تخریب خاک با بهره‌برداری‌های تصاعدی

بر اساس گزارش وضعیت محیط زیست ایران، تحقیقات نشان داده است خاک‌های ایران از نظر مواد نیتروژنی فقیر و اغلب با کمبود فسفر مواجه هستند. از این رو مصرف کودهای شیمیایی در کشور، با رشدی روزافزون همراه است.
استفاده بی‌رویه از کودهای شیمیایی اگرچه در کوتاه‌مدت مواد مغذی مورد نیاز اراضی کشاورزی را تامین و بهره‌برداری بیش از اندازه را ممکن می‌کند، ولی در بلندمدت باعث از بین رفتن کیفیت خاک، افت حاصلخیزی و در نتیجه فرسایش خاک می‌شود.

بررسی‌ها نشان می‌دهد مولفه‌های غیرمستقیم همانند آب و هوا، رشد جمعیت و عوامل اقتصادی در تخریب زمین موثرند. آب و هوا در بخش‌های مختلف کشور اثرات متفاوتی بر خاک دارد. به طور مثال، خاک استان‌های حاشیه دریای خزر بیشتر در معرض فرسایش ناشی از آب قرار دارد. حال آن که در نواحی بیابانی و کویری فرسایش ناشی از باد حاکم است.

افزایش جمعیت نیز باعث بهره‌برداری بیش از ظرفیت خاک می‌شود. در 40 سال گذشته جمعیت کشور بیش از 3 برابر شده، در حالی که مساحت اراضی مفید کاهش یافته است. از سوی دیگر، عوامل اقتصادی باعث استفاده مکرر از زمین می‌شود که این مساله کیفیت خاک را پایین می‌آورد. همچنین افزایش قیمت زمین و تجارت اراضی کشاورزی، تغییر کاربری زمین‌های کشاورزی را در پی دارد.

کارشناسان معتقدند فعالیت‌های مرتبط با کشاورزی می‌توانند از مهم‌ترین عوامل تخریبی زمین باشند. زراعت و کشت نادرست در اراضی کشاورزی، شیوه سنتی آبیاری، استفاده از سموم و آفت‌کش‌ها، شخم زدن نامناسب، استفاده نکردن از وسایل مدرن کشاورزی و کاشت فشرده، از عوامل تخریب زمین در اثر فعالیت‌های کشاورزی است.

تغییر کاربری اراضی یکی از عوامل تخریب سرزمین است، مهاجرت روستاییان به شهرها، افزایش جمعیت در شهرها و روستاها، تبدیل روستاها به شهرها و احداث جاده‌ها و راه‌های ارتباطی از جمله عوامل موثر در تخریب زمین و خاک هستند. به این ترتیب عواملی چون ساخت و ساز در حاشیه شهرها و استقرار صنایع و تولید مصالح ساختمانی موجب فشردگی و متراکم شدن خاک بر اثر توسعه ساخت و سازها و پوشیده شدن خاک از آسفالت، سنگ و ساختمان می‌شود، از این رو فعالیت بیولوژیک خاک در شهرها و حاشیه آنها را مختل می‌کند. علاوه بر این کاربری اراضی برای احداث واحدهای مسکونی و تجاری نیز تغییر می‌کند.

همچنین رشد شهرنشینی افزایش پسماندهای شهری را در پی دارد و تجزیه‌ناپذیر بودن بعضی از این مواد از قبیل پلاستیک‌ها باعث آلودگی خاک می‌شود که صرف هزینه‌های گزاف و زمان طولانی نیز نمی‌تواند آنچنان که باید به حیات اولیه خاک کمک موثری کند.

جنگل از مهم‌ترین ثروت‌های طبیعی هر کشور و نیز از مهم‌ترین سامانه‌های حیات وحش به شمار می‌آید. قطع درختان و نابودی جنگل‌ها باعث از دست رفتن قدرت نگهداری آب باران به وسیله گیاهان می‌شود و در نتیجه امکان ذخیره شدن آب در خاک از میان می‌رود و به دنبال آن فرسایش آغاز می‌شود.

عوامل متعددی همچون بی‌توجهی به ارزش‌های زیست‌محیطی و تنوع زیستی، ساماندهی نکردن مراکز جمعیتی و مشاغل داخل و حاشیه جنگل‌ها، بهره‌برداری بی‌رویه و غیراصولی و کم‌بازده، بهره‌برداری غیرمجاز و قاچاق را می‌توان موارد موثر در تخریب وسیع این منابع ارزشمند شمرد.

براساس مستندات دومین گزارش وضعیت محیط زیست ایران، طبق برآوردها در مدت چند دهه گذشته، سطح جنگل‌های کشور از حدود 18 به 4/12 میلیون هکتار و سطح جنگل‌های شمال کشور نیز از حدود 4/3 به 8/1 میلیون هکتار کاهش یافته است.

استفاده از چوب در مصارف صنعتی و تزیینی مانند کاغذ و مبلمان یکی از عمده‌ترین دلایل برای قطع درختان است. بررسی‌ها نشان می‌دهد میزان تولید چوب‌های الواری و تراورس در سال‌های اخیر از جنگل‌های شمال رو به کاهش گذاشته، اما این روند قبل از سال 1384 افزایش داشت که به سطح79 هزار مترمکعب در سال رسیده بود. میزان تولید گرده بینه، الواری و تراورس، تیری، تونلی، کاتین و هیزم نیز در سال‌های اخیر در مقایسه با قبل از سال 1382 کاهش داشته است.

