زباله‌های ‌الکترونیکی‌

زباله‌های الکترونیکی یا E-wastel  نوعی از مواد غیرقابل استفاده یا غیرقابل بازیافت هستند که محدوده وسیعی از تجهیزات الکترونیکی از باتری، رایانه، گوشی تلفن همراه و ... تا دیگر وسایل الکترونیکی آسیب دیده یا از رده‌خارج را شامل می‌شوند. اگر چه چنین تصور می‌شود که دستیابی به فناوری‌های نوین در عرصه الکترونیک و پیشرفت صنعت فناوری می‌تواند تحول عظیمی را در زندگی انسان‌ها به وجود آورد و دسترسی جوامع انسانی به امکانات بیشتر در زندگی روزمره را تضمین کند، اما باید پذیرفت این عرصه نیز همچون دیگر جنبه‌های زندگی که از سالیان گذشته آنها را تجربه کرده‌ایم به دور از پیامدهای نامطلوب نخواهد بود.

زباله‌های الکترونیکی موضوع جدیدی در زمینه بررسی انواع آلودگی‌های صنعتی است که از بسیاری جهات یادآور صنایع مختلف  در دوران‌ گذشته خواهد بود. اگر چه گوشی‌های تلفن همراه، رایانه‌های دستی، دستگاه‌های پخش موسیقی و بسیاری از دیگر تجهیزات الکترونیکی توانسته‌اند ابعاد مختلف زندگی ما انسان‌ها را تحت تاثیر خود قرار دهند و رفاه و آسایش در زندگی امروز را برای ما به ارمغان آورند، اماآن چه اهمیت دارد این که چنین تجهیزاتی حاوی فلزات خطرناکی مانند سرب و جیوه هستند که انباشته شدن آنها در محیط اطراف زندگی ما سبب آلودگی هوا و محیط زیست خواهد شد. براساس گزارش اعلام شده از سوی سازمان ملل امروزه مقادیر انبوهی از زباله‌‌های الکترونیکی محیط زندگی ما را محاصره کرده‌اند که لازم است برای بازیافت این آلاینده‌ها وبه حداقل رساندن پیامدهای زیست محیطی ناشی از تجمع آنها در محیط تدابیر مناسبی اتخاذ شود. کشورهای ثروتمند، سیاست‌های خاصی را برای کاهش آسیب‌های زیست محیطی ناشی از زباله‌های الکترونیکی در نظر  گرفته‌اند که به موجب آن تجمع این نوع زباله‌ها در کشورهای در حال توسعه مانند چین و هند افزایش یافته است. در جنوب کشور چین علی رغم رعایت اصول ایمنی و بهداشتی، زباله‌های الکترونیکی بازیافت می‌شوند که عدم امکان بازیافت برخی از مواد تشکیل‌دهنده تجهیزات الکترونیکی منجر به آلودگی محیط و آب‌های سطحی خواهد شد. در حالی که براساس قوانین مصوب در سازمان ملل، کشورهای در حال توسعه می‌توانند از ورود زباله‌های خطرناک از کشورهای دیگر ممانعت به عمل آورند و کشورهای صادرکننده نیز نمی‌توانند بدون اخذ مجوز از کشور مبدا‌‌ این نوع زباله‌ها را به آن کشورها صادر کنند. متاسفانه در کشورهایی مانند چین، وضعیت نامناسب اقتصادی ساکنان سبب شده است به امید یافتن اجرای فلزی با ارزش در میان زباله‌های الکترونیکی و کسب درآمدی ناچیز، میزان تجزیه زباله‌های الکترونیکی در این کشور به یک میلیون تن در سال افزایش یابد و در صورتی که اقدام مناسبی در این زمینه اتخاذ نشود، میزان تولید این زباله‌ها با افزایش تقاضا برای تجهیزات الکترونیکی در سطح دنیا افزایش خواهد یافت. در حال حاضر انهدام زباله‌های الکترونیکی و کاهش پیامدهای زیست محیطی ناشی از تجمع آنها، یکی از بزرگ‌ترین معضلات زیست محیطی است که سبب شده بسیاری از کشورها با اعمال قوانین سخت، شرکت‌های تولیدکننده فناوری‌های نوین  دیجیتال را تحت فشار قرار دهند تا از این پس هر یک از این کشورها، مسوولیت انهدام سیستم‌ها و تجهیزات از رده خارج خود را به عهده گیرند.

