پروانه‌ها‌ تصویری ‌از‌ تحرک ‌طبیعت‌

از این تعداد حشره در جهان 16 تا 20 هزار گونه متعلق به گونه پروانه‌هایی است که روز پرواز هستند و سهم ایران از این تعداد حدود 400 گونه است .

اگرچه کارشناسان داخلی و خارجی با انجام فعالیت‌های تحقیقاتی در حال شناسایی تعداد بیشتری از گونه‌های پروانه در ایران هستند، اما هنوز تعداد زیادی از گونه‌ها ناشناخته مانده‌اند.

پروانه‌ها دارای دگردیسی کامل هستند و به راسته‌ای به نام پولک‌بالان با نام علمی‌ (Lepidoptera)  تعلق دارند که این راسته شامل انواع بیدها و پروانه‌هاست.

در جهان بیش از 180 هزار گونه بید و پروانه شناسایی شده اند که از این میان حدود 16 هزار گونه آن را پروانه‌ها تشکیل می‌دهند.

در کشور ما نیز حدود 400 گونه پروانه و در حدود 3 هزار گونه بید شناسایی شده است.

البته در حدود 60 گونه از 400 گونه پروانه موجود در ایران اندمیک هستند، به این معنا که هیچ کجای  دنیا یافت نمی‌شوند.

بررسی‌ها نشان می‌دهد از آنجا که ایران کشوری کوهستانی است، حفظ اکوسیستم‌های کوهستانی برای حفاظت از گونه‌های حشرات بسیار اهمیت دارد، به طوری که در صورت نابودی حشرات، اکوسیستم کوهستانی به خطر می‌افتد و در صورت نابودی کوهستان، حشرات از میان می‌روند.

در این میان تحقیقات نشان داده است حشرات در گرده افشانی و چرخه مواد غذایی نقش اساسی در اکوسیستم‌ها دارند که این مساله در اکوسیستم‌های کوهستانی بویژه در ارتفاعات بالا خود را بیشتر نشان می‌دهد.

اکوسیستم‌های کوهستانی در ارتفاعات وابسته به گیاهان بالشتکی، مثل گونه‌های خاردار مانند انواع گون‌ها هستند، چرا که این گیاهان در فصل سرما حشرات را در خود جای می‌دهند.

بر اساس مطالعات در صورت نابودی گیاهان، یک سانتی متر از خاک کوهستان که طی 100 سال تشکیل شده است با بارش یک باران شسته شده و از میان می‌رود و وقوع این سیلاب‌ها زیستگاه پروانه‌ها را تهدید می‌کند.

چرای بی‌رویه و سم پاشی‌های بی‌ضابطه برای این موجوات بسیار مخرب است، چرا که باعث می‌شود گیاهان سبز اطراف بوته‌های خاردار از بین برود و در طول زمان، حشرات را نیز از منطقه دور و نابود کند که این مساله هم اکنون دلیل اصلی تهدید زندگی پروانه‌هاست.

از سوی دیگر، در حال حاضر شاهد تبدیل و تغییر اراضی کوهستانی و جنگلی و زمین‌های کشاورزی هستیم، به طوری که هم اکنون مناطق کوهستانی زاگرس، البرز، شمال خراسان و آذربایجان تحت فشار هستند.

این کوه‌ها به‌دلیل ویژگی‌های خاص و موقعیت جغرافیایی و توپوگرافی منحصربه‌فرد، از نظر زمین‌شناسی قابلیت بالای گونه‌زایی دارند که این مساله در مورد پروانه‌ها خود را بیشتر نشان داده است، چرا که این منطقه دارای میکروکلیماهای منحصر به فرد است .

بررسی‌ها نشان می‌دهد بهترین نقطه‌ای که بتوان در طول روز بیشترین تعداد پروانه‌ها را مشاهده کرد، ارسباران در شمال آذربایجان است که آخرین بازمانده از جنگل‌های قفقازی در ایران به شمار می‌رود.

اما بر خلاف عموم، جنگل‌های هیرکانی که در دامنه شمالی البرز است در زمینه پروانه‌ها تنوع زیستی زیادی ندارد و تعداد گونه‌های پروانه‌ها در این منطقه محدود است، چون روزهای مه گرفته در طول سال زیاد و این منطقه از آفتاب کمی‌ بهره‌مند است.از طرفی به دلیل انبوه بودن جنگل‌ها، گیاهان علفی و کوچک مورد توجه پروانه‌ها کمتر مشاهده می‌شود و در این منطقه گیاهان میزبان پروانه‌ها شرایط زیست مناسبی ندارند.

