تصاویر خشن، پرخاشگران ضداجتماع تربیت می‌کند

مصاحبه این هفته ما با دکتر غنچه راهب درباره الگوپذیری گروه‌های مختلف سنی و اجتماعی از خشونت‌های رسانه‌ای است. گفتگویی که در آن به علل و چگونگی تاثیرگذاری رسانه‌ها، نتایج ناشی از الگوپذیری و را‌ه‌های پیشگیری از چنین آسیب‌هایی پرداخته‌ایم.

خانم دکتر! معضل افزایش تولید و رشد استقبال از رسانه‌های خشونی تنها مربوط به ایران نیست. به نظر می‌رسد این موضوع دنیا را تحت فشار قرار داده است؟

دقیقا همین طور است. هر چند خشونت رسانه‌ای یا برنامه‌های خشونی رسانه‌ها جدیدا به ادبیات وارد شده‌اند. اما در همین مدت کوتاه به دلیل تاثیرگذاری رسانه‌ها روی افراد مختلف، فشار زیادی را به دنیا وارد کرده است و عواقب آن هم دیده می‌شود و البته در آینده هم دیده خواهد شد. از سوی دیگر طبق تحقیقات انجام شده، تولید برنامه‌های خشونی تنها در ایالت متحده آمریکا و کانادا، سودی حدود 10 میلیارد دلار به تولیدکنندگانش می‌رساند. در واقع این برنامه‌ها با وجود حجم آسیب‌های ناشی از آنها، با استقبال و در نتیجه افزایش تولید مواجه‌اند.

اصلا رسانه خشن چه معنایی دارد؟

در کل خشونت به معنای رساندن آسیب به فرد، گروه و یا هر نوع جمعیت جاندار است. این رفتار آسیب رسان می‌تواند به شکل فیزیکی، جسمی، روحی، کلامی، جنسی و... باشد و به اشکال مختلف هم آسیب برساند. رسانه خشن بیشترین تاثیر را در روحیات و خلقیات آدم‌ها دارد. پخش تصاویر و موسیقی و کلام خشونت‌آمیز روی روح و روان دریافت‌کنندگان این برنامه، اثر مستقیم و غیرمستقیم دارد. تاثیری که بسته به شخصیت فرد متفاوت و متغیر است.

خانم راهب! رسانه‌های خشن به چه دسته‌هایی تقسیم می‌شوند؟

بخشی از برنامه‌های خشن مربوط به فیلم‌های ساخته شده است که عموما هم ایرانی نیستند. این فیلم‌ها به شکل DVD و CD براحتی در دسترس هستند. از سوی دیگر انیمیشن‌ها هستند که بسیار هم مورد توجه بچه‌ها قرار می‌گیرند. همچنین اکثریت بازی‌های رایانه‌ای هم، بازی‌های خشونی هستند. در این موارد معمولا قهرمان بازی، فیلم یا کارتون به کمک رفتار خشونی و پرخاشگرانه به موفقیت می‌رسد. حتی در برنامه‌های امروز، این افراد با وجود رفتارهای خشن، شخصیت محبوبی دارند. سال 1998 یونسکو پژوهشی انجام داد که نتیجه آن جالب توجه بود؛ از یک جمعیت آماری هزار نفری 88 درصد بچه‌ها آرنولدرا به خاطر نقش ترمیناتور می‌شناختند. از سوی دیگر بچه‌ها رفتارهای خشونی و پرخاشگرانه را مشکل‌گشا می‌دانستند چون عموما شخصیت‌های مثبت برنامه‌ها رفتار تند داشتند.

این برنامه‌ها چه تاثیری روی افراد دارند؟

تاثیرات روی افراد مختلف متفاوت است. اما آن چه مسلم است این نکته است که خشونت بخشی از غریزه طبیعی افراد است. یعنی در وجود همه‌ ما به نحوی خشونت دیده می‌شود. تولیدکنندگان برنامه‌های خشونی هم از همین نکته استفاده می‌کنند. اما در کل برنامه‌های خشونی کودکان و نوجوانان و حتی گاهی بزرگسالان را دچار ترس می‌کنند. این ترس موجب خجالتی شدن، کاهش اعتماد به نفس، دوری از جمع، عدم برقراری ارتباط با افراد غریبه و ... می‌شود. در عین حال که می‌تواند باعث رشد رفتارهای خشونی شود.