ایران با زباله‌های الکترونیکی چه می‌کند؟

علی‌رغم این که در بسیاری از کشورها تفکیک زباله‌های الکترونیکی از دیگر انواع زباله‌ها اهمیت بسیاری زیادی دارد، اما متاسفانه در کشور ما به علت وجود مشکلات زیاد در زمینه تفکیک و بازیافت زباله‌های خطرناک این مساله چندان مورد توجه قرار نگرفته است. در حالی که بازیافت رایانه‌ها به عنوان بخش مهمی از زباله‌های الکترونیکی تولیدی در سطح کشورها می‌تواند علاوه بر منافع اقتصادی حاصل  از جداسازی عناصر ارزشمند، نقش مهمی در کاهش خطرات زیست محیطی داشته باشد. اگر چه عمر مفید رایانه‌ها در سطح دنیا حدود 3 سال برآورد شده است، اما طراحی و عرضه نرم‌افزارها و برنامه‌های رایانه‌ای جدید در بازارهای جهانی سبب کاهش کارآیی رایانه‌های موجود در اجرای این برنامه‌ها و در نتیجه کاهش عمر مفید آنها شده است. با توجه به این که بسیاری از کارشناسان امکان استفاده از قطعات و اجزای رایانه‌های از رده خارج  در زمینه‌های دیگر را مورد تایید قرار داده‌اند، با در نظر گرفتن و اجرای یک برنامه مناسب برای استفاده مجدد از چنین تجهیزاتی می‌توان انباشته شدن رایانه‌های قدیمی در انبارهای سازمان‌ها و ادارات را به حداقل کاهش داد. اگر چه برخی بر این باورند که زباله‌های رایانه‌ای به علت داشتن فلزات ارزشمند مانند طلا و پلاتین از اهمیت و جایگاه خاصی برخوردارند، اما باید این نکته را نیز مورد توجه قرار داد که بازیافت این نوع زباله‌ها مستلزم دستیابی به فناوری‌های پیشرفته‌ای است که تنها در انحصار برخی از کشورهای توسعه یافته قرار دارند و به همین سبب در ایران قطعات مداری تجهیزات الکترونیکی از رده خارج دور انداخته شده و همراه با دیگر زباله‌های جمع‌آوری شده در مراکز دفن زباله در زیر خاک مدفون خواهند شد که وجود فلزات سنگین و مواد شیمیایی خطرناکی که وارد آب‌های زیرزمینی و چرخه‌های طبیعی زیست محیطی می‌شوند، تهدیدی جدی علیه سلامت انسان‌ها خواهد بود.

اگر چه در سال‌های اخیر فناوری‌های نوین در عرصه الکترونیک سبب بهبود وضعیت زندگی ما انسان‌ها شده‌اند، اما به موازات آن با مشکلات جدیدی ناشی از تولید زباله‌های الکترونیکی مواجه شده‌ایم که نه تنها در مقایسه با زباله‌های خانگی با سرعت بیشتری رو به افزایش و حاوی مواد خطرناک‌تر و سمی‌تری نیز بوده‌اند که وجود برخی از آنها در محیط می‌تواند شیوع بیماری‌های مختلف مانند کمبود آهن، آسیب‌های مغزی، بیماری‌های کبدی و ... در سطح جوامع را توجیه کند. با توجه به این که همه اجزای تشکیل دهنده ابزارها و تجهیزات الکترونیکی از قابلیت بازیافت و استفاده مجدد در زمینه‌های مختلف برخوردار هستند، اگر شرکت‌های تولیدکننده این قطعات در سراسر دنیا مسوولیت بازیافت تولیدات خود را به عهده گیرند پیامدهای زیست محیطی حاصل از کاربردشیوه‌های نامناسب در بازیافت زباله‌های الکترونیکی  یا استفاده از روش‌های دیگر مانند دفع و سوزاندن مواد حاصل از تجمع قطعات و ابزارهای مستعمل و از رده‌خارج نیز به مراتب کاهش خواهد یافت. به این ترتیب، این کشورها نیز در تلاش خواهند بود تا تولیدات خود را به گونه‌ای تولید کنند که اولا برای مدت زمان بیشتری برای فرد کاربر قابل استفاده باشند و دوم این که با استفاده از روش ساده‌تر بتوان آنها را بازیافت کرد.

