داشتن و نداشتن‌

بررسی‌های متعدد تغذیه‌ای طی سال‌های اخیر نشان داده است که کشور ما از یک طرف با کمبودهای تغذیه‌ای گوناگون ازجمله سوءتغذیه پروتئین  انرژی، کم‌خونی فقر آهن و اختلالات ناشی از کمبود ید، کمبود کلسیم و روی، ویتامین‌های  A ، ب 2  و D مواجه است و از سوی دیگر بیماری‌های مزمن مرتبط با تغذیه ازجمله چاقی، دیابت، بیماری‌های قلب و عروق و انواع سرطان‌ها روند هشداردهنده و رو به گسترشی را طی می‌کند، همچنین بیماری‌های ناشی از عدم سلامت و ایمنی غذا در کشور قابل توجه است. این مشکلات تغذیه‌ای با پیامدهای نامطلوب اجتماعی  اقتصادی و بهداشتی شامل افزایش مرگ و میر و ابتلا به بیماری‌ها و افزایش هزینه‌های درمان، کاهش ضریب هوشی و قدرت یادگیری، کاهش توان کار و به طور کلی کاهش توانمندی‌های ذهنی و جسمی، روند توسعه کشور را به مخاطره می‌اندازد.

در گزارش بررسی الگوی مصرف مواد غذایی سال‌های 81 - 1379 نیز دریافت کلسیم، آهن و ویتامین2 B در حد میانگین کل کشور کمبود نشان می‌دهد. متوسط دریافت کلسیم در مقایسه با مقادیر توصیه شده در سطح میانگین کل، فقط 57 درصد مقادیر توصیه شده روزانه است. این امر به دلیل افزایش مقادیر توصیه شده نیاز به کلسیم از طرف مراجع بین‌المللی به میزان 2 برابر مقادیر پیشنهادی قبلی است. متوسط دریافت کلسیم در مقایسه با بررسی 10 سال گذشته همچنان دچار کمبود است و کمتر نیز شده است. مقایسه متوسط دریافت ویتامین2 B در سطح میانگین کل نشان می‌دهد 90 درصد نیاز به این ویتامین از طریق رژیم غذایی تامین می‌شود و درباره آهن نیز فقط 79 درصد نیاز به این ریز مغذی از طریق رژیم غذایی تامین می‌شود.

مروری بر میزان مصرف سرانه مواد غذایی در سفره مردم نشان می‌دهد مصرف نان در روستاها بشدت از شهرها بالاتر و مصرف قند و شکر تا حدی بیشتر است.

در مقابل مصرف گوشت و تخم‌مرغ در شهرها بالاتر است‌؛ ‌به طوری که روستاییان 25 درصد کمتر از شهرنشینان گوشت مصرف می‌کنند. این در حالی است که مصرف برنج‌، حبوبات، لبنیات، سبزی‌ها‌، ماکارونی و چربی در شهر و روستا تفاوت عمده‌ای با یکدیگر ندارند.

ارزیابی تغذیه‌ای از سفره مردم نشان می‌دهد که به جز ویتامین ب 2 در کل کشور و ویتامین آ در روستاها، دریافت متوسط سرانه دیگر مواد مغذی از نیاز متوسط بالاتر است. به عبارت دیگر‌، سفره مردم در کشور از نظر تامین ویتامین ب 2 و سفره روستاییان از نظر تامین دو‌‌ویتامین آ و ب 2 مشکل دارد. همین بررسی‌ها نشان داده است که مواد مغذی اصلی در سفره مردم ایران انرژی، پروتئین، کلسیم، ویتامین آ و ویتامین ب 2 هستند. به عبارت دیگر‌، خطر کمبود این مواد در سفره مردم از دیگر مواد مغذی بیشتر است و ارزیابی تغذیه‌ای می‌باید روی این 5 ماده مغذی متمرکز شود.

