز به سرعت به نماد زیبای یک بیماری زشت مبدل شد.

قرمز رنگی است که جلب توجه می‌کند و همچنین حسی پرشور را القا می‌کند. قرمز همچنین رنگ خون است و همین‌طور رنگ عشق، عشق و مدارا با بیماران. قرمز رنگ خشم نیز هست، خشمی که از ناتوانی در برابر این بیماری و نبودن امکان بهبود و درمان قطعی بیماران نشات می‌گیرد. قرمز علامت خطر نیز هست. خطری که بی‌توجهی به آن به منزله نادیده گرفتن یکی از بزرگ‌ترین معضلات جهانی است.

موج سوم

موج اول انتقال ایدز از طریق فرآورده‌های خونی آلوده در ایران سپری شد. اکنون در موج دوم انتقال این بیماری از طریق اعتیاد تزریقی هستیم؛ اما با توجه به وجود گروه بزرگ جوانان که رفتارهای پرخطر دارند، در آینده با موج سوم این بیماری از طریق ارتباط جنسی مواجه می‌شویم.

تا سال 1365 عمده‌ترین راه انتقال ویروس ایدز از طریق فرآورده‌های خونی آلوده وارداتی بود، اما از این سال به بعد استفاده از سرنگ و سوزن مشترک بین معتادان تزریقی به اصلی‌ترین راه انتقال این بیماری تبدیل شد.

اکنون از طرفی شاهد انتقال این بیماری به همسران معتادان تزریقی و نزدیکان آنها و نیز رفتارهای پرخطر در بین نسل جوان هستیم و اولین آثار و علایم موج سوم این بیماری از طریق جنسی نمایان شده است. البته هنوز اعتیاد تزریقی مهم‌ترین عامل انتقال این بیماری در کشور محسوب می‌شود. اگر 200 هزار مصرف‌‌کننده تزریقی مواد با شیوع 5 تا 25 درصدی ایدز در آنان، همراه با این واقعیت که نیمی از آنان از نظر جنسی فعال هستند را در نظر بگیریم، نگرانی از گسترش موج سوم اپیدمی ایدز بسیار جدی خواهد بود.

روش‌های انتقال ویروس

یکی از موارد مساله‌ساز در بیماری ایدز پندارهای غلط درخصوص انتقال این بیماری است. در جامعه ما به غلط بی‌مبالاتی جنسی را عامل ابتلای تمامی بیماران می‌دانند. جالب‌تر این است که حتی از دست دادن با این افراد وحشت دارند! اگر تماس جنسی را عامل ابتلا می‌دانید، پس چرا دیگر از دست دادن هراس دارید؟! از نظر علمی تا به حال 4 روش برای انتقال این ویروس شناخته شده است:

1- آمیزش جنسی با فرد آلوده (از مرد به زن، از مرد به مرد و از زن به مرد)‌

2- استفاده مشترک از سرنگ و سوزن آلوده برای تزریق و یا استفاده مشترک از وسایل برنده مثل تیغ.

3- انتقال خون و فرآورده‌های خونی آلوده به ویروس اچ.آی.وی

4-‌ انتقال ویروس اچ.آی.وی از مادر آلوده به کودک در دوران بارداری، زایمان و شیردهی.

پیشگام شویم

هر ساله برای روز جهانی ایدز شعار خاصی در نظر گرفته می‌شود. شعار سال 2007 نیز «در برابر گسترش ایدز پیشگام شو» بود. برای امسال شعار روز جهانی ایدز عبارت «پیشگام شویم، توانمند کنیم، تحقق بخشیم» در نظر گرفته شده است.

این یک واقعیت است که ایدز نه واکسن دارد و نه برای آن حداقل تاکنون درمان قطعی پیدا شده است. هر کدام از افراد جامعه باید خود را از ابتلای به این بیماری محافظت کند.

متوسط هزینه درمان یک مبتلا به ایدز در ایران سالانه 5 میلیون تومان برآورد می‌شود. با این میزان هزینه می‌توان یکصد هزار بروشور با هدف آگاه‌سازی جوانان و نوجوانان چاپ و منتشر کرد، به عبارت دیگر، درمان یک مبتلا معادل آگاه‌سازی یکصد هزار جوان و نوجوان ایرانی هزینه دارد.

بدون درمان دارویی، به طور متوسط طی 10 سال آلودگی به ویروس ایدز به سمت بیماری ایدز پیش می‌رود که البته این مدت 10 سال برای فردی است که تغذیه مناسبی دارد، اما فردی که فقیر است و تغذیه خوبی ندارد ممکن است بسیار سریع‌تر به سمت ایدز و نهایتا مرگ پیش برود.