فناوری به کمک فناوری می‌آید

یکی از فناوری‌های جدیدی که به عنوان روشی مناسب در بازیافت زباله‌های الکترونیکی مورد توجه قرار گرفته است، استفاده از روش تجزیه بیولوژیکی است. در این روش از میکروارگانیسم‌ها برای بازیافت فلزات سنگین استفاده می‌شود که در مقایسه با روش‌های دیگر هزینه کمتری دارد و آلودگی‌های شیمیایی حاصل از بازیافت زباله‌های الکترونیکی را به میزان قابل توجهی کاهش می‌دهد. بسیاری از محققان ژاپنی استفاده از موادی که از قابلیت تجزیه زیستی برخوردارند را در ساخت تراشه‌های الکترونیکی که در ابعاد بزرگ طراحی می‌شوند، بررسی کرده‌اند. این مواد که برپایه ترکیبات گیاهی تولید می‌‌شوند از موادی مانند اسید پلی‌لاکتیک مشتق می‌شوند که از ذرت به دست آمده و از نظر زیستی براحتی قابل تجزیه است. علاوه بر این، سوختن چنین موادی سبب تولید گازهای سمی نخواهد شد. این گروه از محققان امیدوارند با استفاده از موادی که از قابلیت تجزیه زیستی برخوردارند، بتوانند تجهیزات الکترونیکی جدیدی را به بازار عرضه کنند که بسادگی در چرخه‌های طبیعی بازیافت شوند و فاقد پیامدهای نامطلوب ناشی از بازیافت زباله‌های الکترونیکی باشند. با توجه به آنچه گفته شد، می‌توان به این نتیجه رسید که آن گروه از تجهیزات الکترونیکی که از قابلیت بازیافت برخوردار باشند، به عنوان یک کالای مصرفی ارزشمند مطرح خواهند بود و در صورتی که غیرقابل بازیافت و استفاده مجدد باشند، به آنها زباله الکترونیکی گفته می‌شود؛ چرا که اجزای سازنده آنها سمی‌اند و از نظر زیستی قابل تجزیه نخواهد بود.

در سال‌های اخیر اقدامات بسیاری زیادی در کشورهای مختلف در راستای کاهش حجم زباله‌های الکترونیکی و استفاده از شیوه‌های مناسب در تولید تجهیزات الکترونیکی انجام شده است، اما هنوز در بسیاری از کشورهای در حال توسعه مانند چین کارگران ناچار برای امرار معاش با بیماری‌های تنفسی ناشی از انتشار این آلاینده‌ها در محیط اطراف زندگی خود دست و پنجه نرم می‌کنند و از خطرات ناشی از تماس مستقیم با این نوع زباله‌ها بی‌اطلاع هستند.

ثروتی نهفته در دل زباله‌های سیاه

اگر بتوانیم به راهکارهای زیست محیطی مناسبی در بازیافت زباله‌های الکترونیکی دست یابیم، می‌توان گفت که آنها منبع  ارزشمندی برای تولید موادخام ثانویه هستند در غیراین صورت می‌توان گفت زباله‌های الکترونیکی منشاء اصلی تولید مواد سمی و در نتیجه عامل اصلی شیوع انواع سرطان‌ها در جوامع انسانی هستند. تحولات سریع فناوری، کاهش هزینه‌های اولیه تولید و در نتیجه از رده خارج شدن بسیاری از تجهیزات الکترونیکی پس از گذشت مدت زمانی کوتاه، سبب افزایش مشکلات ناشی از تجمع زباله‌های الکترونیکی در سطح جهان شده است. اگر چه زباله‌های الکترونیکی تنها 2 درصد از حجم کل زباله‌های جمع‌آوری شده در کشورهای مختلف را تشکیل می‌دهد؛ اما این حجم ناچیز شامل 70 درصد زباله‌های حاوی مواد سمی است و باتوجه به این که سالانه 30 تا 50 میلیون تن زباله الکترونیکی در سطح جهان تولید می‌شود، باید این موضوع را به صورت جدی‌تری بررسی کرد.

فرانک فراهانی‌جم