امپراتور‌ نفتی

با این حال خارج کردن نفت از این کشور در بن‌بست همیشه کاری دشوار بوده است. روسیه از همان اولین روزی که شورون استحصال نفت از تنگیز را شروع کرد با جلوگیری از عبور نفت استخراجی و وضع محدودیت‌هایی برای ترانزیت آن از طریق قلمرو خود موانعی متعدد برای این شرکت به وجود آ‌ورد. شورون پس از رایزنی با قزاق‌ها بخشی از نفت استحصالی را از طریق دریای خزر به باکو، پایتخت آذربایجان و از آنجا از طریق حمل با قطار یا خطوط لوله به بنادر گرجستان در حاشیه دریای سیاه منتقل کرد.

این روزها شورون در سایه تحولات اخیر قفقاز و درگیری نظامی روسیه با گرجستان بر سر اقدام نظامی گرجی‌ها علیه جمهوری جدایی‌طلب اوستیای‌جنوبی بخش اعظم نفت استحصالی تنگیز را از طریق قلمرو روسیه به آبهای دریای سیاه می‌رساند اما طرحی برای ایجاد خط لوله اختصاصی از باکو به یکی از بنادر گرجستان تهیه کرده بود که قصد داشت از اوایل سال آتی میلادی روند اجرایی آن را آغاز کند.

طرح ایجاد این کرویدور قبل از شروع درگیری‌ها در گرجستان تهیه شده بود. به ناگاه و با سر برآوردن بحران گرجستان رویاهای شورون نقش بر آب شد. کشورهایی که در مسیر این خط لوله هستند و شرکت‌هایی که مترصد مشارکت در پروژه بودند هنوز به ملغی شدن این طرح اقرار نکرده‌اند اما یک نکته کاملا مشهود است و آن بی‌رغبتی طرف‌های ذینفع در پیگیری طرح است.

اگرچه یان مک‌دونالد، نماینده منطقه‌ای شورون می‌گوید هنوز برای قضاوت و اظهارنظر در مورد آینده این طرح زود است اما دولت قزاقستان پروژه احداث یک واحد بزرگ پالایشگاهی در سواحل گرجستان برای تبدیل نفت خام این کشور به مشتقاتی چون بنزین و گازوئیل را ملغی کرده و شرکت‌های بزرگ نفتی در حال بازنگری در برنامه‌های خود برای افزایش حضورشان در آسیای‌میانه هستند.

رویارویی غرب با مسکو نه تنها آینده گرجستان به عنوان کشوری مستقل را در هاله‌‌ای از ابهام فرو برده که فعالیت در حوزه انرژی را از قزاقستان تا اروپای‌غربی تحت‌الشعاع قرار داده است. برای کشورهای محروم از دسترسی به آب‌های آزاد در آسیای‌میانه ادامه بحران می‌تواند به معنای محرومیت آنها از منابع مالی برای ایجاد کریدور نفتی  گازی به سوی آب‌های دریای سیاه باشد. برای اروپا که تقریبا یک‌سوم نیاز خود به نفت و گاز را از روسیه تامین می‌کند این روند می‌تواند افزایش مطالبات سیاسی و اقتصادی روس‌‌ها را به همراه آورد.

جاناتان سیمپسون، از مشاوران حقوقی طرف اروپایی قرارداد یجاد خط لوله‌گازی روسیه به اروپا مرکزی می‌گوید: تحولات جاری برگ برنده‌ای بزرگی به روس‌ها در میز مذاکره داده است. او با اشاره به تلاش‌های ایالات‌متحده برای ورود به مساله مذاکرات اروپا  روسیه در حوزه انرژی می‌افزاید: فشارهای ایالات‌متحده در عمل هیچ نتیجه‌ای نداشته و نخواهد داشت.

استراتژی روس‌ها

حتی قبل از شروع منازعه گرجستان هم روس‌ها با متنوع کردن خطوط لوله نفت و گاز خود به دنبال تسلط بر منابع انرژی حوزه خزر بودند. این شبکه خطوط لوله درحال حاضر 85 درصد از 5/6 میلیون بشکه نفتی که روزانه توسط کشورهای نفت‌خیز آسیای میانه تولید می‌شود را صادر می‌کنند. در این بین مسکو هر از چند گاهی با اعمال سیاست فشار از بالا، چانه‌زنی از پایین کشورهای منطقه را به قبول خواسته‌هایش واداشته است. به عنوان مثال وقتی روس‌ها در سال 1994 میلادی صدور گاز ترکمنستان را از طریق خطوط لوله خود متوقف کردند مقامات این کشور چاره‌ای جز موافقت با کاهش بهای گاز صادراتی‌اش پیش‌روی خود ندیدند.

