محیط زیست؛ کودک سرراهی

همه چیز مهیاست

در تعریف محیط زیست این‌گونه آمده است: آنچه فرآیند زیستن را احاطه کرده و با آن کنش و واکنش متقابل دارد. بر این اساس شامل همه چیز می‌شود؛ هم انسان و موجودات زنده و هم روابط گوناگون مـیـان این دو و بدین لحاظ در تمام فعالیت‌های موجودات زنده تاثیر داشته و در عین حال از آنها متاثر می‌شود. در اصل 50 قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، حفاظت محیط زیست ــ که نسل امروز و نسل‌های آینده باید در آن روند رو به رشدی داشته باشد ــ وظیفه عمومی تلقی می‌شود. از این رو هر گونه فعالیتی که منجر به آلودگی محیط زیست یا تخریب غیر قابل جبران آن شود، ممنوع است.

در دین اسلام به حفظ محیط زیست به اشکال مختلف سفارش شده، چه در آیات قرآن و چه در گفتار معصومین. از نظر عقلی نیز حفاظت از محیطی که در آن زندگی کرده، می‌کنیم و خواهیم کرد از بدیهیات به نظر می‌رسد. تا اینجای کار نه تنها هیچ عـــامـــل بــازدارنــده‌ای بـــه چــشـــم نـمـی‌خـورد، بـلکه همه فاکتورها اعم از دین، قانون، عقل و... در راستای حفظ محیط زیست در کنار هم جمع شده‌اند، ولی نتیجه‌ای که مشاهده می‌شود و قابل لمس است، به هیچ‌وجه با اهداف اولیه سنخیت ندارد. این پارادوکس را چگونه می‌توان تجزیه و تحلیل کرد، البته اگر همان عوامل پنهان و آشکار اجازه بررسی بدهد.

قانون، ابزارها و مجریان

آیا قانون و مقررات وضع شده در مورد حفاظت محیط زیست ایران می‌تواند پاسخگوی نیازهای امروز کشور باشد؟ شاید قوانین کامل است، ولی مردم ما قانون گریزند. شاید ابزارهای اجرایی مناسب وجود ندارد، شاید هم وجود دارد ولی مجریان روش‌های صحیح استفاده را نمی‌دانند، شاید هم می‌دانند ولی استفاده نمی‌کنند یا اگر می‌دانند چه عوامل بازدارنده‌ای در به‌کار‌گیری اصولی این ابزارها وجود دارد. اینها تعداد اندکی از پرسش‌هایی است که در لحظه اول به ذهن می‌رسد.

کـتـاب قـانـون و مـقـررات مـحـیـط زیست ایران بزرگ‌ترین مرجع قانونی در این زمینه در کشور ماست و بظاهر از جنبه علمی و فنی به تمام جزییات پرداخته است، ولی به نظر می‌رسد با توجه به گذر زمان، افزایش جمعیت و نیازهای ناشی از این امر، در بسیاری از موارد نیاز به بازنگری و تدوین اساسی دارد. البته انتخاب کارشناسان اصلح در این زمینه ضروری به نظر می‌رسد. اصولا افرادی می‌توانند در این زمینه صاحب نظر باشند که علاوه بر تحصیلات آکادمیک، دارای سابقه مثبت و تاثیرگذار در سازمان محیط زیست بوده و در عین حال علاقه‌مند ودلسوز باشند. این کارشناسان می‌بایست فارغ از دغدغه‌های سیاسی و جناحی انتخاب شوند. مرحله بعد، اجرای صحیح قانون است.

