روز خاشعین‌

یکی از اموری که در جمیع عبادات باید در نظر گرفته شود و در کیفیت عبادت، سهم بسزایی دارد، خشوع در عبادت است و حقیقت آن، عبارت است از خضوع همراه با خوف از عظمت و جلال خدای متعال همراه با امید نسبت به رحمت الهی. خشوع هنگامی برای انسان حاصل می‌شود که انسان تصویری درست، ادراکی همراه با معرفت و بینش از عظمت و هیبت جمال و جلال خداوندی داشته باشد. در حقیقت این صفت، یکی از حالات قلب است که آرامش و شکستگی خاطر در برابر پروردگار را ایجاب می‌کند و باعث پیدایش معرفت به عظمت و جلال ذات اقدس حق به اندازه‌ وسیع بشر می‌شود و عمده‌ترین نشانه حضور قلب در نماز و مهم‌ترین نشان کمال ایمان و همه عبادات، وجود همین حالت است؛ زیرا بنده، آنگاه که به عظمت سلطان خداوندی و سعه ملک او و جلالت قدرت او معرفت پیدا کرد و دانست که ممکن، در حقیقت هیچ است و او به اندازه ذره‌ای مالک خیر و شر خود نیست و مرگ و حیات و حشر و نشرش به دست دیگری است، عقل و اندیشه‌اش مقهور این عظمت می‌گردد و در پیشگاه حضرت حق اظهار خشوع می‌کند و قلبش از مشاهده عظمت جلال او و جلالت سلطان او بیش از حد و وصف خاضع و خاشع می‌گردد. خشوع دارای 2 مرحله خشوع قلبی و خشوع جوارحی است که خشوع قلبی عبارت است از این‌که آدمی تمام حواس خود را متوجه آن عبادت کند و جز یاد خدای متعال، مطلب دیگری او را مشغول نسازد. خشوع در جوارح به معنای رعایت ظاهر و ادب هنگام عبادت است.

مثلا در نماز تمرکز نگاه به سجاده، رعایت سکون و وقار مناسب در آن و عدم تحرک اضافی یا در تلاوت قرآن، عدم تکلم در حال قرآن، گوش فرادادن، مودب نشستن مقابل آن و همچنین در روزه آلوده نکردن اعضا و جوارح به گناه و معصیت و بجا آوردن حقیقی آن، جزو ارکان خشوع ظاهری محسوب می‌شود.

نکته دوم: شرح صدر، موهبت خداوندی‌

شرح صدر که به معنای باز کردن سینه به نور الهی و سکینه‌ای از ناحیه خدا و روحی از اوست، همچنان که خدای تعالی در حکایت دعای موسی فرموده: «رَبِّ اش­رَح­ لِی صَد­رِی» و درباره رسول خدا(ص) فرموده: «اَلَم­ نَش­رَح­ لَکَ صَد­رَکَ> و نیز فرموده: «اَفَمَن­ شَرَحَ اللَّهُ صَد­رَهُ» و شرح دادن کلامی که مشکل است به معنای بسط آن و اظهار معانی پنهان آن است.

سینه انسان را که قلب در آن ‌جای دارد، ظرفی فرض کرده که آنچه از طریق مشاهده و ادراک در آن وارد می‌شود، جای می‌گیرد و در آن انباشته می‌شود و اگر آنچه وارد می‌شود، امری عظیم یا ما‌فوق طاقت بشری باشد، سینه نمی‌تواند آن را در خود جای دهد، ناگزیر محتاج می‌شود به این‌که آن را شرح دهند و باز کنند تا گنجایشش بیشتر گردد.

انسانی که دارای شرح صدر باشد، هرچه از کمال و جمال و مال و منال و دولت و حشم در خود ببیند، به آن اهمیت ندهد و در نظرش بزرگ و مهم نیاید. سعه وجود چنین انسانی به قدری است که بر تمام واردات قلبی غلبه کند و از ظرف وجودش هیچ چیز لبریزی نکند و این سعه صدر از معرفت حق تعالی پیدا شود.