همچنین در سال‌های گذشته با وجود گسترش سطح کاشت درختان مختلف شیوه غلط بهره‌برداری از اراضی و جنگل‌ها موجب انهدام بخش وسیعی از پوشش گیاهی شده است. جنگل‌نشینان، روستاییان و عشایر به لحاظ شیوه معیشتی خود به منابع جنگلی وابسته‌اند و بسیاری از مایحتاج خود ازجمله سوخت را از این منبع تامین می‌کنند.

براساس گزارش وضعیت محیط زیست ایران، مطالعات در زمینه میزان برداشت غیرمجاز به صورت سالانه از جنگل‌های شمال کشور نشان می‌دهد حدود 3 میلیون مترمکعب از جنگل‌ها، مراتع و دیگر مناطق حدود 7/10 میلیون مترمکعب چوب و 35 هزار تن بوته برای مصرف سوخت و تامین انرژی، برداشت غیرمجاز صورت می‌گیرد.

یکی دیگر از نمونه‌های بارز تخریب خاک، استفاده از جنگل‌های تنک برای کشت غلات با انگیزه گسترش اراضی و در ادامه آن، برداشتن موانع ادوات کشاورزی است. از این رو، قطع درختان باعث کاهش پوشش گیاهی، جاری شدن آب در سطح زمین و افزایش هدر رفتن خاک در اثر روانساب می‌شود.

آتش‌سوزی نیز به نابودی جنگل‌ها منجر می‌شود. انسان اصلی‌ترین عامل بروز آتش‌سوزی در جنگل است. آتش نه‌تنها باعث کاهش مساحت جنگل می‌شود، بلکه روی کرم‌ها و جمعیت‌های میکروبی درون خاک نیز تاثیر می‌گذارد. تنها در یک دوره از دهه گذشته بیش‌از500 فقره آتش‌سوزی گزارش شد که به از بین رفتن بیش از 5هزارهکتار جنگل منجر شد. مراتع بخش مهمی از پوشش گیاهی هستند و از میان بردن آنها به فرسایش خاک منجر می‌شود. بین پوشش گیاهی و محیط زیست تعادل بسیار حساسی وجود دارد. برهم زدن این تعادل در 15 تا 20 سال گذشته باعث از میان رفتن پوشش گیاهی شده است و ادامه این روند اکوسیستم‌های ناپایدار را به نحو بحرانی گسترش می‌دهد و سلامت نسل‌های آینده را به خطر می‌اندازد.

همچنین علاوه بر کمبود بارندگی در برخی نقاط کشور، بیلان هیدروکلیماتولوژی کشور نیز مبین غلبه تبخیر بر بارندگی در حوزه‌های آبریز کشور است.مرتع، پوشش حفاظتی خاک است و چرای مفرط و بی‌رویه دام بشدت از مقاومت خاک در برابر فرسایش می‌کاهد. چرای زودرس فرصت ذخیره‌سازی را به گیاهان مرتعی نمی‌دهد. همچنین چرای متوالی با فواصل کم پس از ضعیف شدن مرتع، آن را نابود می‌کند. افزون بر این، تبدیل مراتع به اراضی کشاورزی برای زراعت دیم نیز موجب تخریب مراتع می‌شود.

چرای بی‌رویه علاوه بر از میان بردن بسیاری از گونه‌های گیاهی باارزش، به از بین رفتن پوشش گیاهی نیز منجر می‌شود. پیامد این مساله ایجاد روانساب سطحی و افزایش تبخیر آب از سطح خاک است که باعث افزایش میزان نمک در لایه‌های بالای خاک می‌شود.

آتش‌سوزی در مراتع نیز همچون آتش‌سوزی در جنگل‌ها، آثار زیانباری بر خاک دارد. ازمیان‌رفتن موجودات میکروبی سطح خاک، مهم‌ترین آسیب این عامل است. بررسی‌ها نشان می‌دهد، بقایای محصولات کشاورزی، مخازن پرارزشی در تولید ماده آلی خاک هستند. افزایش ماده آلی خاک، فرآیندهای زیستی خاک را تشدید می‌کند و به خاک زندگی می‌بخشد. کشاورزان این بقایای بسیار مهم را می‌سوزانند، با سوزاندن بقایای گیاهی قسمت عمده کربن (بین 50 تا 70 درصد ماده آلی) به 2 Oتبدیل می‌شود و هدر می‌رود. ایران کشوری معدنی است و فعالیت‌های استخراج معادن، محیط زیست را تحت تاثیر قرار می‌دهد. حفاری‌ها، انفجار سنگ‌های معدنی و حفر معادن باعث تغییرات و تخریب سطح و اعماق زمین می‌شود. آمار نشان می‌دهد فعالیت‌های معدن‌کاوی در حال افزایش است از این رو ارزیابی‌های زیست‌محیطی و اجرای برنامه‌هایی به منظور احیای اراضی تخریب شده بسیار ضروری است.کشورهای توسعه یافته به دستاوردهای ارزشمندی در این خصوص دست یافتند که استفاده از تجربیات آنها در احیای زمین‌های معدن کاوی شده ایران نیز موثر است.

روند فعالیت‌های تخریب خاک نگران‌کننده است و از آنجا که در هر بخش متولی جداگانه‌ای وجود دارد جز با یک برنامه کلان مدیریتی و همکاری فرابخشی و احساس مسوولیت در برابر میراث آیندگان نمی‌توان از منابع موجود محافظت کرد.

حمیده سادات هاشمی‌