درمان دارویی ضدویروس می‌تواند مدت زمان بین آلودگی با ویروس و شروع ایدز را طولانی‌تر کند. داروهای جدیدی تولید شده‌اند که با مصرف آنها، فرد آلوده به HIV  می‌تواند مدت زمان طولانی قبل از ایجاد ایدز زندگی کند. اما این دارو‌ها بسیار گران و کمیاب بوده و در بسیاری از کشورهای فقیر در دسترس نیست و آلوده‌شدگان در این کشورها، سریع‌تر به سمت مرگ پیش می‌روند.

خطر در کمین ما

در ایران میزان شیوع ایدز در سطح پایینی است و هنوز مشکلات اقتصادی و اجتماعی، خود را نشان نداده است، ولی در آینده شاید چنین نباشد. خطر همه‌گیری ایدز در ایران جدی است. باید بدانیم این مشکلات در کنار ماست و ما را تهدید می‌کند، زیرا کشور ما در منطقه‌ای واقع شده که از پرجمعیت‌ترین و فقیرترین مناطق جهان است و براساس نظر سازمان بهداشت جهانی با دارا بودن پایین‌ترین معیارهای اقتصادی و انسانی، امکان همه‌گیری آلودگی و بیماری ایدز در قرن بیست و یکم در آن بسیار زیاد است. باید توجه داشت مداخله فوری در گروه‌های پرخطر و بویژه معتادان تزریقی به همراه رعایت سخت و قانونمند روابط جنسی و پایبندی به اصول مقدس زناشویی و ارزش‌های اخلاقی تنها سد مطمئن در مقابل گسترش آلودگی در جامعه است.

با این اوضاع و احوال آمار مبتلایان به این ویروس و این بیماری در ایران با تمام نقص و کمبود در گردآوری نمونه و موثق بودن، نشان از رشد این بیماری دارند. ممکن است ما هنوز در مقایسه با برخی کشورهای اروپایی، آمریکایی و بویژه آفریقایی که در وضعیتی بحرانی به سر می‌برند، در موقعیتی به ظاهر کم‌خطر باشیم، اما به هیچ‌وجه نباید رشد ابتلا به بیماری در سال‌های اخیر، رشد رفتارهای پرخطر (بویژه در بین جوانان) و خطر همه‌گیر شدن به علت کمبود دانش در مورد بیماری را نادیده گرفت.

برنامه‌ای برای مبارزه

کلیات برنامه دوم مبارزه با ایدز در کمیته ملی مبارزه با ایدز تصویب شد. با اجرای این برنامه انتظار می‌رود دسترسی به افراد در معرض یا پرخطر سخت در دسترس افزایش می‌یابد.

در برنامه «استراتژیک دوم کنترل گسترش عفونت ایدز» به طور پررنگ‌تر به افراد سخت در دسترس از جمله گروه‌هایی از زنان در معرض خطر یا پرخطر، برخی از معتادان تزریقی و گروه‌های دارای رفتارهای پرخطر یا در معرض خطر ساکن در حاشیه شهرها توجه شده است.

رئوس برنامه استراتژیک دوم مبارزه با ایدز، افزایش دسترسی به خدمات بهداشتی، گسترش مراکز بهداشتی، ارتقای کیفی پیشگیری و درمان، گسترش تیم‌های سیار ارائه‌کننده خدمات همسان، کاهش انگ و تبعیض در جامعه با کمک رسانه‌هاست. همچنین در این برنامه تلاش می‌شود نگاه جرم‌نگری به مبتلایان، به نگاه بیمارنگری تبدیل شود.

در این برنامه پیش‌بینی شده از گروه‌های همسان به منظور آموزش افراد و راه‌اندازی مراکز درمان گذری اعتیاد استفاده شود. گروه‌های همسان به علت داشتن وجوه مشترک توان برقراری ارتباط راحت‌تر با افراد سخت در دسترس را دارند و می‌توانند آموزش‌های لازم را به آنها انتقال دهند. همچنین با راه‌اندازی مراکز درمان گذری اعتیاد و ترغیب معتادان تزریقی به بهره‌گیری رایگان از خدمات بهداشتی، به طور قطع شناسایی این افراد نیز بیشتر امکان‌پذیر می‌شود.

در حاشیه شهرها به علت نبود تسهیلات، دسترسی نداشتن به مراکز بهداشتی و فقر، امکان بروز اعتیاد تزریقی و افراد دارای رفتارهای پرخطر جنسی بیشتر است؛ اما در عین حال در این مناطق گروه‌های سالم جامعه نیز بسیار مشاهده می‌شوند و منظور از توجه بیشتر به مناطق حاشیه شهرها گروه‌های در معرض خطر یا پرخطر این مناطق است.