پروانه‌هایی در همین نزدیکی

استان تهران دارای 3 یا 4 گونه اندمیک است که در هیچ کجای دنیا قابل مشاهده نیست.

درضمن در کوهستان توچال با ارتفاع 4هزار متر در فصول مختلف می‌توان حدود 100 گونه پروانه را مشاهده کرد یعنی یک چهارم پروانه‌های کشور در کوهستان توچال قابل مشاهده‌اند.

نکته جالب دیگر این‌که شاید به جرات بتوان گفت، تعداد پروانه‌ها و روزپرک‌ها که در کشاورزی به عنوان آفت شناخته شده‌اند به تعداد انگشتان دست هم نباشد. از این‌رو سود چنین موجوداتی از ضررشان بسیار بیشتر است و حدود 20 درصد نقش گرده افشانی را روی گل‌ها به عهده دارند.

جایگاه پروانه‌ها در طبیعت و اکوسیستم

حشرات طی میلیون‌ها سال تکامل، نقش بسیار مهمی‌را در چرخه مواد روی کره زمین بازی کرده‌اند. تکامل پروانه‌ها با گیاهان گلدار صورت گرفته و رابطه مستقیم و عمیقی با این گیاهان برقرار کرده‌اند. در کشورهای نیمه خشکی مانند ایران، اکوسیستم‌های کوهستانی از اهمیت ویژه‌ای برخوردارند، بنابراین اجزای زنده این اکوسیستم‌ها که شامل گیاهان و جانوران هستند در حکم حلقه‌ای در هم پیچیده‌اند که حذف هر یک باعث ایجاد اختلال در بخشی از این سیستم می‌شود.

پروانه‌ها با گرده افشانی و نیز شرکت در زنجیره غذایی از جایگاه ویژه‌ای در اکوسیستم‌های طبیعی برخوردارند که این نقش انکارناپذیر لزوم توجه جدی در انجام مطالعات تحقیقاتی را دوچندان می‌کند تا به منظور حفاظت و احیای آنها گام‌های موثری برداشته شود.

چگونه بیدها را از پروانه‌ها تشخیص دهیم؟

کلمه بید معمولا به حشرات کوچکی که در خانه‌ها یافت شده و مشهور به نابودی البسه پشمی‌ و فرش‌هاست اطلاق می‌شود ولی واقعیت این است که بید تنها یکی از حدود 180 هزار بید موجود در جهان است. این خود حشره بالغ نیست که به الیاف پشمی‌صدمه می‌زند، بلکه لارو آن است که از این الیاف تغذیه می‌کند. لارو انواع مختلف بیدها از مواد گوناگونی تغذیه می‌کند. برخی از الیاف پشمی‌، برخی برگ گیاهان و برخی چوب درختان و بسیاری چیزهای دیگر.

دانشمندان هنوز تعریف دقیقی برای بید و پروانه پیدا نکرده‌اند، ولی اختصاصاتی وجود دارد که می‌توان توسط آنها بیشتر بیدها و پروانه‌هارا از هم تمیز داد. بیدها معمولاً بدنی چاق‌تر و فربه‌تر دارند و اغلب دارای رنگ‌های تیره‌تر و مات‌تری هستند؛ چرا که اغلب انواع بیدها شب پرواز هستند و در تاریکی شب نیازی به داشتن رنگ‌های روشن و پرجلا نیست و به جای آن رنگ‌های تیره که باعث استتار بیشتر می‌شود کاربرد بیشتری دارد، ولی پروانه‌ها که اغلب در طی روز پرواز می‌کنند برای بهتر دیده شدن توسط همنوعان خود، به رنگ‌های روشن تر و بیشتری نیاز دارند.

تفاوت بزرگ دیگری که می‌تواند بید را از پروانه متمایز کند، شکل شاخک آنهاست.

پروانه‌ها شاخک‌های گرز مانند با انتهای برجسته دارند و این در اغلب گونه‌ها مشاهده می‌شود، ولی شکل شاخک در بیدها دارای تنوع بسیار بالایی است، از جمله می‌توان به اشکال کپر مانند ، شانه‌ای، اره‌ای، مویی، چماقی و دندانه‌ای را اشاره کرد.

منبع: دفتر تنوع زیستی‌  و ذخایر ژنتیکی سازمان حفاظت از محیط زیست
حمیده سادات‌هاشمی‌