از نخوردن تا زیاد خوردن‌

مشکل اصلی غذایی در کشورهای توسعه یافته مصرف زیاد بسیاری از مواد غذایی ‌است در حالی که در کشورهای در حال توسعه این معضل به صورت فقر، گرسنگی و سوءتغذیه نمود یافته است. در کشورهای پیشرفته، مصرف زیاد قندها و چربی‌ها به دریافت زیاد کالری همراه با یک رژیم غذایی دارای دانسیته پایین مواد مغذی منجر شده و کنار هم قرار گرفتن عوامل محیطی و غذایی احتمال بروز بسیاری از بیماری‌های مزمن را افزایش داده است. برای مثال، چاقی خطر بیماری‌های قلبی، برخی سرطان‌ها و دیابت را افزایش می‌دهد بیماری‌های قلبی عروقی، تصلب شرائین، پرفشاری خون، سرطان، دیابت و پوکی استخوان از بیماری‌های مزمنی شناخته‌ شده‌اند که تغذیه‌ در جهت جلوگیری از آن نقش بسزایی دارد و در سال‌های اخیر بیشتر به آنها پرداخته می‌شود.

از سوی دیگر، به دلیل نقش بیماری‌های زمینه‌ای مثل بیماری‌های عفونی، انگلی یا بیماری‌های غدد و متابولیک در بروز سوءتغذیه، یکی از راهبرد‌های مهم ایجاد امنیت غذا و تغذیه پیشگیری از بروز این گونه بیماری‌هاست.

چالش تغییرات آب و هوایی

شعار امسال روز جهانی غذا «امنیت جهان، چالش تغییرات آب و هوایی و بیوانرژی» تعیین شده است تا مشکلات موجود در این خصوص مورد بررسی قرار گیرد. هدف از تعیین این شعار نشان دادن مشکلات ایجاد شده در زمینه انرژی و تغییرات آب و هوایی است که برای کشاورزی و امنیت غذایی مشکل‌آفرین است و در آینده بیشتر نیز خواهند شد. شعار امسال بر تاثیرات حال و آینده متمرکز شده است و راهکار‌های جدیدی برای اداره منابع طبیعی و محیط ارائه می‌کند. این شعار بر این موضوع تاکید دارد که با تولید کشاورزی کافی و دسترسی به درآمدهای غذایی جوامع روستایی می‌توان از امنیت غذایی رو به رشد جهانی اطمینان پیدا کرد.

روزی برای غذا

غذا نقش مهمی را در بقای آدمی به عهده دارد و قسمت بزرگی از برنامه‌ریزی دولت‌ها را به خود اختصاص می‌دهد، به همین علت سازمان‌ خواربار جهانی (فائو) 16‌اکتبر را به نام روز جهانی غذا اعلام کرد. این سازمان 16 اکتبر 1945 در شهر کبک کانادا تاسیس شد. سازمان‌ خواربار جهانی در حال حاضر بزرگ‌ترین موسسه تخصصی سازمان ملل متحد است. این سازمان در حال حاضر دارای 169 کشور عضو و یک سازمان عضو (جامعه اقتصادی اروپا) دارد. هر ساله با فرا رسیدن این روز جشن گرفته و به مسائل پایه‌ای غذا می‌پردازد. این روز در میان تمام ملت‌ها شناخته شده است، به طوری که در کشور ما، 24 مهر هر سال مصادف با این روز اعلام شده و بسیاری از سازمان‌هایی که به طور مستقیم یا غیرمستقیم با مسائل غذا و تهیه و تامین آن در ارتباط هستند، بیشتر به آن می‌پردازند و بسیاری از چالش‌ها مربوط به آن را مورد بررسی قرار می‌دهند. دراین روز بیشتر به چالش‌های تغذیه‌ای نظیر گرسنگی و بیماری‌های قابل پیشگیری با تغذیه پرداخته می‌شود و راهکارها مطرح می‌شوند. روز جهانی غذا در واقع تلاشی است برای بهینه کردن وضعیت کشورهای نیازمند از طریق کمک‌های کشورهای توسعه یافته به آنان.