مبارزه موفق

در رتبه‌بندی جهانی، بیماری ایدز به مناطقی با شیوع  پایین، متمرکز و دارای گروه‌های پرخطر بیماری و مناطقی با ورود بیماری به جامعه عمومی تقسیم شده است. بر این اساس ایران در گروه اپیدمی متمرکز در سطح جهانی قرار دارد. تلاش‌ها و فعالیت‌های آموزشی و درمانی بسیاری از دهه 1360 هجری شمسی که نخستین مورد از آلودگی به ایدز در ایران در یک پسربچه 6 ساله هموفیلی در مرکز طبی کودکان قریب دیده شد تا امروز صورت گرفته است. مجموع این تلاش‌ها باعث شده تا ایران در میان دیگر کشورهای جهان درخصوص مبارزه، پیشگیری و کنترل بیماری ایدز جایگاه ممتازی پیدا کند و کشورهای منطقه هر ساله برای مشاهده فعالیت‌های این کشور به ایران سفر کنند و از نزدیک با برنامه‌های پیشگیرانه ایران آشنا ‌شوند. کشور ما تنها کشوری در منطقه است که تمام هزینه‌های درمان بیماران ایدزی را پرداخت می‌کند و درمان برای این بیماران رایگان است. حدود 40 تا 45 درصد اعتبارات کنونی مبارزه با ایدز وزارت بهداشت برای تامین داروهای رایگان بیماران و مابقی در جهت فعالیت‌های آموزشی هزینه می‌شود.
هم‌اکنون استان‌های کرمانشاه، اصفهان، فارس، لرستان، مرکزی و خراسان رضوی، رتبه‌های بهتری نسبت به دیگر استان‌ها درخصوص مباحث پیشگیری، کنترل و مبارزه با ایدز دارند.

ضرورت فرهنگ‌سازی

منزوی کردن افراد مبتلا به ایدز از جامعه باعث می‌شود احساس کنند با مراقبت از خود یا دیگران چیزی را به دست نمی‌آورند و این مساله مانع بزرگی در راه شناسایی و داوطلبانه این بیماران و گسترش این بیماری است. در برابر وجود سیاست‌ها و قوانینی برای کاهش انگ اجتماعی این بیماری می‌تواند محیطی قابل اعتماد برای همکاری و اعتماد متقابل ایجاد کند که برای این بیماری حیاتی است. وجود قوانینی در بعضی کشورها مانند هند و مصر مبنی بر مجرم بودن افراد مبتلا به ایدز و دستگیری آنها باعث مشکلاتی در درمان بیماری و پیشگیری از آن می‌شود.

بیماران مبتلا به این ویروس حق دارند یک زندگی عادی بدون داشتن برچسبی منفی و رفتار تبعیض‌آمیز جامعه داشته باشند که این مساله طیف وسیع این بیماران در همه گروه‌های سنی و هر جنسیتی را شامل می‌شود. مبتلایان و آسیب‌دیدگان این بیماری را باید حمایت کرد. انگ‌زدایی از آنان و آموزش صحیح به منظور عدم گسترش بیشتر، ارائه خدمات مناسب برای بیماران و مشاوره خانواده آسیب‌دیدگان در جلوگیری از گسترش ایدز بسیار موثر است.

فردی که به هر علت مبتلا به این بیماری شده، عملا دیگر جایی در جامعه ندارد. آیا این فرد واقعا در روابط عادی و کاری خود می‌تواند مشکلی برای دیگران ایجاد کند؟ جواب این سوال منفی است.

در حال حاضر بیان این که ایدز یک بیماری است و نه جرم، از ملزومات جامعه است و در این میان رسانه ملی می‌تواند همچون مساله اعتیاد، نقش موثری ایفا کند که مردم بپذیرند فرد بیمار نیازمند درمان است و تفکری که این بیماری اجتماعی را در ذهن بیشتر مردم یک جلوه می‌دهد، در مسیر درست قرار گیرد.

مشکلی برای تمام جامعه

از ایدز بارها گفته شده، از این‌ که راه‌های انتقال آن کدام است و چگونه می‌توان خود را در مقابل این ویروس مهلک محافظت کرد. همچنین بر این نکته بارها تاکید شده که برای کنترل این بیماری نیاز به آموزش و اطلاع‌رسانی وسیع بخصوص در میان جوانان است. ایدز یک مساله بهداشتی و درمانی محض نیست و همه بخش‌های جامعه درگیر این مساله هستند. به همین سبب همراهی تمام آحاد جامعه از جمله روحانیون و رهبران مذهبی، مسوولان و سیاستمداران، زنان و کودکان و جوانان برای پیشگیری از این بیماری لازم است.

بدون تردید ارتباط سالم میان افراد خانواده، رفتار صحیح و سالم اجتماعی، اعتقادات مذهبی،‌ ارزشی و فرهنگی در کنار آموزش صحیح، بازوی توانمند مقابله با این بیماری است.

ایدز ممکن است در نزدیکی ما باشد، پس مراقب باشیم و برای مقابله پیشگام شویم، هر کجا که هستیم.

علی اخوان‌بهبهانی