وضع قزاقستان با همه کشورهای منطقه فرق می‌کند. این کشور تنگیز را با 9 میلیارد بشکه ذخایر شناخته شده دارد و حوزه نفتی کاشاکان با 13 میلیارد بشکه ذخایر برای غربی‌‌ها جذاب است و بزرگترین حوزه اکتشافی طی 40 سال گذشته نام گرفته است.

با این حال وقتی این جمهوری در اوایل دهه 40 استقلال یافت مشخص نبود چطور ممکن است کشوری که حتی یک نهاد خصوصی ندارد و بزرگترین مراوده تجاری‌اش با دنیای خارج واردات کوکاکولا است، ‌می‌تواند به کشوری نفتی تبدیل شود.دو دهه بعد و به یمن قراردادهای نفتی خیابان فارابی درمرکز شهر آلماتی، پایتخت قدیمی قزاقستان به نسخه‌ای کوچک از لس‌آنجلس می‌ماند و آستانه، پایتخت جدید مملو از رنگ و نور است.

توان حرکت قزاقستان به جلو ناشی از اتکا به درآمدهای نفتی است. در عین حال موفقیت نفتی این کشور منطقه به حفظ توان صادراتی این محصول است.

سلطه همه جانبه روس‌ها در سطح منطقه موجب شده قزاق‌ها رغبتی به رویارویی با مسکو نداشته باشند و دقیقا به همین دلیل است که نور‌سلطان نظربایف، رئیس‌جمهور قزاقستان به‌دلیل توانمندی‌اش در بدست آوردن دل روس‌ها، چینی‌ها و آمریکایی‌هابه طور همزمان شهرتی برای خود دست و پا کرده است.

با این حال قزاقستان و شرکای آمریکایی‌اش مدت‌هاست برای انتقال نفت حوزه تنگیز از طریق خطوط لوله روسیه با مسکو در حال چانه‌زنی و شاید بهتر است گفته شود منازعه بوده‌اند. شورون در سال 1993 با عقد قراردادی امتیاز بهره‌برداری از تنگیز را که در آن زمان روزانه 60 هزار بشکه نفت تولید می‌کرد، کسب کرد. این شرکت هدف افزایش بهره‌برداری به حداقل 3 برابر این میزان را برای خود تعیین کرد اما درست همان روزی که مدیریت این حوزه از قزاق‌ها به نمایندگان شورون واگذار شد روس‌ها اعلام کردند حجم نفت انتقالی تنگیز از طریق خطوط لوله این کشور به حاشیه آب‌های دریای سیاه را به نفت کاهش می‌دهند. مسکو در ادامه با احداث خط لوله جدیدی با هزینه شورون از طریق قلمرو روسیه مخالفت کرد. این تحولات موجب شد شورون از سرناچاری به گزینه ازسال نفت استحصالی تنگیز از طریق خطوط ریلی گرجستان روی آورد که پر هزینه بود.

روس‌ها مدتی بعد از مخالفت خود با ساخت خط لوله شورون دست برداشتند و با احداث خطی 1500 کیلومتری که نفت تنگیز را به بندر نووروسک روسیه در حاشیه دریای سیاه می‌رساند، موافقت کردند. در همین حال کارشکنی‌های روس‌ها درآمد‌های قزاقستان را بشدت کاهش داد. شورون امید دارد عاقبت بتواند روزی یک میلیون بشکه نفت از حوزه تنگیز برداشت کند اما تحقق این هدف مستلزم کسب توانمندی انتقال چنین حجمی از نفت به حاشیه آب‌های آزاد جهان است.

روسیه با طرح‌های شورون موافقت نخواهند کرد مگر آن‌که این شرکت با ایجاد خط لوله جدیدی از طریق روسیه که رقیب خط لوله باکو ‌جمان می‌شود، موافقت کند. این خط لوله جدید از طریق یونان به آب‌های دریای مدیترانه می‌رسد.

شورون در ابتدا مخالفت این طرح بود اما در ادامه چاره‌ای جز موافقت با این طرح پیش‌ روی خود ندید. حالا روس‌ها موافق افزایش صادرات نفت روسیه تنگیز هستند اما این موفقیت به قیمت افزایش سلطه مسکو بر آسیای میانه به دست می‌آید.

منبع‌: اکونومیست‌
مترجم: رضاسادات‌