تغییر الگوها

پایه الگوی غذایی مصرفی خانوارهای ایرانی براساس مواد غذایی گیاهی است و گروه نان و غلات بویژه نان، یک‌سوم وزن سبد غذایی را تشکیل می‌دهد. مقایسه مصرف نان در مناطق شهری و روستایی نشان می‌دهد متوسط مصرف در سطح روستاها یک و نیم برابر بیشتر از مناطق شهری است و متوسط مصرف گوشت و تخم‌مرغ در شهرها بالاتر گزارش شده است. این در حالی است که مصرف برنج، حبوبات، لبنیات، سبزی‌ها، ماکارونی و چربی، ‌تفاوت عمده‌ای بین شهر و روستا ندارد.

در طول یک دهه 1374 - 1364 دو نوع تحول اساسی در سبد غذایی خانوارهای شهر و روستا ایجاد شده است که شامل کمیت و کاهش وزن سبد و دیگری جابه‌جایی میان کالاهای سبد است؛ به طوری که وزن گوشت، لبنیات، سبزی و میوه کاهش یافته و جای خود را به کالاهای نشاسته‌ای، چربی و قند داده است. این جابه‌جایی در حقیقت از نظر کیفیت غذا و تامین نیازهای سلولی جنبه منفی داشته و سیری شکمی، جای سیری سلولی را گرفته است.

عوارض سوءتغذیه‌

سوءتغذیه به افزایش بیماری‌ها با شدت بیشتر و طولانی‌ مدت‌تر، تاخیر رشد جسمی و ذهنی، عدم کسب مهارت‌های پیچیده، تولید کمتر و واردات بیشتر و فقر رکود اقتصادی و اجتماعی و مجددا ایجاد سوءتغذیه در کشور منجر می‌شود. بنا بر گزارش‌های موجود شیوع کم‌وزنی که نشانه‌ای از سوءتغذیه است، در روستاهای کشور 7/13 درصد و شهرها 6/9 و کوتاهی قد در روستاها 11 و در شهرها 8/21 درصد است. در گزارش‌ها آمده است که 60‌درصد شیرخواران در برخی مناطق کشور و 40‌‌درصد کل شیرخواران کشور فقر آهن دارند. 60 درصد کودکان زیر 2 سال هموگلوبین خونشان پایین است که این نشان می‌دهد ذخایر آهن آنها تمام شده است و این شرایط در اقلیم‌های جنوب کشور نامناسب‌تر است. باید توجه داشت فقر آهن ضریب هوشی را تا 9 امتیاز، تولد نوزاد با وزن کم 5 امتیاز، محرومیت از شیر مادر 8 امتیاز و کمبود ید تا 13 امتیاز ضریب هوشی کودک را کاهش می‌دهد.

نیاز به فرهنگ‌سازی‌

هرچند مشکلات اقتصادی امری بدیهی و علت بسیاری از موارد سوء تغذیه در ایران است، ولی مطمئنا علت تمامی مشکلات سوءتغذیه ایرانی‌ها به مسائل اقتصادی برنمی‌گردد. کما این‌ که در مقابل سوءتغذیه ناشی از کم‌خوری، 40 درصد افراد این مملکت دچار مشکلات بدخوری و پرخوری هستند. آنچه در حقیقت علل بروز سوءتغذیه در جوامع مختلف را باعث می‌شود، عوامل فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی است. تا به حال، فعالیت‌های زیادی برای رفع سوءتغذیه ایرانی‌ها انجام شده است، ولی بیشتر آنها طرح‌های مکمل یاری بوده یا فقط بر جنبه خاص تمرکز داشته‌اند.

یکی از عوامل اصلی در نامناسب بودن سبد غذایی هر خانوار، توزیع نامناسب آن بین اعضاء خانواده، عدم شناخت گروه‌های غذایی و نیاز بدن به هر کدام از گروه‌های غذایی است. بنابراین نقش آموزش در ارتقای فرهنگ و سواد تغذیه‌ای جامعه بسیار ارزشمند است.