شما از رشد رفتارهای خشونی صحبت کردید، این اتفاق چه طور می‌افتد؟

بگذارید این موضوع را دسته‌بندی کنیم. در مرحله اول به بروز رفتار خشونی در کودکان بپردازیم. امروزه بچه‌ها در معرض آسیب زیادی ناشی از رشد برنامه‌های خشونی هستند. این برنامه‌ها تصاویر درگیری، زد و خورد، خونریزی و دیگر کشی را براحتی نمایش می‌دهند. به طور مثال در کارتون‌های کودکان و بازی‌های رایانه‌ای مربوط به آنها صحنه‌های جدال خشونت‌آمیز خیلی زیاد است. اصلا شخصیت محبوب بچه‌ها یکی از همین قهرمان‌های پرخاشگر مثل هر کول (شخصیتی مربوط به افسانه‌های یونان که زن و فرزندش را کشت) می‌شود.

این محبوب شدن شخصیت پرخاشگر و آزاردهنده باعث پرخاشگری کودک می‌شود؟

دقت کنید اینجا یک پروسه طی می‌شود. کودک دایما در معرض تماشای تصاویری به این شکل است. در نهایت و بعد از مدتی او از تصاویر خشونی و داستان‌هایی که در آنها به زد و خورد، درگیری و دیگرکشی اشاره دارد، ناراحت نمی‌شود. اتفاقی که اینجا می‌افتد این است که کودک و یا نوجوان واکنش منفی نسبت به این برنامه نشان نمی‌دهد.

نبود عکس‌العمل منفی می‌تواند پایه تکرار همان رفتار باشد؟

البته. ما خیلی وقت‌ها شاهدیم که بچه‌ها از برنامه‌ها و شخصیت‌های‌ فیلم‌ها و بازی‌ها، و البته شخصیت قهرمان‌ها، الگوبرداری می‌کنند. خصوصا آن که سن کودکی و نوجوانی سن الگو گرفتن از بزرگ‌ترها و الگوهاست.

امکان دارد این الگو گرفتن از رفتارهای خشونی به بزهکاری هم منجر شود؟

البته. زمانی که فرزند ما این تصاویر و برنامه‌ها را تماشا کند، قهرمان‌ها را چه در برنامه و چه از سوی جامعه مورد تشویق ببیند، احساس کند با انجام رفتار خشونی به موفقیت می‌رسد، به همذات پنداری با شخصیت‌ها برسد امکان بزهکاری دارد. به طور مثال بچه‌هایی که کارتون‌هایی را تماشا می‌کنند که در آن الفاظ زشت وجود دارد، اینها را تکرار می‌کنند، یا نوجوان‌هایی که آهنگ‌هایی با معانی زشت و خلاف عرف جامعه را گوش می‌دهند و کلام زشت هم نوعی از ناهنجاری‌های رفتاری است.

رفتار خشونی و بزهکارانه در کودک و نوجوان چه طور نمود پیدا می‌کند؟

در بچه‌ها معمولا بعد از دیدن فیلم، کارتون و یا بازی خشونی درگیری‌های فیزیکی بیشتری می‌بینیم. حتی در بعضی موارد دزدی کردن، کتک زدن شدید خواهر یا برادر یا همبازی کوچک‌تر که امکان دفاع از خود ندارد و خب در مراحل بعدتر، آثار و عواقب شدیدتری دیده می‌شود.