ادارات کل استان‌ها و شهرستان‌ها وظیفه تفسیر و اجرای صحیح قوانین را بر عهده دارند. رسیدگی به وضع معیشتی پرسنل ادارات اعم از محیط‌بان، کـارشناس و کادر اداری می‌تواند شرایط اولیه مـنــاسـبــی بــرای اجــرای قـانـون بـه‌وجـود آورد. سـپـس فــراهــم آوردن فـضـای مـنـاسب در راستای اجــرای قــوانـیــن مــی‌تــوانــد بـه پـیـشـرفـت کار کمک کند. آشنایی مسوولان دیگر ارگان‌ها با قوانین و اهــمــیـــــــت اجـــــــرای آنــــهـــــا، هــمـــــاهـــنـــگـــــی ارگـــــــان‌هـــــــای ذی‌ربــــط در راســتــــای اهـداف زیست محیطی، حمایت کامل از مـجـریان قانون بدون مصلحت انـدیـشـی‌هـای مـعـمول و همگامی با جدیدترین دستاورد‌های علمی دنیا می‌تواند درپر رنگ‌تر شدن نقش دولت در حفاظت محیط زیست تاثیر بسزایی داشته باشد.

منفعت‌طلبی به چه قیمتی؟

انسان برای رسیدن به هدف‌های مالی و مادی، گاهی با چشمانی بسته ولی بظاهر باز با تخریب هر آنچه به نوعی سد راه خود می‌بیند و در بعضی مواقع با حمایت‌های آنچنانی اطرافیان به سوی هدف‌های ترسیمی خود گام برمی‌دارد.

در شمال کشور با استفاده ناصحیح از کناره‌های دریا و تبدیل آن به زباله‌دانی، در جنگل‌ها با قطع بی‌رویه درختان (برای گسترش جاده‌ها، ایجاد سکونتگاه‌های جدید، استفاده از چوب درختان کهنسال! و...) به اشکال مختلف در جهت بهره‌برداری‌های شخصی، کمر به تـخـریـب مـحـیـط‌زیـسـت بـسـتـه‌انـد. در جای دیگر، مسوولان واحدهای بزرگ یا کوچک اعم از صنعتی، تولیدی و خدماتی با پافشاری‌های غیرمسوولانه از اجرای مقررات زیستی که برای رفع آلایندگی این‌گونه واحدها وضع شده، طفره می‌روند. در ابعاد وسیع‌تر می‌توان به اهداف اقتصادی پنهان که در ورای برخی طرح‌های کلان همچون آزادراه تهران ــ شمال که نتیجه‌ای جز تخریب محیط زیست در پی نخواهد داشت، اشاره کرد. حال اگر این‌گونه طرح‌ها از سوی افراد در سطوح بالای اجرایی و قانونگذاری حمایت شوند، مسلما تبعات گسترده‌تری به همراه خواهند داشت.

ضعف در آموزش، مردم و مسوولان

آلودگی‌های مختلف زیست محیطی اعم از آلودگی هــوا، آلــودگــی مـنـابـع آب سـطـحـی و زیـرزمـیـنـی، آلودگی‌های ناشی از سوءمدیریت پسماندهای عادی و ویژه خطرناک (از جمله زباله‌های بیمارستانی)، آلودگی صوتی و موارد بیشماری که به ازای هر فعالیت انسانی ممکن است ایجاد شود عمدتا ناشی از ناآگاهی افراد و اشخاص است. اگر چه اندک افرادی هم هستند که در ایجاد آلودگی‌ها به شکل کاملا آگاهانه عمل کرده و جامعه را با چالش‌های بزرگ زیست محیطی روبه‌رو می‌کنند.

بدیهی است با توجه به ناآگاهی برخی شهروندان در بروز آلودگی‌ها، نقش آموزش در سطوح مختلف جامعه امری مهم بوده و در اولویت خواهد بود. از طرفی برای افزایش مشارکت عموم مردم در امور حفاظت از محیط زیست نیز آموزش‌های تخصصی باید صورت گیرد. اصولا برای حفاظت از محیط زیست باید مخاطبان را شناسایی و طبقه‌بندی کرد و آموزش داد.