قانونی برای غذا

با وجود ارتقای سطح بهداشت عمومی و کاهش میزان مرگ و میر و ابتلاء به بیماری در دهه اخیر، بیماری‌های ناشی از غذا در کشور، به علت نبود یک سیستم کارآ و جامع کنترل مواد غذایی، هنوز یکی از مشکلات عمده است. یک سیستم ملی کارآ برای کنترل ایمنی مواد غذایی علاوه بر کمک به ارتقای وضع تغذیه و سلامت جامعه به بهبود صنایع غذایی، افزایش تولید و افزایش سطح درآمدها می‌انجامد. بنابراین، بهبود ساختار زیربنایی و قوانین موجود برای داشتن یک سیستم کنترل مواد غذایی کارآ در سطح ملی حائز اهمیت است.

در این میان برنامه چهارم توسعه کشور بحث مهم غذا و امنیت غذا را فراموش نکرده است. در ماده 84 قانون برنامه چهارم آورده شده است.

دولت موظف شده به منظور نهادینه کردن مدیریت، سیاستگذاری، ارزشیابی و هماهنگی این قلمرو ازجمله امنیت غذا و تغذیه در کشور، تامین سبد مطلوب غذایی و کاهش بیماری‌های ناشی از سوءتغذیه و گسترش سلامت همگانی در کشور، اقدام‌های ذیل را به عمل آورد:

الف - تشکیل «شورای عالی سلامت و امنیت غذایی» با ادغام شورای غذا و تغذیه و شورای عالی سلامت پس از طی مراحل قانونی.

ب - تهیه و اجرای برنامه‌های آموزشی لازم به منظور ارتقای فرهنگ و سواد تغذیه‌ای جامعه.

سازمان صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران و دستگاه‌های اجرایی مکلفند در تدوین و اجرای برنامه جامع یاد شده با وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی همکاری و از تبلیغ کالاهای مضر به سلامتی خودداری کنند.

ج -  تخصیص منابع اعتباری، تسهیلات بانکی و یارانه‌ای لازم برای تولید، تامین، توزیع و مصرف مواد غذایی، به منظور دستیابی به سبد مطلوب غذایی و اختصاص منابع لازم برای شروع و تدارک برای ترویج غذای سالم در قالب میان وعده غذایی دانش‌آموزان و همچنین کمک غذایی برای اقشار نیازمند.

د - تهیه و اجرای برنامه های:ایمنی غذا و کاهش ضایعات مواد غذایی از تولید به مصرف.

برای ‌تغییر

تغییر شیوه زندگی مردم با ایجاد کارخانجات بزرگ صنایع غذایی، موجب رشد اقتصادی و اشتغالزایی فراوان شده و اقتصادی فعال و پویا در این بخش ایجاد کرده است. اما در مقابل، این فعالیت‌ها چالش‌های متعددی در حوزه ایمنی غذا و سلامت غذایی فراهم کرده است. چالش‌های جدیدی چون باقیمانده سموم، مواد شیمیایی افزوده شده، نحوه فرآیند، تاثیر سموم کشاورزی بر سلامت افراد و غیره از آن جمله است.  شاید آگاه‌سازی عموم مردم از جنگ علیه گرسنگی و افزایش امنیت غذایی همراه با کسب شانس حرکت عمومی در حمایت از جنگ علیه گرسنگی، کم غذایی و فقر موثر باشد. کمک به کشاورزان فقیرتر از طریق تامین بذر، کود و دیگر وسایل لازم برای افزایش تولیدات کشاورزی گامی در جهت رفع این مشکل است. روز جهانی غذا برگزار می‌شود. مراسم مختلفی برای رسیدگی به مشکلات تولید غذا و گرسنگان برگزار می‌شود؛ اما اتفاقی برای گرسنگان نمی‌افتد. حداقل بیایید قدر غذا، این نعمت خداوندی را بدانیم و با مصرف درست و اسراف نکردن شکر نعمت کنیم. شاید اگر وقتی داریم غذایی را  دور می‌ریزیم، به این بیندیشیم که این غذا می‌تواند گرسنه‌ای را برای یک روز هم که شده از گرسنگی نجات دهد، از مصرف بی‌رویه غذا بپرهیزیم.

علی اخوان بهبهانی