مادر و پدر امروزی، در دوره‌ای که انواع فیلم‌ها، کارتون‌ها و بازی‌های خشونی در دسترس بچه‌هایشان هست چطور می‌توانند مانع الگوگیری آنها شوند؟

باید به یک نکته‌ای خیلی دقت کرد و آن این است که مادر و پدر نمونه‌های رفتاری و الگوی تعاملی مناسبی برای بچه‌هایشان باشند. یعنی پدر و مادر خشونت رفتاری، کلامی، جسمی و روانی نسبت به هم، کودک و دیگران، تعامل مناسب، شکل برقراری ارتباط و بدی رفتارهای خشونی و زشتی آن، فرزندشان را مورد آموزش قرار دهند.
همچنین ما توصیه می‌کنیم که امکان استفاده بچه‌ها از این نوع فیلم‌ها و بازی‌ها را به حداقل برسانند.

و در زمانی که بچه‌ها از این برنامه‌ها استفاده می‌کنند؟

2 نکته را لحاظ کنند. اول این که برای سرگرم کردن بچه‌ از این برنامه استفاده نکنند و سعی کنند سرگرمی‌های مناسب دیگری برایشان فراهم شود. و دوم این که در زمان استفاده از این برنامه‌ها در کنارشان باشند. بعد از اتمام فیلم یا بازی درباره محتوای آن با بچه‌ها صحبت کنند. رفتار خشونت آمیز را به نقد بکشند.

آیا آموزه‌های دینی هم در این رابطه تاثیر گذارند؟

اصولا افرادی که تحت تعالیم دینی هستند، خشونت رفتاری کمتری دارند. بچه‌ها هم وقتی باور کنند که خدا مهربانی با دیگران را دوست دارد، اما از بنده آزاررسان و پرخاشگر راضی نیست این طور رفتار نمی‌کنند.

پروسه تاثیرگیری از برنامه‌های خشونی و رفتارهای بزهکارانه در بزرگسالان چه طور است؟

در کل اگر افراد در کودکی و نوجوانی الگوی رفتاری مناسبی داشته باشند، اصول اخلاقی و عرف اجتماعی در وجودشان نهادینه باشد، به ثبات رفتاری و شخصیتی رسیده باشند، خوب و بدهای رفتاری و اجتماعی را بشناسند و در واقع شخصیت کامل و سالم اجتماعی داشته باشند از این برنامه‌ها تاثیر نمی‌گیرند.

افراد بزرگسال با چه ویژگی‌هایی تحت تاثیر این برنامه‌ها هستند و خواهند بود؟

کسانی که دچار اختلال سلوک هستند. این افراد اختلال شخصیت دارند. ثبات اخلاقی و عقیده‌ای ندارند. خوب و بدرفتاری از نظرشان تعریف ثابتی ندارد. شخصیت‌های ناسالم می‌توانند تحت تاثیر قهرمان خشونت طلب، معتاد، دزد و .. قرار بگیرند.

این افراد در پی آزار رساندن به دیگران هستند؟

نه، در واقع این طور است که این گروه‌ در پی مراقبت از خودشان، کسب موفقیت، رسیدن به هدف، دستیابی به ایده آل‌ها و ... از راه اشتباه هستند. در واقع این برنامه‌ها به افراد تحت تاثیر نشان می‌دهد که چطور با خشونت می‌شود به خواسته‌ها رسید. همچنین این برنامه‌ها در کودک، نوجوان و بزرگسال ترس از آسیب‌پذیری ایجاد می‌کند که این ترس از آسیب‌پذیری باعث خشونت برای دفاع از خود می‌شود.

متاسفانه در شرایط فعلی که کشور ما جزیی از دهکده جهانی شده است، نمی‌شود جلوی ورود و بعد تماشای این برنامه‌ها را گرفت. اما در کل چه باید کرد؟

به نظرم افراد آگاه و کارشناس باید به شکل غیرمستقیم و گاهی مستقیم از طریق رسانه ملی، تلویزیون درباره خشونت و اثرات آن اطلاع رسانی کنند. همچنین می‌شود تولیدات داخلی را بالا برد تا افراد به سوی تولیدات نامناسب کشورهای دیگر جذب نشوند. از سوی دیگر و به عنوان اولین قدم باید الگوهای مناسب رفتاری تربیت و ایجاد کرد.