کارشناسان عقیده دارند، بهتر است آموزش‌های لازم زیست محیطی از سنین پایه شروع شود. مسلما کودکانی که تحت چنین آموزش‌هایی قرار گیرند در برابر عوامل آلاینده انسانی محیط زیست از خود عکس‌العمل مناسب و معقولانه نشان خواهند داد؛ ولی کودکی که والدین رعایت پیش‌پا افتاده‌ترین مسائل زیـسـت مـحـیـطـی را نـمـی‌کـنـنـد، چـگـونـه می‌تواند آموزه‌های خود را به‌کار گیرد و انتظار محیطی سالم داشته باشد؟ در اینجاست که آموزش برای خانواده‌ها، همتراز با آموزش کودک قرار می‌گیرد. آموزش توام کودک و خانواده به مرور زمان تاثیرات مثبتی در رفتارهای زیست محیطی شهروندان در سطح جامعه گذاشته تا آنجایی که می‌تواند به عنوان یک موضوع اجـتـمـاعـی در راسـتـای بـهـبود شرایط نگران‌کننده محیط‌زیست مورد توجه قرار گیرد.

اما مهم‌ترین نکته در این مقوله، آموزش کارکنان و مدیران در بخش‌های مختلف اعم از بخش‌های قانونگذاری، سیاستگذاری در دستگاه‌های اجرایی و نظارتی خواهد بود و همچنین مدیران واحدهای تولیدی، خدماتی و صنعتی خرد و کلان را نباید از نـظــر دور داشــت. گـنـجــانــدن دوره‌هـای آمـوزش محیط‌زیست در برنامه آموزش قبل و ضمن خدمت آن دسته از مشاغلی که فعالیت‌ها و تصمیمات آنها به شکل مستقیم و غیر مستقیم بر محیط زیست موثر است، امری ضروری تلقی می‌شود. می‌توان گفت آموزش محیط زیست باید یک جریان پیوسته برای مخاطبان خاص و عام باشد و در این عرصه به طور قطع نباید نقش معلمان نظام آموزش رسمی کشور، سازمان‌دهندگان آموزش‌های غیر رسمی کشور، برنامه‌ریزان آموزشی و پژوهشگران را از یاد برد. گروه‌های ذکر شده باید پیش از هر قشر دیگر، خود تحت آموزش محیط زیست قرار بگیرند و این موج را به اقشار دیگر اجتماعی هدایت کنند. علاوه بر آن، تــصــمــیـــم‌گــیـــرنـــدگـــان در مـســائــل مـحـیـط زیـسـت، برنامه‌ریزان توسعه، متولیان ساماندهی امور شهری و افرادی که در مشاغل اقتصادی هستند نیز باید برای کسب آگاهی‌ها و مهارت‌های زیست محیطی در یک پروسه آموزشی مستمر محیط زیست قرار گیرند.

خوشبختانه برای تحقق این موضوع، امکانات آموزشی از جمله نیروی متخصص، فناوری آموزشی تخصصی و انگیزه‌های کارشناسی و همچنین قوانین و آیین‌نامه‌هایی که امور آموزشی را ترویج می‌دهند، وجود دارد و لازم است همه آنچه به عنوان دارایی این بخش، از آنها یاد شد در سایه مدیریت کلان آموزش محیط زیست کشور برای اعتلای فرهنگ محیط زیست بسیج شود.

نقش باور‌های دینی

کشور ایران با اکثریت مسلمان به عنوان مرکز جهان اسلام شناخته می‌شود. ایرانیان از دیرباز دارای عقاید و باورهای محکم دینی و مذهبی هستند و همواره خود رامکلف به اجرای صحیح احکام و دستورات اسلامی می‌دانند؛ ولی نکته قابل توجه این است که چرا نسبت به برخی آموزه‌های دینی از جمله سفارشاتی که در راستای حفاظت از محیط زیست شده، کم اعتنا هستند. شاید ناآگاهی نسبت به روایات و دستورات اسلامی در خصوص حفظ محیط زیست و به موازات آن اطلاع رسانی ناکافی در این مورد، زمینه‌ساز این مساله شده است، بخصوص وقتی به محیط زیست از دید یک حق برای ساکنان امروز کره زمین و نسل‌های آینده نگریسته شود، آن گاه تخریب محیط زیست حکم حق‌الناس را پیدا می‌کند و گناهی غیرقابل بخشش در پیشگاه خداوند محسوب می‌شود.

علیرضا داوود نژاد